Murat, maqsat, mindet birligi

Bul ulttyq tutastyqqa aparatyn sara jol О́tkendi umytsań, ózdigińnen aıyrylasyń. Al ózindik qasıeti joǵalǵan el jetim el. Son­dyqtan ult tili men ult mádenıeti taǵdyryna baılanysty oı tolǵaý órkenıeti ósken eldiń isi. Qaı eldiń tarıhyn qaýzasańyz da, sol memlekettiń ómir, qoǵam, ózara qarym-qatynas jóninde ózindik ustanym, ózindik pikir, kóz­qarasy, óz saıasaty, óz ıdeologııasy qalyp­tasa­tynyn baıqaımyz. Alysqa uzamaı-aq keshegi Keńes ókimetin alaıyq. Qoǵamdaǵy búkil is-áreket bir ǵana ıdeologııaǵa – kommýnıstik ıdeologııaǵa táýeldi bolyp kelgen joq pa?! Qalyptasqan qoǵamdyq qurylys turǵysynan qarasaq, muny túsinýge bolady. Qııaldaǵy munarly kommýnızmge bir qalyptan shyǵa bas­taǵan el japa-tarmaǵaı umtylyp jatty. Muny biz ne maqtaý úshin, ne dattaý úshin emes, árbir memlekettiń óz saıasaty, óz ıdeologııasy bolý qajettigin eske salý úshin ǵana aıtyp otyrmyz. Al ıdeologııa, ıdeıa degenimiz birden jasala qoımaıdy. Ásirese buryn memlekettik qury­lym júıesi qalyptasa qoımaǵan, táýelsizdik dámin endi ǵana tata bastaǵan Qazaqstan tárizdi elde munyń kóptegen qıynshylyqtary men kedergilerge soqtyǵatynyn baıqaımyz. Táýelsiz­diktiń týy jelbiregen keıingi jyldardyń ózinde bolyp jatqan ózgeris, jańalyqtardy sarapqa salyp, olar qaıdan, nege baılanysty týyndap jatyr, bet túzer baǵytymyz qalaı bolmaq, tyǵyryqtan, qıyndyqtan shyǵar jol qaısy, jalpy ustanatyn ulttyq memlekettik saıasatymyz, ıdeologııamyz qandaı bolmaǵy kimdi bolsa da tolǵandyrady. Halyq basyna qasiret ákelgen neshe qıly saıasatshylardyń qıturqy áreketterinen áli kúnge júrek syzdaıdy. Sabaq alyp, sanaǵa sáýle quıa túsý úshin sonyń qaısybirin eske túsire ketken jón. Keshegi keńestik saıasat osy baǵytta júrgi­zildi. Osynyń saldarynan túbinde bir til bol­saq, ony jyldamdatalyq dep jedeldetý jary­syna tústik. Qazaqstan, qazaq ǵalymdary ja­zýyn ózgertip, latynǵa, latynnan kırıllısaǵa umtyldy. Munda da sol baıaǵy barlyq ulttardy biregeıletý, orystandyrý maqsaty kózdeldi. Barlyq oqý júıesi, mádenıet oshaqtary, qyzyl otaý, klýb, óner, ádebıet, kıno osyǵan qyzmet etti. Keńestik patrıotızm, kommýnıstik ınternasıonalızm, bir qalyptan shyqqandaı biregeılik, birtutastyq, ıaǵnı jansyzdyq, pıǵylsyz­dyq keıip beleń aldy. Árkimniń óz otany, týǵan jeri, ósken ortasy soǵan oraı qalyptasqan minez-qulyq, is-áreket, nanym-senim jáne sony boıǵa, oıǵa darytar ana tildiń taǵdyryn tálkekke saldyq. Biriniń aýzyna biri túkirip qoıǵandaı lepirme sózder, urandatqan úndeýler bala baqshadan bastap joǵary oqý oryndaryna deıin ulasyp jatty. Sóıtip, ylǵı birjaqty oılaıtyn, búkil Keńes Odaǵynyń qamyn jeıtin jalǵan patrıottar ósip jetildi. Bóten oı, bógde pikirdiń, týra sóz­diń tynysy tarylyp, ol áýeli kollektıvtendirý, odan ári ashtyqtyń, alakózdik, alaýyzdyq saldarynan repressııanyń qurbany bop kete bardy. Bárin eseptesek, teń jartysy qurban bolǵan halyq álemde kemde kem eken. Qazaq bolashaǵynyń tutqasy bolarlyq nebir danalar men talanttardy oılamaǵanda, eldiń ekono­mıkalyq, rýhanı eńsesin kóterer nebir bilikti erlerdiń mert bolǵanyn qalaı umytarsyń! Búkil keńes jurtshylyǵymen birge qazaq­tar­dy da kommýnızmge jetemiz dep emeksitken joq pa keshegi N.Hrýshev. Al ol kommýnızmge erte jetýdiń birden bir amaly – óz tilińde oqyp, bilip, damytyp áýre bolmaı-aq orys