Ortalyq Azııadaǵy qaýipsizdik uıymnyń basty nazarynda

Almatyda ótken senbide Shanhaı yn­ty­maq­tastyq uıymyna múshe memleketter Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń kezekti otyrysy bolyp ótti. Buǵan deıin habarlaǵanymyzdaı, keńeıtilgen is-sharanyń aldynda jıynǵa qatysýshylardy Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev qabyldady. Keńes otyrysy qazaqstandyq taraptyń tóraǵalyǵymen ótti. Jıyndy Syrtqy ister mınıstr Erjan Qazyhanov kirispe sóz sóılep ashqannan keıin, delegasııa músheleri sóz aldy. ShYU-nyń Bas hatshysy Murat­bek Imana­lıev­tiń uıymnyń 2010-2011 jyl­dar­daǵy jumysy tý­raly baıanda­masy tyńdalyp, qol­daý tapty. Erjan Qazyhanov otyrys aıa­synda birqatar sheteldik árip­tes­terimen ekijaqty kezdesýler ót­kiz­di. Olardyń arasynda Qytaı, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan syrt­­qy saıasat vedomstvolarynyń bas­shy­lary boldy. Kezdesý kezinde mınıstrler ekijaqty yn­ty­maq­tastyqtyń búgingi ahýaly men keleshegi tóńireginde pikir al­mas­ty. Sondaı-aq, Astanada ótki­zi­letin ShYU-nyń mereıtoılyq Sammıtine daıyndyq máselelerimen qatar, halyqaralyq uıymdar men birlestikter aıasyndaǵy ózara is-árekettiń ózekti qyrlary boı­yn­sha ortaq kelisim túıindeldi. Kún tártibine aımaqtyq qaýipsizdik máselesi de shyǵarylyp, ol da keńinen talqylandy. Ásirese, Sol­tústik Afrıka men Taıaý Shy­ǵys jáne Aýǵanstandaǵy jaǵ­daı­larǵa basa nazar aýdaryldy. Sóz reti kelgende atap ótetin jáıt, bıylǵy jyldyń maýsym aıynda, anyǵyraq aıtqanda, ShYU Sammıti qarsańynda QHR Tór­aǵa­sy Hý Szıntao Qa­zaq­stan­ǵa resmı saparmen kelmek. Mi­ne, osy joǵary deńgeıdegi resmı sa­par­ǵa daıyndyq barysy týraly da eki eldiń mınıstrleri pikir almasty. Osy oraıda Islam kon­fe­rensııasy uıymyna biz­diń elimiz­diń aldaǵy tór­aǵa­lyǵy jóninde de áńgime qozǵaldy. Bıylǵy jyldyń 15 maýsy­mynda Astanada ótkiziletin Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń on jyldyǵyna arnalǵan ShYU-ǵa múshe memleketter basshylary keńesiniń kezekti jıynynda, negizinen alǵanda, ShYU-nyń álem­dik jáne aımaqtyq deńgeıdegi rólin odan ári arttyrý máse­l­e­le­ri keńinen sóz bolmaq. Árıne, bul oraıda, ShYU aıasyndaǵy kóp tarmaqty ózara tıimdi ári yq­pal­dy yntymaqtastyqty nyǵaı­tý­dyń qajettigi týraly ortaq pikir kórinis tabady dep kútilýde jáne de kezdesýde ShYU-ǵa múshe memleketter basshylarynyń ótken jyldyń 10-11 maýsymynda Tashkent qalasynda uıymdastyryl­ǵan basqosýynan keıin birqatar ju­mystar atqarylǵany atap kórsetildi. – Kópshilikke belgili, budan on jyl buryn Shanhaı ynty­maqtastyq uıymyn qurý týraly qabyldanǵan sheshim shyn má­ninde eń mańyzdy  strategııalyq tańdaý bolyp tabylady. Al bul tańdaýdyń basty maqsaty ShYU aımaǵyndaǵy turaqtylyq jáne beıbitshilikti saqtaýǵa, ózara tıimdi yntymaqtastyq pen tatý kórshilikti odan ári nyǵaıtýǵa degen umtylystan týyndap otyr. Bir jaǵynan qaraǵanda, on jyl tarıhı ólshem boıynsha tym kóp merzim emes. Degenmen de, osy ýa­qyt ishinde Shanhaı ynty­maq­tastyq uıymy tutastaı alǵanda yntymaqtastyqtyń  qalyptasýy men ornyǵýynyń tabysty jol­dary­nan ótti. Anyǵyraq aıt­qanda, qaýipsizdik, ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq salalarda saıası-dıplomatııalyq ózara áre­ket­testikke arnalǵan myqty kó­pir salyndy. Eń bastysy, ShYU aımaqtyq qaýipsizdikti qamtama­syz etý isine úlken úles qosyp otyrǵan mańyzdy forýmǵa aı­naldy, – dedi mınıstr óz sózinde. Qazaqstan syrtqy saıasat