Kemeldi jyraý Kenen edi

Qazaqstannyń atyn tórtkúl dúnıege tanytqan kemeńger oı­dyń ıesi, uly jazýshy Muhtar Áýezov «Keneke, siz kúmis kómeı ánshiligińizdiń ústine uly jy­raý, ári sheshen, baıtaq shejire ekensiz. Halqymyzdyń aıaýly ónerin shet jurtqa jetkizgen da­ryny­ńyz­ǵa dán rızamyn», dep baǵala­ǵan Kenen Ázirbaev týra­ly baıan­daıtyn «Alataýdyń aqıy­ǵy» atty derekti fılmniń tusaý­ke­seri ótken juma kúni el­ordada ót­ti. Mundaı tusaýkeser rásim bu­dan buryn Almatyda da ótken edi. Derekti fılmniń aldynda osy dúnıeni túsirgen halyqara­lyq «Túrki álemi» telestýdııa­sy­nyń rejısseri Doqtyrhan Tur­lybek pen «Eki Kenen tý­maı­dy Alataýǵa ekseń de» dep jyr­laǵan jyraýdyń uly Ba­hyt­jan Ázir­baev týyndy týra­ly oılaryn ortaǵa saldy. Rejısser buǵan deıin eki derekti fılmniń túsiril­genin, biraq olar­dyń aqyn ómirin tolyq qam­tı almaǵanyn aıta kelip, osyn­daı qundy eńbekti qar­jy­landyrǵan Kenenniń nemeresi Muhıt Baqytjanulyna dán rıza­ly­ǵyn bildirdi. Al óz kezeginde Baqytjan, «shaldyń balasy» bo­lýdyń ońaı emestigin, qazaqqa bir Ázirbaevtyń da jetetinin aıtyp, ákesiniń abyroıyn asyrýǵa úles qosqan azamattarǵa alǵysyn bildirdi. Fılmdi kórip otyrǵanda Ke­nenniń ǵasyrǵa taıaý ómiri kóz a­l­dyńnan ótedi. Týǵan tabıǵatymen ushtasqan, sonyń aıasynda júrgen sáttegi kelbetimen kómkerilgen aq kúmis saqaly, jer sharyndaı dóp-dóńgelek bórki, kelisti syrma sha­pany, kerme beldigi ózine jara­syp tur. Derekti fılmnen aqyn­ǵa degen eldiń iltıpatyn, zaman­dastarynyń qurmetin, inileriniń iltıpatyn kórýge bolady. Osy eńbekte erekshe bir kórinis este qaldy. Ol ózin uly jyraý dep baǵalaǵan Muhtar Áýezov ómirden ótkende «... Ataǵy dúnıe jahanǵa taraǵan baýyrym-aý!» dep aıtqan joqtaýy edi. Onyń úninen qara dombyramen astasqan ókinishti diril aıqyn estiledi. Ǵabıt Músi­repov «Búkil Eýropalyq máde­nıet­te sońǵy mogıkan degen qaǵı­da bar. Sol aıtqandaı, Kenen sonaý Birjan sal, Aqan seri sııaqty ári ánshi, ári aqyn adamdardyń eń sońǵy tuıaǵy deýge bolady. Talaı ánshi, talaı dombyramen aıtýshy bolar áli, degenmen bir dáýirdiń, bir ǵasyrdaǵy qazaq halqynyń án-kúıin, aqyndyǵyn, sonyń ishinde eń asylyn myna bizge mu­ra etip qaldyrǵan uly adam, uly talanttardyń biri osy – Kenen» deıdi. Al Shyńǵys Aıtmatov uly jyraýdyń zor shalqar shabytyna, ustazdyq ulaǵatyna tántiligin aıtyp, «Kenen – uly aqyn» dep baǵalaıdy. Ǵabıden Mustafın: «Ke­nen – kompozıtor, kompozıtor ǵana emes, ánshi», deıdi. Al qazaq ádebıetiniń qabyrǵaly qaıratkeri Sábıt Muqanov Otar stansa­syn­da