tilin úırenseń boldy eken. Osydan keldi de shash al dese, bas alýǵa daǵdylanǵan sholaq belsendiler munsyz da eshbir qamqorlyqsyz ólmestiń kúnin keship otyrǵan qazaq mektepterin jappaı jaýyp, olardy iri sovhoz ortalyqtaryndaǵy orys mektepterine qosyp, «irilendirip» jiberdi. Irimshik pen qurt-maıyn jasap, bes-alty tuıaǵymen azyn-aýlaq iri qarasyn ermek etip kúneltip otyrǵan qazaq aýyldary «irilendirý» degen saıasat qurbany boldy. Úırengen atameken, týǵan qony­syn tastap, orys arasyna kóshirilip, orystan­dyryla bastady. Isimiz de, turmysymyz da, tirligimiz de, tynysymyz da, bala tárbıesine deıin orystana bastady. «Kommýnızmge jetýge kedergi jasaıtyn til qury­syn» dep sodan ana tilden ada-kúde bezinip shyqqanymyzdyń ókinishti zapyranyn jutqan joqpyz ba? Ǵasyrlar boıy qanattyǵa qaqtyrmaı, tum­syqtyǵa shoqyttyrmaı qazaqtardyń qanymen qorǵalyp kelgen qazaq jeri kommýnızm men ınternasıonalızm ıdeıasy nátıjesinde qazba baılyqtardy ıgeremiz degen syltaýmen kelimsekterdi kóbeıtti. Tyń kóterý degen syltaýmen tyń ıgerýshilerdi qaptatqany az bolǵandaı, ıadrolyq synaq alańdary paıda boldy. Sondaı-aq qazaqtyń qolyn kókke jetkizerdeı bop orta­myzdan oıyp jasalǵan Baıqońyr kosmodromy dúńkildetip qazaq aspanyn atqylap jatty. Osynyń bárinde qazaqqa, Qazaqstan jurt­shylyǵyna tıer paıdasy qaısy, paıda deımiz-aý, kórgen zııandy ólsheı alatyn qandaı tarazy qural bar álemde. Basqasy basqa, búkil bir halyqtyń tilge degen pıǵylyn ózgertý nege turady. Ana tildi bilmeýshiler, ulttyq negizden, tekten alystaǵan tárbıe túrin qaıtemiz? Toqyraý atalyp júrgen L.Brejnev zamany bir sát toıynshylyq kezeńdi elestetkenmen, maskúnemdik pen marapat zamany bolǵany má­lim. Ras, qaryn toıyndy. Búgingi dúkender­den kóre almaıtyn zattar ol kezde kóz qýany­shyndaı bolǵan. Biraq halyqtyq rýh, ishki rýhanı suranys jaǵyn qamtamasyz etetin jáne bu­ryn ketken kemshilikter ornyn toltyratyn qandaı áreketterdi eske ala alamyz deseńiz, taǵy da kóńil toıat eterlik belgi shamaly. Sol baıaǵy kommýnızmge jetý saryny, orys tili men orys halqyn madaqtaý... Sorly bolǵan az ulttar men ult tilderin damytý jóninde tushymdy bir tirlik bolsaıshy. Qazaq tili ne joǵary oqý oryndarynda, ne memlekettik mekemelerde bel alǵan emes. Oǵan eshqandaı basshynyń basy aýyrǵan emes. Mektepter ja­bylǵan ústine jabylyp, qazaq qaýymynyń 99,08%-y orys tilin ıgerip, qazaqtyń birazy óz tilinen jerinip shyǵa keldi. Mine, kommýnıstik ıdeologııa júr­gizgen ult saıasatynyń ulttyq mádenıet, tilge baılanysty ákelgen «keremet» nátıjesi. 85-tiń kóktemi jaqsy nyshan ákelgendeı, eldi eleńdetip, emeksitip qoıǵan-tyn. Egemendik, táýelsizdik, ult mádenıeti, ult tili, rýhanı baı­lyq, ulttyq ádet-ǵuryp, salt-sana degen tárizdi uǵymdarǵa jan kirip, el oıaný, sergý, es jııý dáýirine kelgendeı edi. Árbir ult ózin-ózi tanýǵa, ózine ózi qyzmet jasaýǵa kóshkendeı bop umtylys jasaǵan. Jalpy áleýmet úshin árqıly pıǵylǵa obekt bolǵan bul kezeń burynǵy Keńes Odaǵynyń sheńgelinde bolǵan elderdiń óz týyn kóterip, erkin tynystaı bastaýyna ıtermeledi. Biz bulardy áıteýir ótkenniń bárin dattaı túsý úshin emes, kózjumbaılyqpen kónip kelgen dáýirdiń soraqylyqtaryn sarapqa salyp, sabaq alý úshin sholyp otyrmyz. Áıtpese ol kezdiń de halqymyzdy óreli bıikterge jetelegen belgileri, nyshandary bolǵan. Ásirese halyqtyń jappaı