Qos sańlaq

«Qaıran, qazaqtyń qyzdary!» (E.Q.6,10,11. 2011 j.) Qurmetti redaksııa, gazetterińizden ústimizdegi jyldyń naýryz aıynyń basynda – belgili ádebıetshi, synshy Qulbek Ergóbektiń «Qaıran, qazaq qyzdary!» aıdarymen jarııalanǵan Shara, Márııam apa, Alma týraly qyzǵylyqty maqalasyn oqyp, rıza bolǵanym sonsha, óz pikirimdi qossam deımin. Iá, Shara apam jaıly oılaǵanda kóz aldyma myna bir sýret keledi. Qaraly jıyn. Nópir jurt. Balalar jáne jasóspirimder teatrynyń foıesinde ataqty ártis Qurmanbek Jandarbekovpen qoshtasý sáti. Tabyttyń oń jaǵynda qazdaı tizilip, qara ja­mylǵan týǵan-týys, balalary, jan jary Sholpan Jandarbekova otyr. Ońashalaý jerde ba­ǵanaǵa súıenip, jalǵyz ózi kúızelip Shara tur. Ony ju­batyp, arqasynan qaǵyp jat­qan eshkim joq. Men qasyna baryp, jyly sózimdi aıtyp, jubatýǵa tyrystym. Ol kezde jerleýge áıelder qaýymyn da qatystyratyn. Shara apammen birge Keńsaıda Qurekeńdi jer qoınaýyna tapsyrýǵa barǵan qaıǵyly jurttyń qatarynda, sóıtip, biz de boldyq... Shara Baımoldaqyzy osy kúni dýly ómirin Qurekeńmen qosa qara jerge kómgendeı kúı keshken-di. Ekeýi­niń arasyna dushpan sóz, ósek-aıań aralasyp, ajyratqanymen bir-bi­rimen udaıy syılasa júretinin jurttyń bári de biletin. Birde Shara apamyz «Qyryq qyz» ansambliniń ázirligin júrgizip jatqan. Taıaǵyna súıene shaý tartqan Qurekeń kelip daıyndyqty tamashalaǵany bar. Son­da Shara burynǵy shalyna erkeleı: «Qureke, qarashy, qyzdarym shetinen ásem, buralyp turǵan joq pa?» – dedi. Sonda ol: – Shara-aý, óziń áli kóp juldyz­dyń ishindegi Tańsholpansyń ǵoı! – dep, sol baıaǵy názik sezimderiniń qo­zasy sýymaǵandaı kúı tanytqanyna da kýá bolǵan edik. Shara apamyz Qurekeńdi erekshe tebirene eske alatyn. Ásirese ol, Qu­rekeńniń terezeden túsirip ózin alyp qashyp ketken kezin jıi eske alatyn. Bir dep bileginen, eki dep eteginen us­tap, nebári 16 jasynda ózinen kóp ere­sek, buryn otbasyn quraǵan Qur­manbekke turmysqa  shyqqanyna Shara esh ókinbeıtin. Qurekeń de oǵan dán rıza bolypty. – Sharajan, basymdy syılap so­ńym­nan ergenińe rahmet! Ǵumyr boıy boryshtarmyn ózińe. Ártistikke baýlımyn, ónerde dańǵyl jolǵa shy­ǵýyńa tileýlesiń bolamyn, – degen eken. О́z sózine berik, er kóńil Jandarbekov ǵumyrynyń sońyna deıin ol sertinen tanǵan emes. Shara qazaq ult bıiniń shańyraǵyn kóterip, ýaǵyn shamshysqan eń alǵashqy bıshi, bı qoıýshy, sol salada birneshe kitap jazyp ketken qoǵam qaıratkeri retinde jurtyna tanyldy. Osydan birer jyl buryn «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tapsyrýy boıynsha «Bı táńirisi – Shara» degen materıal jazyp bergenmin. Jar­qy­rap shyqty. Qulbek Ergóbekovtiń osynaý taqyrypqa qaıta oralýynda úlken mán bar: birinshiden, qazaqtyń úsh