Ońtústik maqtashylary ońdy is-sharalar kútedi

Jyl saıyn Ońtústik Qazaqstan oblysynda 400-450 myń tonna maqta shıkizaty jınalady. Álemdik rynokta maqta talshyǵy baǵa­cynyń joǵarylaýyna qaramastan, respýblıkamyzdaǵy maqtanyń ónimdiligi sol baıaǵy tómen kúıinde qalyp otyr. Onyń negizgi sebep­teriniń biri maqtanyń zııankestermen kóptep zalaldanýynda bolyp tabylady. Qoza baptaýdaǵy agrotehnıkalyq is-sharalar júıesinde maqtany zııankesterden qorǵaý basym baǵytqa ıe. Jalpy alǵanda, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń (budan ári – OQO) maqta egiletin sýarmaly aımaqtary ósimdik zııankesteriniń jappaı kóbeıýine qolaıly sanalady. Oǵan dálel retinde bir ǵana derek keltireıin: mysal­ǵa, maqta mamandarynyń aıtýynsha, vegetasııa kezeńinde daqylda 214-ten asa zııankes ósip kóbeıedi eken. Qazirgi tańda OQO-nyń maqta­shy­lary zııandy organızmdermen kúre­sý­de hımııalyq tásildi kóptep qol­da­na­dy. Al damyǵan elderde zııankesterge qar­sy hımııalyq tásil az paı­dalanylady nemese tipten qoldanylmaıdy. Mamandardyń aıtýynsha, hımııa­lyq tásildiń negizgi kemshilikteri sol, maqta kóbeleginiń juldyzqurtyna qar­sy hımııalyq ýly preparat­tar­dyń bir alqapqa 3-4 ret qoldanylýy zııankestiń negizgi entomofaktaryn joı­ǵanymen, maqta bıtiniń jappaı kó­beıýine alyp kelip, sonyń saldary­nan tabıǵı tepe-teńdik buzylady eken de, paıdaly jándikter quryp ke­tetin kórinedi. Sonymen qatar, ınsektokarasıdterge tózimdi zııankester paıda bolyp, ıaǵnı zııankeste ýly preparattarǵa degen ımýnıtet joǵa­ry­lap, hımııalyq preparattardyń ýly qaldyqtary topyraqta, maqta talshyǵynda jáne maqta maıynda jınaqtalyp qalatyndyqtan, adam aǵzasyna aıtarlyqtaı zııan keltirip, ekologııalyq jaǵynan taza ónim shyǵarýǵa keri áserin tıgizedi eken. Búgingi tańda maqtalyq alqap­tar­da ýly hımııalyq preparattardy qol­danýdyń kún sanap artýy jergilikti turǵyndardyń alańdaýshylyqtaryn tý­­dyrýda. Qorshaǵan ortanyń las­ta­n­ýy, adamdardyń preparattardy qol­da­ný­da ýlanýy, pestısıdterdiń qal­dyq áse­rinen óndirilgen ónimde saq­talyp qa­lýy ár túrli onkologııalyq, aller­gııa­lyq jáne t.b. aýrýlardy týynda­typ, adam densaýlyǵyna qaýip tóndirýde. Osyǵan baılanysty maqtany zııankesterden qorǵaýda bıologııalyq sharalar sekildi balamaly ádisterdi qoldanýdyń ózektiligi joǵarylaı túsip otyr. Al bıologııalyq ádisti qoldaný ósimdik qorǵaý baǵytyndaǵy shyǵyn­dardyń mólsherin jáne hı­mııa­lyq preparattar qoldany­latyn aýmaqtyń kólemin azaıtady, qorsha­ǵan ortaǵa, adamǵa, jan-janýarlarǵa jáne paıdaly nasekomdarǵa zııansyz. Bıologııalyq ádis az shyǵyn jumsaı otyryp zııandy organızmderdiń sa­nyn eleýli dárejede tómendetip, jo­ǵary ekonomıkalyq tıimdilikke qol jetkizýge múmkindik beredi. Osy sebepterge baılanysty qazirgi tańda ósimdik qorǵaýda bıologııalyq ádis dúnıe júzi boıynsha basymdyqqa ıe bolyp otyr. Al, elimizde bul ádis aıtarlyqtaı damymaǵan. Degenmen de, OQO-da ósimdik qor­ǵaýda bıologııalyq ádiske kóshý maqsatyndaǵy alǵashqy sharalar bas­talyp, aǵymdaǵy jyly Maq­ta­aral aýdanyndaǵy «Jetisaı» bıofabrı­ka­synyń qurylysy aıaqtalmaq. Bıofab­rıka iske qosylǵan jaǵdaıda 25-30 myń gektar alqapty bıologııalyq ádis­pen qorǵaýǵa múmkindik týyn­daı­dy. Bir aıta ketetin jáıt, ońtústik óńirdegi bıologııalyq ádisti maqtada ǵana emes, sonymen qatar, baqsha, kókónis, jemis-jıdek, dándik júgeri jáne egis kólemin 400 gektarǵa deıin jetkizý josparlanyp otyrǵan jy­lyjaılarda da qoldaný tıimdi. О́simdik sharýashylyǵyn bıolo­gııa­landyrý nátıjesinde ýly hımııa­lyq preparattardyń qoldanylý kó­le­mi azaıyp, ony júrgizýge ketetin shyǵyn­dar da kemıdi, eń bastysy – búgingi tańda ózekti máselelerdiń biri bolyp otyrǵan ekologııalyq jaǵdaı jaq­sarady, aýylsharýashylyq ónimderiniń sapasy joǵarylap, bul Qazaqstan halqynyń densaýlyǵyna oń áser etedi. Sondyqtan, joǵaryda atalǵan má­se­lelerdi qorytyndylaı kele aıt­qan­da, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi OQO-nyń sýarmaly eginshilik aımaqtarynda ósimdik zııankesterine qarsy bıo­logııalyq ádisti qoldaný men damytýǵa qatysty qandaı is-sha­ra­lar josparlaýda ekenin, eger atal­ǵan joba mı­nıstrliktiń josparynda bolsa, onyń qashan iske asyrylýy qarastyrylyp jatqanyn bilýdiń ar­tyq­shylyǵy joq. О́ıtkeni, bul máse­le maqta sha­rýashylyǵymen aınaly­sa­tyndar úshin óte-móte mańyzdy. Sondaı-aq jáne eń bastysy – ósimdikterdi zııankesterden qorǵaýda bıologııalyq ádisti qoldanýdy memleket tarapynan sýbsıdııalaý qashan qolǵa alynatynynyń da máni asa joǵary. Rozaqul HALMURADOV, Májilis depýtaty.