tegin saýattanyp, bilim alýy, tegin dárigerlik járdem kórýi nege turady. Bul birde bir elde kezdese bermeıtin qubylys. Shetelderge baryp mamandarmen tildeskende, olardyń aıtatyny da osy, bizdiń de keýde kerip keńes qurar artyq­shylyǵymyz osy bolatyn. Táýelsizdik atrıbýttaryn túgendep, ásirese ekonomıkalyq qor jaǵynan jaltaqtamaı ómir súretindeı deńgeıge jetken soń, bálkim muny qarastyrǵan jón bolar. Bul, árıne, jadtan shy­ǵarýǵa bolmaıtyn másele. Al ázirge aıqysh-uıqysh, alasapyran zamanda, jeke ómir súrýge múmkindigi óte az bul tá­ýelsizdikti damytý túgili naryq parqyn bilip, ustap turý tipti de ońaı bolǵan joq. Qazir, ásirese burynǵy tárbıe tabyn kórgen adam, kóp jyl qapasta bolyp birden jaryqqa shyqqanda kóz janaryn qaryp ala jazdaıtyn kúıde. Mynaý sátti biri túsinip, biri túsinbeı, biri jol tappaı ári-sári kúı keship, qubylyp turǵan kezde zerdelep zerttep, onyń parqyn bilip, túıin jasap, tyǵyryq, qıynshylyqtan shyǵar jol nusqaý kim kóringenniń qolynan kele bermese kerek. Bul ońaı jol emes, táýelsizdik ońaı júk emes. Sodan jol taýyp shyǵý úshin maqsat múdde aıqyndyǵy bolý shart. Sol maqsat, múddeni durys túsinip, sony iske asyrar áreketter birlestigi, túsinik, paıym birlestigi kerek. Ol maqsattastyq, murat­tastyq degen sóz. Murat, maqsat, mindet birligi bolmaǵan jerde nátıje bola qoıýy neǵaıbyl. О́z bıligimiz ózimizge tıgen búgingi tańda talaı kedergiler balalap, tipti kesirli áreketter bolýy da yqtımal bolyp jatyr. Munyń shet jaǵasy boı kórsete de bastady. Eńseni kóterý ekonomıkalyq táýelsizdikten bastalýy tipti oryn­dy boldy. Bul mundaıǵa áli ázirlenip úlgermegen qazaq sııaqty halyqqa, Qazaqstan jurtshylyǵyna tipti ońaı soqpady. Birden bazar narqy bastalyp ketti de, ol á degende ońtaılana almaı ne isterge bilmeı ańtarylyp qalǵan jaıy bar. Dál osy tusta Qazaqstannyń bolashaǵyn ıdeıalyq birlestikten izdegen Elbasy N. Á. Nazarbaev zerdeli basshy men kánigi saıasatkerdiń qarymyn tanytty. Onyń eńbekterinde memlekettik tildiń biriktirýshilik qasıetine mán berildi. Biz búgingi áńgimemizdi tilge qaraı buryp, sol týraly oı órbitsek degen oıdamyz. Eshbir halyqtyń ózge ult múddesin tabanǵa salyp taptaýmen muratqa jetip, mártebesi kó­terilgen emes. Al qazaq halqynyń ózgelerge ústemdik etý, óktemdik kórsetý tabıǵatynda joq minez. Qaı ǵasyrǵa tereńdep, qaı tarıhty aqtarsańyz da qazaqtan zábir shekken eldi taba almaısyz. Eshbir elge kóz alartyp, jerin daýlap kórgen emes. Neshe alýan joıqyn joryqtar bolǵan. Onyń bári jerin, elin qorǵaýdan týyndap jatqan. Alysyp-julysyp júrip, ata-babamyz osynshama alyp ólkeni aýqymdap, aman saqtap kelgenine qaıran qalasyń. Búkil minez-qulyq, is-áreketterine qarap otyryp, qazaq halqy dúnıege dostyqtyń, týystyqtyń, qonaqjaılylyqtyń týyn ustaý úshin kelgen be dep te oılaısyń. Qazaqstanǵa qanshama jurt qaptap kelip, ózine baıandy meken taýyp, qazaqtyń keń qoltyǵyna kirip, aıqara ashylǵan qushaǵyna enip ketip jatty. Ańǵaldyǵy men ańqaýlyǵy sonshama, eldiktiń, yntymaqtastyqtyń jóni osy eken dep, kelginshilerge tórin bosatyp berip qana qoımaı, tipti tilin bosaǵadan syǵalatyp qoıýyn qaıtersiz. Eliktegishtigi, úlgi alǵyshtyǵy sonshalyq, az jyldyń ishinde qazaq áýleti bala-shaǵasy, úrim-butaǵy, záýjat-juraǵatymen «kommýnızmge erterek jetsek» degen esek dámemen orys tilinde sóılep ketkenin ózi ańdamaı qalǵan tárizdi. Til bilgenge ne jetsin, árıne! Biraq, ol óz ana tilińdi tárki etý arqyly iske assa, muny qaı mádenıettilikke jatqyzýǵa bolady. О́z ana tilińdi joǵaltyp, ózge tilden tapqan baqytyń qaısy, aǵaıyn! 