jatqan Ázirbaevty izdep ba­ryp, jadaý tirligine janashyr­lyq jasap, Qordaıdan úkimet esebinen úı salyp berýge, kitabyn shyǵa­rý­ǵa uıyt­qy bolǵany uly­lyq­tyń, ta­lantty baǵalaýdyń belgisi dep bilemiz. Ondaı úrdis ol kezde az bol­ma­ǵanyn fılmdegi sóıleý­shilerdiń sózinen de kóp estidik. Qazaqtyń arda uly D.Qonaevtyń, Elbasy N.Nazarbaevtyń iltıpat­tary da erekshe estildi. Sol sekildi derekti fılmdegi kórnekti jazýshy Sherhan Murtaza Kenen shyǵarmalaryn mıdy qazyp, qol­men jazyp áýre bolmaǵanyn, oǵan shabyt tótennen kelgende nóser­deı tógetinin aıtsa, qazaq ániniń qazirgi kósh basynda júr­gen Bıbi­gúl Tólegenova Kenen­niń án­derin­degi ulttyq rýhtyń myq­ty ekenin jetkizedi. Baýy­ryn­da ósken bala­syndaı bolǵan ǵalym Myrzataı Joldasbekov Kenenniń qudiretti ónerin sóz etkende, onyń jyraý­lyǵyna erekshe mán beredi. Sol sekildi О́mirbek Baıgeldı, Muh­tar Qul-Muhammed, Serik Úm­betov sekildi azamattar da aqyn jaıly aǵynan jarylady. Derekti fılmdegi taǵy bir este qalǵan dúnıe, aqyn ómirine erekshe iz qal­dyrǵan eki adam Oraz Jandosov pen Muhamedjan Qara­taev týraly derekterden kóp nárseni ańǵarýǵa bolady. Qıly kezeń­der­degi qııas tirlikke tótep berip, aqyndy aryzqoılardan arashalap qalǵan bul azamat­tar­ǵa Kenenniń de ómir boıy adal bo­lyp ótkeni ádemi kórinis tap­qan. Taǵdyr taý­qy­metin de, jaq­sylyǵyn da ǵa­syrǵa jýyq ómi­rin­de birge kórgen «Nasıqaǵa» degen óleńdi Baqyt­jan ana qa­biriniń basynda turyp aıtady. Erdiń jaryn, jardyń erin syı­laý úlgisin osy óleń jol­da­ry­nan uqqandaı boldyq. «On alty jastan qosylyp, Kóńi­limdi tap­qany-aı! Qaıda baram desem de, Shaýjaıymnan qaqpa­dy-aı. Týys­­qan tatý, jekjat máz, Minezimen jaqqany-aı, Alaqany ashyq aq peıil, Abysyn men aǵa­ıynǵa, kór­set­pegen bir zeıil. Bul sózimde je­leý joq, Nası­qa­ǵa te­ńeý joq. Qabaǵy ashyq ja­zyǵym, Nasıqa altyn qazyǵym» depti. Fılmnen alar taǵylym da, tálim de az emes. Az ýaqyttyń ishin­de uly jyraýdy, uly tul­ǵa­lardy, olardyń aınalasyn qaý­ma­laı júrgen qalyń jurtty kó­rip, ótken ǵasyrdyń biraz jy­ly kóz aldyńnan jylys­taıdy. Fılm aıaq­talǵannan keıin Qa­zaqstan Ja­zý­shylar odaǵynyń Astana bólim­shesiniń tóraǵasy, kórnekti jazý­shy Ákim Tarazı sóz alyp, derekti fılmdegi derekterdiń kóbi ózine tanys ekenin, 74 jasqa deıin eleýsiz júr­genin, osyny ańǵarǵan Asan­baı Asqarov Jambyldan at aryl­typ kelip, 75 jyldyq toıyn eldik deń­geıde ótkizetinin aıtqa­nyn, sodan keıingi ómiriniń jar­qyn ótkenine naqty dálel-dáıek­ter keltirdi. Súleımen MÁMET.