vedomstvosy basshysynyń bul pikirin Syrtqy ister mınıstrleri keńesine kelgen delegasııa bas­shylary da qyzý qoldady. Má­selen, delegasııa basshylarynyń esepteýinshe, «qazirgi jaǵdaıda uıymǵa múshe memleketterdiń qys­qa jáne uzaq merzimdi túp­kilikti múddelerin túbegeıli túrde qamtamasyz etý aımaqtaǵy qaýipsizdik pen turaqtylyqty, beı­bitshilik pen túsinistikti nyǵaıtýǵa yqpal etedi. Sonymen qatar, bul uıym aýmaǵynda týyn­daǵan alýan túrli qaýip-qater­lerge qarsy ýaqytynda áreket etýge múmkindik beredi». Keńeıtilgen jıynda, sondaı-aq Shanhaı yntymaqtastyq uıy­mynyń Qyrǵyzstanǵa qarjylaı jáne gýmanıtarlyq kómek kór­setýdegi aýqymdy úlesi men bul elde oryn alǵan kúrdeli jaǵ­daılardy qalpyna keltirýdegi róli de nazardan tys qalmady. «Qazaqstannyń pikirinshe, bú­ginde jáne keleshekte ShYU óz jumysyn negizgi úsh túrli baǵyt – qaýipsizdik, ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq yntymaqtastyq baǵytynda júrgizetin bolady», dep atap kórsetken Erjan Qazy­hanov ShYU-nyń áskerı blokqa aınalmaýy qajettigin de eskere ketti. Mundaı nátıjege jetý úshin, dedi óz sózin odan ári jal­ǵastyrǵan mınıstr, onyń qyz­meti úshinshi elderge jáne de ózge uıymdarǵa baǵyttalmaýy tıis. Biraq, lańkestik aǵymdar, ıaǵnı terrorızm, ekstremızm, separatızm men uıymdasqan qylmys, esirt­ki men qarý-jaraqtyń zań­syz aınalymy sııaqty qaterler men kúrestegi yntymaq­tas­tyq­ty qoldaý ózekti kúıinde qala beredi. ShYU-ǵa múshe memleketter Syrtqy ister mınıstrleri keńe­sin­de, ásirese,  esirtkiniń zańsyz aınalymy men uıymdasqan qyl­mysqa qarsy kúres mácelesine basa nazar aýdarylyp, onyń qar­qy­nyn kúsheıtýdiń ózektiligine ekpin túsirildi. Mınıstrler keńesiniń otyry­synda Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń Bas hatshysy M.Imanalıev ShYU-ǵa múshe memleketter Syrtqy ister mınıstrler ke­ńesi quptaǵan uıym hatshylyǵy jumysynyń ótken jylǵy esebin jınalǵandarǵa usyndy. Mınıstrler basshylary  keńesi jıy­nyn­da ShYU-ǵa múshe el márte­besin alý maqsatynda ótinish bildirýshi memlekettiń mindettemeleri memorandýmynyń jobasy da qoldaý tapty. Munymen qosa delegasııa basshylary BUU Bas As­sambleıasynyń BUU men ShYU-nyń yntymaqtastyǵy týraly qaý­lysy qabyldanýyn da qyzý quptady. Qorytyndysynda bir­qa­tar mańyzdy qujattarǵa qol qoı­yldy. Olardyń arasynda ShYU onjyldyǵynyń Astana dek­la­ra­sııa­sy, 2011-2016 jyl­dar­daǵy esirt­kige qarsy strategııa men ony júzege asyrýdyń is-sharalary baǵ­darlamasy, ShYU-ǵa múshe memleketter basshylary keńesi oty­rysynyń kún tártibi jobasy jáne basqa da birqatar qujattar bar. BAQ ókilderine arnalǵan brıfıngte keleli basqosý qorytyn­dy­laryn tilge tıek etken E.Qa­zy­hanov pen M.Imanalıev «Qa­zaq­stannyń ShYU aıasyndaǵy is-qımylyn  syrtqy saıasattaǵy bas­ty basymdyqtyń biri» dep esepteıtindikterin atap aıtty. E.Qazyhanov Qazaqstannyń uıym tóraǵasy retindegi qyzmetin óz áriptesteriniń joǵary baǵala­ǵa­ny­nan da habardar etti. ShYU Bas hatshysy M.Imanalıev óz kezeginde uıymnyń óziniń merekelik Sammıtine tolysqan jáne bedeldi halyqaralyq qury­lym retinde kelip otyrǵanyn jetkizdi. Qoryta aıtqanda, Astana Sammıtinde mańyzdy sheshimder qabyldanatyndyǵyna senim mol, al munyń ózi ShYU damýy jańa kezeńiniń negizin qalamaq. Árıne, bul oraıda ShYU-ǵa múshe elderdiń mádenı qundylyqtaryn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap qa­lý bolashaq urpaq múddesi úshin óte mańyzdy. Basty tujyrym da osy. Baqyt BALǴARINA, Almaty.