Kósh osylaı bastalǵan edi

Osydan týra 20 jyl buryn, Qazaqstan táýel­siz­digin alǵan alǵashqy jyldyń ózinde-aq atajurtty ańsa­ǵan alys shettegi aǵaıynnyń kósh basyn elge qaraı burýy tabıǵı zańdylyq­tan týynda­ǵan áreket edi. Sol jyldary alystaǵy aǵaıyn­nyń elge oralýyna Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń basta­masy sheshýshi ról atqarǵany belgili. Ol kisi egemendiktiń al­ǵashqy jyldarynda-aq tarıh­tyń qı­ly kezeńderinde taǵdyr taý­qymetin arqalap, tarydaı shashyrap ketken týǵan hal­qyn atamekenge oralýǵa sha­qyrdy. Al atamekende ómir súrip jat­qan el alystan keler aǵaıynǵa ystyq qushaǵyn aıqara ashty. Osynyń barlyǵy da sol bir etek-jeńimizdi jısaq, eńsemizdi kóterip, egemen el bolsaq degen ortaq múddeniń qamy edi. Alǵashqy kóshti Mońǵolııada turatyn qazaqtar bastady. Sál sheginis jasaı otyryp, tarıhqa kóz júgirtsek, Moń­ǵolııa jerine qazaqtar alǵash XIX ǵasyrdyń ekinshi jar­ty­synan bastap qonystana bas­taǵan eken. Sol kezderi Mońǵo­lııa­nyń Qy­taımen shekaralas batys ólke­sine (qazirgi Baıan-О́lgıı aıma­ǵy­nyń jeri) qonys­tanǵan qazaq­tardyń sany birtindep kóbeıedi de, sol jerge birjola turaqtap qalýdy maqsat etken qazaqtar HH ǵasyrdyń basynda mońǵoldyń Bogd ha­nyna ótinish bildirip, resmı kelisimin alady. Sóıtip, Moń­ǵo­lııanyń batys ólkesine qonys tepken qazaqtardyń so­ńy­nan О́r Altaıdaǵy aǵaıyn­dardyń kóshi birtindep jalǵasa beredi. 1920-1940 jyldary sol kezdegi Qy­taıdyń Gomından úki­metiniń qyspaǵynan zobalań kór­gen jurt­­tyń bir bóligi tutas­taı aýa kóship, Mońǵolııanyń batys ól­kesine birjola ornala­syp qa­lady. Keıinirek, 1940 jyly moń­ǵol memleketi qazaq ulty ókilderiniń ótinishi boıyn­sha resmı túrde qazaq ulttyq aımaǵyn quryp, olardyń ult­tyq mádenıeti men salt dás­túriniń, tili men dininiń saq­talyp qalýyna, ári qaraı damyp órkendeýine úlken múm­kin­dik jasap berdi. Sonysy úshin de búgingi urpaq mońǵol memleketine dán rıza. Sebebi, ol kezde Qytaıdan qyspaq kórgen qazaqtarda atamekenge keletin múmkindik bolmady. Ol kezeń bárimizge belgili, qyzyl ımpe­rııa­nyń qylyshynan qan tamyp, shettegini qoıyp, atamekende otyrǵan halyqtyń ózi tóńkeris pen ash­tyqtyń kesirinen qyry­lyp jat­qan kez edi. Al Mońǵolııaǵa qonys tepken qazaqtar sol elde bir jarym ǵasyr ýaqyt boıy derlik beıbit ómir keshti deýge bolady (1937-1940 jyldarǵy stalındik repressııa ushqyny jáne sol kezdegi japon basqynshylarynyń shabýyly halyqqa jappaı qan­tógis ákelgen joq edi). Sondyq­tan da Moń­ǵolııany meken etken qazaqtardyń sany ájeptáýir ósti. Ál-aýqaty da jaqsara tústi. Qazaqstanmen rýhanı qa­rym-qatynasta boldy. Sonyń arqasynda ulttyq