1985-tiń sáýirinen bastalǵan jyly lep, árıne 70 jyl boıy qatyp-semip qalǵan ustanym­dardyń qabyrǵasyn qaqyratyp, tońazyǵan oı muzyn az ýaqytqa eritkeni ras. Jańa oılaý, jańasha is bastaý, ótkenińe, búginińe syn kózben qaraý, bolashaqtyń qamyn jeý tárizdi áreketter áleýmetti edáýir alǵa súıregendeı bolǵan. Shúkir, Keńes úkimetiniń irgesi sógilip, respýblıkalar qursaýdan bosady. Árqaısysy óz táýelsizdigin jarııalady. TMD elderiniń qa­tarynan Qazaqstan da qalysqan joq. Mine, birneshe jyl boıy Qazaqstan jurtshylyǵy táýel­sizdik jemisin tatyp, aqyryn júrip, anyq basa birtindep alǵa ozyp keledi. Tuńǵysh prezı­dentimizdiń áýelden ustanǵan ómirlik maqsaty – eldiń tynyshtyǵyn, bereke-birligin, halyqtar dostyǵyn, ózara yntymaqtastyǵyn kózdiń qara­shyǵyndaı saqtaı otyryp, rızyǵymyzdy molaıtý, ekonomıkalyq ál-qýatty kúsheıtý, rýhanı baılyqty damytý, órkenıet órine qaraı jol tartý. Osy múdde, osy maqsat úshin ol neshe alýan sheginis jasap, neshe alýan kelisim-sharttarǵa da baryp júrdi. Sol joldan kúni búginge deıin taımaı keledi, taımaıtyny da anyq. Biraq ókinishke qaraı, táýelsizdiktiń tuǵyr­tasy myqtalǵanmen, onyń irgesin kóterip, ýyǵyn shanshý, shańyraǵyn kóterý tipti de ońaı bolmaı tur. Bazar narqy qulpyryp, ınflıasııa jalańdap, ásirese qarapaıym qaýymnyń eki ókpesin qysyp, tynysyn tarylta túsýde. Mundaı qyspaqtan shyǵarýdyń ár alýan amaldary qarastyrylyp jatqanmen, tuńǵıyqqa tartyp keter ómirdiń kóleńkeli jaqtary kúsh alyńqyrap turǵandaı. Osyndaı sátte Qazaqstan deıtin táýelsiz memlekettiń turaqty turǵyn­daryna aýyzbirshilik meılinshe kerek-aq. N.Nazarbaevtyń eńbekteri, ásirese osydan biraz buryn bes qazaq gazetiniń basshylaryna bergen suhbaty kóp kókeıde alań kóbeıip turǵan osynaý shaqta záýimen týǵan dúnıeler boldy. Nege deseńiz, munda qozǵalatyn másele – shynynda jalǵyz prezıdent ǵana emes, búkil qazaq qaýy­myn, Qazaqstan jurtshylyǵyn ári-sári kúı kesh­tirgen másele. Iá, ıdeıalyq birlik bolmaı, maq­sattastyq, múddelestik irge teppeı Qazaq­stan­nyń bolashaǵyn qamtamasyz etý múmkin emes. Al bizdiń oıymyzsha, osy maqsattastyqtyń da murattastyqtyń da, ult ishindegi birliktiń de, ultaralyq qaýymdastyqtyń da bir tetigi tilde jatady. Elbasy sózderinde bul máselege jete nazar aýdarylady. Ulttyq memleket bolashaǵy qoǵamnyń ıdeıa­lyq birligi ózinen ózi aıaǵynan tik turyp kete almaıdy. Ol, ásirese taǵdyr qııýymen ár alýan ult ókilderi shoǵyrlanǵan Qazaqstan sııaqty táýelsizdik dámin keshteý tata bastaǵan elde tipti kúrdeli. Otanymyz – Keńester Odaǵy degen senimde bolǵan eldiń birden táýelsiz Qazaqstan azamatymyz dep otanshyldyq sezimdi órbite qoıýy qıyn boldy. Alaıda osyǵan umtylys ja­saldy. Áli de búkil oqý, tárbıe jumysy osy baǵytta júrgizilýi tıis. Bul eger osy eldiń azamatymyn deıtin bolsaq, onyń jerin de, tilin de qasterlep qadir tutasyń, súıesiń degen sóz. Búkil tabıǵı, materıaldyq, rýhanı baılyǵyn qoldan jasasyp, soǵan óz úlesińdi qosý, sonyń baǵasyn bilip, baıybyna barý degen sóz. Ásirese qazaq hal­qynyń óz ishindegi tutastyq, birlik asa qajet. О́zge ult ókilderiniń de ómirine jaýapty qazaqty mundaı