Synaq aımaǵyna jaıaý sapar

Sarjal – sary qymyzdyń otany

Sóz basynda birden aıta keteıik, bul saparǵa Shyǵys Qa­zaq­stan oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev pen Semeı qala­sy­nyń ákimi Aıbek Kárimovtiń, osy óńirdegi qalyń jurtshy­lyq­tyń tarapynan zor qoldaý bildirildi. Al onyń sebebi joq emes-ti. О́ıtkeni, atom ajda­ha­syn aýyzdyqtaý egemendigi­miz­diń eleń-alańyndaǵy eleýli oqı­ǵalardyń biri ǵana emes, biregeıi bolatyn. Elbasymyz ózi­niń osy oraıdaǵy Jarlyǵyna ke­shegi alyp ımperııa ydyramaı jatyp qol qoıǵandyǵyn teń­dessiz erlik, kemeńgerlik saıasat nátıjesi dep túsingenimiz lázim.

Osy oraıda ýaqyttan ozyp aıta keteıik, aldaǵy kúzde, qa­zan aıynyń basynda Semeıde sol mańyzdy oqıǵanyń 20 jy­l­dyǵyna baılanysty alqaly jıyn ótkizilip, oǵan birqatar memleket­ter­diń basshylary qatysyp, álem­de qaterli qarýdy aýyzdyqtaý jóninde Semeı deklarasııasy qabyldanady dep kútilýde. Mine, osyndaı salıqaly sebepterden soń jolǵa shyǵyp ket­ken edik. Al bul jolǵy sa­par­dyń mánisi mynada edi. Iаǵnı, 20 jyldyq qos mereke qarsa­ńyn­da qalyń jurtshylyqqa bul tarıhı oqıǵanyń mán-mańyzyn taǵy da tereńnen qozǵap túsin­dirý bir mindet bolsa, ekinshiden, keshegi synaq aımaǵynyń bú­gin­gi ty­nys-tirshiligimen tany­syp, jer­gilikti halyqtyń pikir-usy­ny­staryna qulaq asý bolatyn. Te­ginde mundaı sapar el gazeti «Egemenniń» tarapynan toǵy­zyn­shy ret uıymdastyrylyp otyrǵanyn taǵy bir ret eske sala ketsek, esh artyqtyǵy bolmas dep oılaımyz. Ádettegideı bul saparǵa jaıaý júrginshilerdi osy ıdeıanyń av­tory, «Egemenniń» ardager jýrnalısi Mamadııar Jaqyp bastap shyqty. Onyń quramynda dás­túrli aksııanyń turaqty múshe­leri, respýblıkalyq Abaı qory­nyń prezıdenti Baltabek Er­sálimuly men osy joldardyń avtory, sondaı-aq «Nevada – Se­meı» ıadrolyq synaqtarǵa qar­­sy halyqaralyq qozǵa­ly­sy­nyń vıse-prezıdenti Sultan Kar­toev, «Abyraly-Degeleń» qo­ǵamdyq qorynyń belsendi mú­sheleri Maqsut Kóshjanov pen Erǵalı Mergenbaev, Erǵa­lı­dyń týǵan qa­ryndasy, Abyraly óńiriniń tý­masy, Qyrǵyzstannan kelip jat­­qan qonaq, belgili sýretshi Gúl­­nafıs Mergenbaeva boldy. Osyndaı quramdaǵy salıqaly topqa Abaı, Abyraly óńirinde uzaq jyl basshy qyzmette jemisti eńbek etken, al búginde Semeı qalalyq ákimdiginde jaýap­ty qyzmet atqaryp kele jatqan Berik Kópbaev ere shyǵyp, erekshe qamqorlyq tanytyp baqty. Sonymen 23 mamyrda tús aýa Semeıden shyqqan biz keshkilik Semeı atom polıgonynyń naq epısentri bolyp tabyla­tyn, tó­tenshe radıasııalyq aı­maq­­taǵy Sarjal aýylyna keldik. Bul aýyl beıbit zamanda qy­ryq jyl jer ústi, jer asty synaqtary júrgizilgen Degeleń taýynan nebári 25-30 shaqyrym qashyq­tyqta ornalasqan. Teginde Sarjal aýyly uly­lar elindegi irgeli aýyldardyń birinen sanalady. Jalpy, Shı dep atalatyn bul óńir zama­nyn­da Shoqan Ýálıhanov pen Muh­tar Áýezovtiń nazaryna iligip, qa­ǵazǵa túsip, tarıhqa engen. Aıt­sa aıtqandaı-aq, Shı óńirinde talaı qasqalar men jaısańdar ómirge kelgen. Sonyń biri – ári batyr, ári bı Doǵal. Ol el kózine endi túse bastaǵan jas Qunanbaıǵa qazirgi tilmen aıtqanda, demeýshi bolyp, bir túıemoınaq al­tyn-kúmis syılapty. Al ol de­ge­ni­ńiz, túıeniń moıyn terisinen ja­salǵan úlken qapshyq kóri­ne­di. Osy óńirdiń taǵy bir aıtýly túlegi Ahmetjan Qoz­baǵarov Álı­han, Mirjaqyptar­men birge júrip, Alash týyn kóterisken. Sol shaqta Semeıdiń ataqty