dilin joǵalt­paǵan, kózi ashyq, kókiregi oıaý, saýatty da bilimdi urpaq ósip-óndi. Sonymen qatar halyq sany kóbeıe kele, bir Baıan-О́l­gııde jumys ornynyń jetis­peý­shiligi paıda bola bastady. Sol sebepti ótken ǵasyrdyń 60-70-jyl­dary­nan bastap qazaq­tardyń Mońǵo­lııa­nyń ishki ólke­lerine qonys aýdarý úrdisi qar­qyn aldy. Al olaı kóshken qazaqtarǵa bir jerge shoǵyrlana ornalasý múm­kindigi bolmaǵan­dyq­tan, kileń mońǵoldar turatyn eldi mekenderge taraı ornalasty. Sondyq­tan endigi jer­de qazaq balalary mońǵol balabaqsha, mek­tepterine barýǵa týra keldi. Sóıtip, óz ana tilin bilmeý, ult­tyq qundylyq­tardy umytý, máń­gúrttený, birtindep mońǵol ul­tyna sińip ketý (assımılıasııa) qaýpi týyndady. Iаǵnı, bir ǵasyr­ǵa jýyq mońǵol jerinde jaıba­raqat ómir keshken qazaq­tardy osylaısha bolashaq urpaq taǵdy­ry alańdata bastady. Dál osy kezde (1985-1990 jj.) Moń­ǵo­lııa­da beleń alǵan qoǵam­dyq-saıası ózge­rister (ekonomı­kalyq toqy­raý men demokratııa­lyq qoz­ǵa­lys), sonymen qatar Qazaq­stan­nyń egemendigin jarııa­laýy (1990 jylǵy 25 qazan) Ulan­­batyrda turatyn qazaq ın­tel­­lıgensııa­sy­nyń bir top ókil­derine oı saldy. Sóıtip, olardy burynnan tol­ǵantyp júr­gen atamekenge birjola qonys aýdarý máselesi alǵa shyqty. Sol kezdegi mońǵol úkimeti men Mońǵolııa eńbek mınıs­trliginiń uıǵarymyn alý arqyly Saǵat Zahanqyzy, Aıathan Turys­bekuly jáne osy joldardyń av­tory bastaǵan Ulanbatyrda tura­tyn qazaq ıntellıgensııa­synyń ókilderi 1990 jyldyń sońyna qaraı Almatyǵa kelip, tıisti mekeme basshylarymen kezdesip, Qa­zaqstanǵa Mońǵolııadan eńbek sharty boıynsha jumys kúshin keltirý týraly kelisim jasap qaıtty. Alaıda «eńbek shar­ty­nyń» astarynda atamekenge birjola qonystanyp qalý maqsa­ty turǵan-dy. Sondyqtan da kelisimge pálendeı kedergi bolǵan joq. Qaıta sol kezdegi N.­Á.Nazarbaev bastaǵan Qazaqstan bas­shylyǵy­nan qoldaý taýyp tıisti mınıstrlik, mekemeler men jergilikti ákimshilik, sharýashylyqtar­dy basqaryp otyrǵan qazaq aza­mattarynyń shyn nıetpen atsa­ly­sýynyń arqasynda birden sátti qadamdar jasaldy. Atap aıt­qanda, sol kezdegi «Otan» qoǵa­mynyń tóraǵasy Sháńgereı Já­ni­bekov, jaýapty qyzmet­ker­ler Maman Júnisov, Áben Omarov, Saıat Beısenov qatarly aza­mat­tardyń tikeleı qoldaýymen Taldyqorǵan oblysynyń Kerbu­laq aýdanyna Mońǵolııadan ju­mys kúshin ákelý týraly kelisim-shart túzildi. Kelisim-shartty oıdaǵydaı jasap, onyń naqtyly júzege asýyna aýdan basshysy Tileýjan Sadyq­ulov, aýyl sharýa­shylyǵy bas­qarmasynyń bastyǵy Nurbaı Jan­tileýov úlken yj­daǵattyq pen belsendilik tanytty. Sonymen araǵa ǵasyrlar sa­lyp atamekenge qaraı qaıta