birlikke qalaı shaqyrýǵa bolady?! Bul áńgimeni qozǵamas buryn, jalpy qazaq halqynyń ulttyq tutastyǵyna qyzmet etetin ne, kesirin tıgizetin ne degen máselelerge zer salý kerek pe deımiz. Keıingi kezde tutastyqqa nuqsan keltiretin keleńsizdikter boı kórsetip jatqany da málim. Ol jerge, rýǵa, júzge bóliný keseli. Munyń kesirli dert bolatyny táýelsizdikke endi qoly jetip, erkin tynystaı bastaǵan sátte osy bir jikshildik psıhologııanyń qaıtadan bas kóterýi. Eger bul ata tegińdi bilý nıeti turǵysynan júr­gizilip jatsa, onyń róli aıryqsha. Tegimizdi túpten tartyp jamandap, barlyqty, baılyqty, qoǵamǵa jat qylyq esebinde dattap, ótkeniń túgili ózińdi tanymastaı ómir súrgen zamanda munymen jurttyń sharýasy bola qoıǵan joq. Qaıta ata-tegin jasyryp, eldiń bári taqyr kedeıdiń balasy bolýǵa tyrysqany málim. Bul birjaqtylyqtyń saldary edi. Al munyń ekinshi bir jaǵymsyz túri taǵy balalap bara jatqandaı. Úrim-butaq, záýzatyńdy bilgenniń jóni osy eken dep, rý-rý bop tumshalanyp, pálenshe baıdyń, túgen tóreniń, hannyń, bektiń pálen-pashtýan balasy tegim, ózim sumdyq, ózim soıqanmyn dep aspandap qaraıtyndar shyqty. Eń soraqysy, osyndaı topshyldyq aǵymdy qoz­dyryp júr­gender arasynda edáýir qyzmet at­qarǵan, saýaty joǵary jandardyń barlyǵy. Má­selen, adamnyń maman, azamat retindegi qabilet-qasıe­tine qaraı emes, jerine, rýyna, ıaǵnı týys­tyq belgisine qaraı qyzmetke alý faktileri de kezdesedi. Munyń ózgelerdiń óshpendiligin týdyrýdan basqa eshqandaı jaqsylyqqa aparmaıtyny belgili. Ultqa ortaq múddelerdi iske asyra almaı otyr­ǵan búgingi jaǵdaıda bul tárizdi keleń­sizdik­ter qoǵamdy ilgeri jeteleý ornyna, keri súıreıtini haq. Tarıhqa úńilsek, osyndaı rý-rýǵa bólinip, top qurýdan qasiret shekken qazaqtan basqa halyq joq tárizdi. Máselen, ary tereńdemeı-aq, keshegi qazan tóńkerisinen bergi jerdegi jaǵ­daıdy saralaıyqshy. Baı, qulaqtardy tárkileý, asharshylyq apaty, repressııa qyrǵyny t.t. zardabynan qanshama qazaq qyryldy. Osynyń bárine birdeı tek qana Keńes úkimeti kináli me? Halyqtyń basyna tóngen qasirettiń bári birdeı tek partııa saıasatynyń saldary ma? Joq, ol ǵana emes, ózimiz de qosymsha bolǵan sııaqtymyz. Kóp jaǵdaıda rýshyldyq pen topshyldyqtyń, júz­shildik pen jikshildiktiń de qyrsyǵy túbimizge jetip kele jatqan sııaqty. Qarǵa tamyrly qa­zaqtyń osyndaı osal jerin Goloshekın tárizdi jendetter ádemi paıdalanǵan túri bar. Eshqandaı rýlyq, júzdik jikke bólinbeı, qazaqtyń tutas­tyǵyn saqtap, tas-túıin bolyp otyrsaq, osyn­shama shyǵynǵa ushyramas edik-aý dep te kúıi­nesiń. Keshegi alasapyranda qazaqtyń kileń betke tutarlary, aqyl-oı, bilik-bilim ıeleri joıylyp otyrypty. Sol 30-jyldary bulardy ustatyp, ıtjekkenge aıdatqan, astyrǵan, attyrǵan tek qana qana kompartııa ma, oılanalyqshy. Kóbine kóp ózimizdi ózimiz kórsetip berip otyrǵan ekenbiz. Munyń bári kórealmaýshylyq, ishtarlyq, jikshildik deıtin eldiń eńsesin basyp, eze túsetin qyrsyq qylyq. Budan sabaq almasa, qorytyndy jasamasa bola ma? Búgingi tańda qazaqtyń peshenesine bitken árbir dananyń, árbir kemeldiń, árbir qaırat­kerdiń osyndaı dárejege jetýi belgili bir rýdyń ókili bolǵandyqtan ǵana emes ekenin uǵatyn shaq jetti. Babalarymyz urpaǵyna «atanyń balasy bolma, adamnyń balasy bol!» dep nege bata bergen? Táýelsiz Qazaqstannyń baıyrǵy turǵyny qazaq halqy óz urpaǵyn