asyl áıeline qatysty kópshilik  bile bilmeıtin jaıttardy aıtý bolsa, ekinshiden, avtordyń ózi basy-qa­syn­da bolǵan, kózi kórgen dáıekterge asa zerektiligine súısinesiń. Ásirese, Márııam Hakimjanova jaıly oqyr­ma­nyn birde muńaıtyp, birde qýan­typ jazǵany kim kimniń de kóńilinen shyqqandaı. Alma Qyraýbaeva  tý­ra­ly sóz basqa. Átteń, ómirden erte ót­ti. Áıtpese, túrkitaný ilimine qosary da alda bolar ma edi... «Jeńge» taraýynda biraz biz bilmeıtin jáıttardyń betin asha ketkeni, sonyń ishinde ataqty Kúlásh jaı­ly: «О́z otynyń basynan jylý tappaı kelip, kóńil sherin tarqatatyn Kú­lásh edi...» degen Márııam apamnyń sózi de kóńilge túrli oı saldy. Sha­ra­nyń  «О́mirim meniń – ónerim» me­mýarlyq kitabynda Kúlásh Baıseıitova týrasynda jan tolqytar better az emes. Bala jasynan telqozydaı birge ósken qos qurby áý basta teatr tabaldyryǵyn birge attaıdy, sahnada qatar oınaıdy. Turmysqa da biri – Qurmanbekke, biri – Qanabekke shy­ǵa­dy. О́ner kógine de birge órleıdi. Kú­lásh – ásili kishipeıil, qaıyrymdy jan bolsa kerek. Bul týrasynda Qa­zaq­stannyń halyq ártisi, maqpal úndi kerim ánshi Rábıǵa Esimjanova bylaı deıdi: – Meniń ánshilik jolym bastal­ǵan­da sahnaǵa kıip shyǵatyn salta­nat­t­y kostıýmim de joq edi. Kúlásh apam óziniń panbarqyt jasyl kóı­legin, kamzolyn usyndy. Sol kóılek maǵan qut boldy, ánshilikte, sah­na­lyq­ta jolym osylaısha sara jolǵa túsip edi. Keı-keıde apama sálem berýge baramyn, ol qyzdarynyń kóı­lek-kónshegin jamap, tazalap oty­ratyn. «Onyńyz ne, úı qyzmetshińiz bar emes pe?» – desem, ol kisi: – Kishkenem-aý, qyzdarymnyń kıimderin jamap, jańalap, ıiskep oty­rý­dyń ózi meni rahat sezimge bóleıdi ǵoı – deýshi edi. О́zinen jastaý adamdy «aınam», «kish­kenem» dep sóıleıtin onyń ádeti edi. Kúlásh qanshama eriniń atyn da atamaı: «Qana, Qanam!» dese-daǵy jú­ris-turysqa beıim Qanekeń úıden góri, túzde júrýdi ádetke aınal­dyrǵan sekildi... Márııam ananyń «ot­basynan jylý tappaǵan» deýiniń mánisi de osy bolsa kerek. Sahnadan Kúláshti san kórdim. Aqjúnisin, Qyzjibegin, Marosyn jáne t.b. sahnadan somdaǵan keıipkerlerin de kórdim kezinde. Baǵym da shyǵar, mek­tepke oqyǵan kezderimizde muǵa­lim-tárbıeshilerimiz jıi-jıi teatrǵa aparyp turatyn. Bul meniń ánshi bolsam dep talpynyp júrgen kezim edi. Opera jáne balet teatr janynan qos stýdııa quryldy, konkýrs jarııala­nyp, jer-jerden án salatyn ónerli jas­tardy tańdady. Baǵymdy synap men de saıysqa tústim. Qazylar al­qa­synyń bas tóreshisi Kúlásh apaı eken. Shashyn qos burym ǵyp órip, tó­besinen aınala oraǵan Kúláshtiń ús­tinde panbarqyt kóılek, altyn syr­ǵa-saqınalary jaltyraǵan asa kerbez jan kórindi. Konkýrstan ótsem de, kóp aıaldamadym: «osy horda maǵan ne bar?» dedim