bet túzegen aǵaıyn kóshi alǵash 1991 jyly naýryz aıynyń 12-si kúni Ulanbatyr qalasynan shyqty. Poıyzǵa otyrǵan 96 adamnyń bar­lyǵy da naǵyz eńbek jasyn­daǵy qazaq azamattary edi. Poıyz Reseı jeri arqyly araǵa 5 kún salyp, Kerbulaq aý­danynyń ortalyǵy Saryózek stansasyna kelip jetti. Kelgen azamattardy aýdan basshylyǵy bolyp, turǵylyqty aǵaıyndar úlken qurmet, ystyq yqylaspen qushaq jaıyp qarsy aldy. Elge kelgen azamattar kelesi kúnderi eńbek shartynda kórsetil­gendeı, aýdannyń jekelegen sha­rýa­­shylyqtarynda júrip jat­qan mal tóldetý naýqanyna kirisip ketti. Naýqandy jumys aıaq­talǵan soń jaz shyǵa otba­sylaryn alyp kelýge Mońǵo­lııaǵa qaıtyp, ile mamyr aıynyń basynda Ulan­batyrdan úlken kóshtiń alǵashqy legi Qazaq­stanǵa kelip jetti. Alystan ańsap kelgen qandas­taryn eldegi aǵaıyn zor qýa­nyshpen qushaq jaıa qarsy alyp, jergilikti basshylar ár otbasyna baspana berip, jumys­pen qam­tamasyz etý, mal-múlik, turmys­tyq zattar bólý sııaqty is-shara­lardy jú­zege asyra otyryp, qol­dan kelgen qamqor­lyqtaryn aıamady. Halqymyzda «Elge el kelse  – qut, elden el ketse – jut» degen ulaǵatty sóz bar. Shynyn­da, alys­tan kelgen aǵaıyn elge qut bolyp qosyldy. Olaı deıtinimiz, qazaq­qa qazaq kelip qosylǵaly elimiz­diń táýelsizdi­gi nyǵaıyp, eko­nomı­kalyq kúsh-qýaty artty. Elbasymyz­dyń kóregen bas­shy­ly­ǵy men halqymyzdyń bereke-birliginiń arqasynda elde beıbit ómir saqtalyp, Qazaqstan álemdik órkenıettiń dańǵyl jolyna qarysh­taı qadam basty. Sondaı-aq táýelsizdiktiń al­ǵash­qy jyldary Mońǵolııadan bastalǵan alash kóshi úzdiksiz jalǵasyn taýyp, Qytaı, Reseı, Túrkııa, О́zbekstan, Pákstan, Iran jáne t.b. elderde turyp jatqan qazaqtardyń elge oralý kóshine ulasty. Sodan beri elge oralǵan aǵaıynnyń sany segiz júz myńǵa jetken eken. Endi olardyń elge kelgennen keıingi ósimin eskersek, ketkenimiz kelip, kemshiligimiz toldy degen osy emes pe? Búgingi tańda shet elderden birjola kóship kelgen myńdaǵan bilikti mamandar, ǵalymdar men ustazdar, ınjenerler men dári­gerler, áskerı qyzmetkerler, qu­ry­lysshylar men kenshiler, malshy, dıqandar, aqyn-jazý­­­shylar, jýrnalıster, mýzy­­kant­­tar, sportshylar men sý­ret­shiler sııaqty san qıly ma­mandyq ıeleri elimizdiń er­teńi úshin aıanbaı eńbek etip, ter tógýde. Bul degenińiz, eń áýeli ata-baba­lary­myzdyń ǵasyrlar boıy ańsap kelgen táýelsiz­dik­tiń arqasy jáne de sol táýel­sizdigimizdi baıandy etý jolyn­da tynymsyz kúresip, elimizdi jarqyn bolashaqqa, ór­kenıet órine bastap kele jatqan hal­qymyzdyń birtýar uly, dana Kóshbasshymyz N.­Á.Nazarbaev­tyń arqasy dep bilemiz. Saıt ZAHANULY, ǵylym kandıdaty, dosent.