Prezıdent aıtqandaı, osy negizde tárbıelep, ulttyq tutastyqqa, yntymaqqa jetkizýge tıis. Iá, Qazaqstan jurtshylyǵynyń, onyń ishinde táýelsiz el aýqymyndaǵy barsha qaýymnyń taǵdyr talaıyna jaýapty qazaq ultynyń óz ishin­degi birliginiń máni asa zor. Munsyz qoǵam­nyń bolashaǵyn aıqyndaıtyn materıaldyq rızyqtyń da, rýhanı baılyqtyń da jasalýy neǵaıbyl. Al ult ishindegi birlikti, tutastyqty, ejelden adamdar arasyndaǵy qarym-qaty­nastyń, túsiniktiń, kelisim-keńestiń birinshi qura­ly bolyp esepteletin tilsiz qalaı qalyptas­tyrýǵa bolady. Ásirese, qazaq halqynyń óz arasyndaǵy, ıaǵnı ult ishindegi birlikti qazaq tilinsiz qalaı jasaı almaqpyz. Sondyqtan Elbasy «Qazaq tili – mádenıettiń bir bóligi retinde barlyq qazaqstandyqtardy biriktirýdiń qosymsha quraly bolýǵa tıis. Ol barlyq ulttar men ulystarǵa qazaq halqynyń mádenıetin, dástúrin, ádet-ǵurpyn, turmys-tirshiligin tanyp-bilýdiń negizi bolyp tabylady. Ony oqyp-úırený májbúr etý arqyly emes, sanaly túrde jurttyń barlyǵy úshin bala jastan bastalýy, uıymdyq jáne ádistemelik ja­ǵynan qamtamasyz etilýi tıis» deı kelip, «...jáne de munda (Qazaqstanda - О́.A.) turatyn árbir adam osyndaı kózqarastyń qajettigin aıqyn túsinýi kerek» degen sózdermen táptishteıdi. Búgingi kezeń sanaǵa salmaq túsip turǵan shaq. Qazaq tiliniń memlekettik til mártebesine ıe bolǵanyna áldeneshe jyl boldy. Osy ýaqyt aralyǵynda eldiń basyn biriktirerlik, ult ishilik birlesýde nendeı ózgerister, qandaı qarymdy tirlikter boldy. Sál ǵana saralap ótelikshi. Jalpy neshe alýan is basyndaǵy, adam taǵ­dyryn shesherlik tetikti jumys tutqasy qolyn­daǵy azamattarymyz Prezıdenttiń osy bir sanaǵa salyp otyrǵan tujyrymyna tereńirek úńilip, Qazaqstan eliniń patrıoty esebinde keleli áreketterge barýy qajet-aý dep oılaımyz. Basqasyn bylaı qoıǵanda, árbir mekeme bastyǵy memlekettik til mártebesin kóterýde qandaı is-áreketterimen, qalaısha úles qosyp otyrmyz degen saýalǵa jaýap berýge daıyn turýy tıis. Osy turǵydan alǵanda, eger jer-jerde «QAZAQ TILI» qoǵamy jergilikti uıymdary jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı úzdiksiz dabyl qaǵyp otyrmasa memlekettik tildiń kúıi ne bolar edi degen oıǵa barasyń. Til Zańynyń talaptaryna sáıkes óz retimen josparly, júıeli túrde júrgizýge tıisti ju­mysty kóp jerde aýyzbirshiliktiń joqtyǵynan, otanǵa, tilge, atamekenge degen perzenttik paryz-qaryz, súıispenshilik sezimderdiń qalyptas­paýynan (qalyptastyrýǵa tyryspaýdan) kúrde­len­dirip, shıelenistirip alyp jatamyz. Mundaı keleńsizdik ásirese tildiń biriktirýshilik rólin durys túsin­beýden, ne túsingisi kelmeýden týyndaıdy. Áıtpese kóptegen mınıstrlikter men vedom­stvo­lardyń respýblıkalyq, oblystyq deńgeı­degi túrli mekemelerdiń memlekettik tilge degen salǵyrttyǵyn qalaı túsinýge bolady. Árbir oblys jaǵdaıy eskerilip, múmkindikteri esepke alynyp jasalǵan memlekettik baǵdarlama shart­tary osy salǵyrttyq saldarynan shań jutyp jatyr. Munyń oryndalýyn qadaǵalap, soǵan kóz bolyp otyrǵan «QAZAQ TILI» qoǵamynan jáne til basqarmalarynan basqa eshbir mekeme qal­maǵan sııaqty. Sonda memlekettik til máselesiniń «QAZAQ TILI» qoǵamy jáne til basqarma­larynan basqaǵa qatysy shamaly bolǵany ma? Sanaly basshy, saraman jetekshige «áıt-shý» degen ne joryq. Demeıin-aq deseń, ulttyq namys taptala beretin túri bar. Oryssha oqyp, oryssha