de, ýnıversıtettegi oqýymdy jalǵastyryp júrip jat­tym. 1957 jyldyń jazy. Emtıhanǵa daıarlanyp qyzyltanaý bolyp jat­qanbyz. «Kúlásh qaıtys bolypty» degen sýyq habarǵa ne senerimizdi, ne senbesimizdi bilmeı, alańdadyq. Opera jáne balet teatrynyń aldy qu­jy­naǵan halyq. Jylap-syqtaǵan jas, kári. Birneshe kisi taby­tyn alyp kóterip júrdi. So­ńy­nan ilesken kópshilikke qo­syl­dyq, kóz jasymyz tyıylar emes. Nebári qyryq tórt ja­synda bulbul Kúlásh osylaı dú­nıeden ótti. Uly aqyn Márııam Hákim­janovanyń 75 jyldyq mereı­toıy ol kezde A.S.Pýshkın atyndaǵy ulttyq kitaphana­nyń zalynda ótken-di. Apa­myz qońyr kóılek, ıyǵyna  sha­shaqty aq sháli jamylyp, asa shabytty, meımanasy tası otyrǵan. Jaqsy sózge jan semirmeı me. Men aldyńǵy qa­tarda, gúl shoǵyn ustap otyr em, qasyma aqyn Aqush­tap Baqtygereeva kelip: «Ekeýimiz sah­nanyń eki jaǵynan shy­ǵyp, apa­myzdy quttyqtaıyq, andaǵy gúldi ekige ból», – dedi. Bóldim. Shyqtyq. Aqushtap apamnyń qasyna otyrdy. Al men ruqsat surap «apamyzdyń qurmetine bir án aıtyp bereıin» dep, Birjan saldyń «Jonypaldysyn» aıtyp shyqtym. Jazýshy Jaısańbek Moldaǵalıev meni ertip Mákeńniń úıine apardy. Sha­ǵyn dastarqan basyna jaıǵasyp ek, kózim kitap shkabynyń áınegine ta­qaý qoıylǵan jasyl tústi ózimniń  «Qazbaýyr bulttar» kitabyma tústi. О́z dúnıeme ózim tańǵalyp, «apyraı, apamyz prozany da qalt jibermeı oqı­dy eken-aý!» deppin ishteı. Sol arada Mákeń: – Shárbaný, seniń tyrnaqaldyń­nan tanyspyn, sonaý jyldary aqyn inim Jumaǵalı Saınnyń saǵan jolashar tilep jazǵan maqalasyn da oqy­ǵanmyn. Ol «Sosıalıstik Qazaq­stan» gazetiniń betinde jarııalanyp edi. Al seniń ánshi ekenińdi bilgenim joq. Qane, taǵy bir án salshy, – dedi. «Kók kóbelek» ánin aıtyp em: – Bir baıqasam, sen Tursynhan­nyń mánerimen shyrqaıdy ekensiń, – degeni de este. Ulym Serikti úılendirerde Má­rııam apany toıǵa shaqyrdym. Shara apaı da keldi. Ekeýi keń ústel ba­synda ıyq tirestire qatar otyrdy. Át­teń, sol toıǵa fotograf shaqyr­map­pyn, sonda qos degdar – qos áýlıeni beınetaspaǵa basyp alar edi ǵoı. Tarıhqa qalar edi... Mundaı ókinish qazaqta az emes. Kúlásh Baıseıitovanyń, tym qurysa, bir sahnalyq beınesin túsirgende ǵoı. Jalǵyz-aq beıne – kúımeden shyǵyp, «Gákkýin» shyrqaǵan kezi. «Qyz Jibek» operasynyń Máskeýde, 1936 jyly Qazaq ádebıeti men óneriniń alǵashqy onkúndigi ótken tusta túsirilgen. Shúkir, Shara bıleri teledıdarǵa túsirilipti. Radıo «Naq-naq», «Jarııamaı» sııaqty bılep júrip aıtatyn ánderin anda-sanda tyńdatyp turady. Jasyratyn ne bar, biz kóp jaǵ­daıda erensizbiz, enjarmyz, bolashaq urpaq qamyn oılamaımyz. Al ót­kenin uqyptamaǵan, tirnektep jınaq­tap júrmegenniń kesirin búginde tartyp júrgen joqpyz ba. Shárbaný QUMAROVA,jazýshy.