tárbıe alǵan aǵaıynnyń birazy keıingi kezde laýazymdy qyzmetterge órleı bastady. Jalpy osy zamannyń joǵary talaby turǵysynan qara­sańyz, tal boıynan esh kinárat taba almaǵan­daısyz. Al biraq kóbiniń ana tilge zaýqy joq. Ulttyq til, ulttyq mádenıet, ulttyq sana degen ózekti máselelerge kelgende bir qazaq endi ekige jarylyp, eki udaı kúı keshýde. Sonda Prezıdent qatty mán berip otyrǵan ult ishindegi birlikti qalaı damytyp, qalaı qalyptastyramyz? Bul jóninde qazaq baspasózi men qazaq teleradıo kompanııasy bar múmkindikterin aıamaı-aq keledi. Áıtse de qanshama bastama, qanshama usy­nys aıaqsyz qala bergen soń jan kúızelisine túsedi ekensiń. Qazaqqa kerek nárseni, sol qazaǵyńyzdyń ózi qajet etpese kimge ókpeleı­miz. Til, eń aldymen kim úshin kerek degendi uqtyra almaýdan asqan azap bola ma? Ana tiline qolqabys etýdiń ornyna, álgindeı kesirin tıgizetinderdiń barlyǵyna kúıinesiń. Degenmen masattanatyn da jaıymyz barshylyq. О́mir­den ózine laıyqty nápaqa taýyp, talaı tirlikterdiń basyn qaıyrar qabileti bar nebir azamat kezinde negizgi kásibin tastap, biryńǵaı til taǵdyry úshin kúresýge saılanyp shyqqan bolatyn. Jer-jerde memlekettik tildiń mártebesin tam-tumdap bolsa da kóterilip jatsa, ol, mine, sol sardarlardyń eńbeginiń nátı­jesi. Olar áýelde bul jumysty eshqandaı aqysyz-pulsyz jalańtós qımylmen bastaǵan-tyn. Shamasy, ult ishindegi birliktiń, ózara yntymaqtyń naǵyz bir jaryq kórinisi dál osy kezde, ıaǵnı memlekettik tildiń taǵdyry tal­qyǵa túsip jatqan kezde baıqaldy. Qanshama aıqas, ala-qula pikirler alyp qashyp jat­qanmen Qazaqstan tárizdi eldiń óz memlekettik tili bolýy kerektigin aqyry jurtshylyq túsindi. Mine, birliktiń, yntymaqtyqtyń naǵyz úlgisi. Sol sııaqty tuńǵysh ret Táýelsizdiktiń týyn kóterip, Eltańbamyzdy aıqyndaǵanda da, El uranymyzdy qabyldaǵanda da Qazaqstan jurtshylyǵy biraýyzdylyq tanytty. Endeshe, aýyzdy qý shóppen súrtip, sary­ýa­ıymǵa salynsaq ta, bizde ıdeıalyq birliktiń joral­ǵysy jasalǵan deımiz. Tek sonyń ja­lynan myqtap ustap, asaýdy bas bildirgen bapkerdeı mápelep, aıalaı bilý paryz. Áńgime tetigi osynda. Álgi aıtylǵandardyń ishinen áńgi­memizge arqaý bola beretin memlekettik tildiń jáıi áli de kúrdeli. Eger shyn máninde ult ishindegi birlikti kók­seıtin bolsaq, bir bútindi eki jarmaı til arqyly tutasý qajet. 25 pen 40 prosent ara­synda tolqy­maly ómir keship jatqan óz aǵaıyn­darymyzdyń aldynda uly mindet tur. Ol – ana tilge degen perzenttik betburys. О́z ortańda júrip ógeılik ómir keshý azamattyqqa jarasar qylyq emes. Prezıdenttiń bes qazaq gazetteri basshy­syna bergen suhbatynyń myna bir tusyna aıryqsha nazar aýdarý kerek dep bilemin. Ol «Eń aldymen, qazaq azamattarynyń namysyna salmaq salmaı bolmaıdy. Ana tilin bilmeý qazaq azamaty úshin uıat sanalýǵa tıis. Osy 17 jyldyń ishinde ol óziniń ana tilin úırenýge mindetti edi. Bul talap eshqandaı da adam quqyǵyna qol suǵý retinde qaralmaýǵa tıis. Bul – paryz. Adamdyq paryz. Perzenttik paryz. Qazaq eli barda qazaq tili de bolady. О́sedi. О́rkendeıdi. Men «Qazaqstannyń bolashaǵy qazaq tilinde» degen sózimdi taǵy da qaıtalaǵym keledi. Qazaq tiline qamqorlyq jasaý meniń perzenttik te, prezıdenttik te paryzym» dep aǵynan jarylyp, ashylyp aıtty. Namysy bar qazaqty budan artyq qalaı qam­shylaýǵa bolady. Bıylǵy Joldaý men «Nur Otan» partııasynyń XIII sezinde de Elbasy taǵy da qadap, qazyp aıtty. Bir ǵajaby, til sherýi alǵa basqan saıyn onyń qataryna kelýshiler de, kedergi keltirýshiler je túrlene túsýde. Máselen, kóptep ashylyp, qatar túzep kele jatqan qazaq balabaqshasy men qazaq mektepterine balalaryn berip jatqandar arasynda ózge ult ókilderi kóbeıe túsken edi. Mine, bul til arqyly birigýdiń jańa qyry bolatyn. Iаǵnı, Qazaqstan jaǵdaıynda ultishilik birlik qana emes, barlyq halyq yntymaǵy da qymbat. Osy birlesýdi memlekettik til arqyly da qamta­masyz etýge bolatynyn el sezine bastaǵan sııaqty. Eshqandaı qystaý, zorlyqsyz, sanaly áreketter nátıjesinde beleń alyp jatqan mundaı jumystardyń aýqymyn keńeıte túsken maqul. Jurt til úırenýdiń ásirese, memlekettik tildi meńgerýdiń paıdadan basqa zııany joq ekenin túsine túskendeı. Alaıda osy birlik pen tirlikke kesirli kóleńkesin túsirip jatqan jaılar da bar. Jurt­tyń aýsaryn ana tilinen góri aqshaǵa aýystyryp jibergen qymbatshylyq, bazar, naryq, bıznes bir jaǵynan qazaqstandyqtardy álemdik saýda alańyna shyǵarsa, ekinshi jaǵynan azamat boıynda ejelden qalyptasqan qundylyqtardy: ımandylyq, adamgershilik, qaıyrymdylyq degen tárizdi kıeli uǵym túsi­nikterge keri áserin tıgizýde. Tipti qatarǵa qosylyp kele jatqan memlekettik tildiń sharýasy ekinshi kezekke yǵystyryla bastaýy kóńil qabartady. Á degendegi tilge degen yqylastyń qyzýy tómendedi. Jurt balamnyń bolashaǵyn ana tilsiz-aq birdeńe etermin, odan da qarnynyń toqtyǵyn, kóıleginiń kóktigin oılas­tyraıyn degenge qaıta kóshken sııaqty. Toqtyqqa ne jetsin, árıne. Biraq halyqtyń rýhanı salamattyǵyn oısyratyp baryp jetken toıyn­shylyq kóbinese kóńilge jubanysh ákele qoımaıdy. Adam balasy qaı sharýamen aına­ly­syp, qandaı dárejege kóterilse de tilin umytpaıdy. Mynaý ótpeli kezeńde jas saýdagerler máseleniń osy jaǵyn umyt qaldyryp barady. Táı-táı basqan tilimizge, óz atamekenimizge alshańdap basar kún kele me desek, qaıta neshe alýan sheteldik assosıasııa, korporasııa, elshilikterge eliktegen ortalyqtar, t.t. aıqush-uıqysh, álem-jálem dúnıeniń arqasynda úni shyqpaı, tunshyǵyp qalar túri bar. Álgi mekemeler mańdaıshasy men mańdaıyndaǵy ár qıly shet tilinde jazylǵan jarqyrama jarna­malardy (reklamalardy) kórgende ózińnen óziń qory­nasyń. Álgi jarqyldaqtar urpaǵyńdy jahan­daný uıyǵyna tartyp bara jatqan beınebir tuńǵıyq dersiń. Bir batsań, ol jerden qaıta aman shyǵý kúmándi. Ol aınaladan qazaq jazýyn emge taba almaısyń. Bul sonda qaı jer, qaı el? Esikti aıqara ashyp, taǵy da qonaqjaı­lyǵymyzdy kórsetip-aq jatyrmyz. Anda-sanda shet elden tábárik esebinde alyp keletin sharaptyń sansyz túri qazir kóringen kóshede samsap tur. Bul sonda ne, ańsaýly Eýropa mádenıetiniń nyshany ma? Biz kóksep otyrǵan ıdeologııalyq birlikke, halyqaralyq ynty­maq­qa jetkizetindeı munyń qandaı qasıeti bar. Tildiń, mádenıettiń janashyrlary túgel araq satyp, aqsha aýlap ketse erteńgi kúnimiz ne bolmaq? Qanshama qonaqjaı bolǵanmen, árbir eldiń ózgeler aldyna kóldeneń tartar ózine tán tártip, talaby bar emes pe?! Álgi sheteldik mekemeler aty nege memlekettik tilde jazyl­maıdy. Olardyń omyraýlap, erkinsinýine nege erik beremiz. Muny kim qadaǵalaıdy. Eleýsiz nárse degenmen, eskermeýge bolmaıtyn jaıt qoı bul. Osy jaıttar jóninde bir myqtap oılanaıyqshy, aǵaıyn! О́mirzaq AITBAIULY, akademık.