baı­larynyń sapynan tabylǵan Qa­rajan Úkibaev bolsa Muhtar men Júsipbek shy­ǵar­ǵan «Abaı» jýrnalyna demeýshilik tany­typ, zor qoldaý bildirgen. Keshegi halyq aqyny Táńirbergen Ámirenov pen Beken Jamaqaev ta osy óńirdiń túlekteri. ...Sarjal aýylynda halyq sa­­ny bir kezderi 6 myńnyń tóńiriginde bolsa, qazir sodan qalǵany eki myńǵa jeter jetpes. Basqany aıtpaǵanda, sońǵy otyz jylda osy aýyldan bir myńǵa jýyq adam opat bolǵan. Kezinde Semeıdegi radıasııalyq dıspanser arqyly arnaıy baqylaýǵa alynǵan 300 adamnan qazirde biren-saran adam ǵana jer basyp, aman júr. Synaq zardabynan ózine ózi qol jumsaǵandar sany alpystan astam. Mektepte ótken jıynda osy­nyń bári aıtylmaı qalmady. Mek­tep muǵalimi Bolat Baltabekovtiń 25 tósektik aýyl aýrýhanasynyń jabylyp qalǵanyna renish bildirýi oryndy ma dedik. Onyń synaq aımaǵyndaǵy turǵyndarǵa berilip jatqan jeńildikterdi qaıta qarastyrý kerek degen usynysyn da quptamasqa bolmaıdy. Osyn­daı pikir-usynystarǵa qosyla otyryp, jergilikti azamattardyń tek úkimetke ıek arta bermeı, ózderi de tyrbanyp, tirshilik jasaýyn qalar edik. Abyraly –Saryarqa kindigi Sarjaldan Qaınarǵa deıingi jol 130 shaqyrym. Qońsylas eki eldiń shekarasyndaǵy Aınabulaq aýylynyń turǵyndary bizdi jol aıryǵynda qarsy aldy. «Gazel» avtokóliginiń qabyrǵasyna «Ma­ra­fonshylarǵa jalyndy sálem!» dep jazylǵan aıshyqty jazý sonadaıdan kóz tartady. Keń dala tósin kúmbirletip ásem ánge bó­legen jetkinshekterdiń qońyr sal­qyn úni janyńdy jady­ra­tady. Keshke qaraı Aınabulaq aýy­lyna kelip jettik. Bul aýyldyń da ózindik tarıhy joq emes. Iаǵ­nı, bıylǵy jyly atalǵan aýyl­dyń da, ondaǵy toǵyz jyldyq mekteptiń de ashylǵanyna – 20 jyl. Tarıhı ádilettilik ornap, Aby­raly aýdany qaıtadan ashyl­ǵanda tyń jerden Saparǵalı Begalın atyndaǵy sharýashylyq uıym­dastyrylǵan bolatyn. Jańa sharýa­shylyqtyń irgetasyn qalap, sha­ńyraǵyn tiktesý maqsatymen Aı­na­bulaqqa 130 otbasy kóship kelgen edi. Sharýashylyqqa 22 myń qoı, 500 jylqy, 120 bas iri qara bekitilip beriledi. О́kinishke qaraı, naryq kelip esik qaǵyp, sharýashylyqtar ta­ra­tylǵanda tyńnan ashylǵan ja­ńa aýyldyń kúıisi ketken. Sol shaqta aınabulaqtyqtar ashyǵyp jatyr degendi estip, jolǵa shyq­qanymyz bar. Sonda munda­ǵy­lardyń ashyǵyp jatpasa da, ta­ryǵyp qalǵanyna kózimiz jetken. Aýyl aty Aınabulaq bolǵanmen, el aýyz sýǵa jarymaı otyrǵanyn aıtyp, syn maqala da jazylǵan. Qazir týra maǵynasynda da, aýyspaly maǵynasynda da bul aýyldyń shamy jaryq eken. Aýyl mektebi osydan úsh jyl bu­ryn kúrdeli jóndeýden ótki­zilip­ti. Búginde ishi-syrty kirse shyq­qysyz, arshyǵan jumyrtqadaı taza, uqypty qoldyń izi birden kózge shalynady. Osydan úsh jyl buryn qalalyq oqý bólimi atalǵan mektepke jańadan «Gazel» avtokóligin bólipti. Soǵan oraı mektep basshysy Nurpaný Tileýbekqyzynyń sózine qara­ǵan­da jaǵdaı jaqsy deýge bolady. Taǵy bir aıta ketetin jáıt sol, munda jańa sharýashylyq ashylǵanda onyń basshysy bolyp úlken ómir mektebinen ótken osy óńirdiń týmasy Ǵızat Erdenbekov taǵaıyndalsa, qazirde bul aýyl­dyń tizginin onyń uly Erbol q­o­lynda berik ustap otyr. Mun­daǵy mekteptiń jaǵdaıyn joǵa­ryda aıttyq. Onyń syrtynda aýyl klýby turaqty jumys istep tur. Burynǵydaı emes, aýylda sý qubyry tartylǵan. Ras, tozyǵy jetken ony qaıtadan jańalaý aldaǵy kúnniń enshisindegi áńgime. Aınabulaqtan soń bizdi Ámi­re­niń týǵan Aqbulaq aýyly­nyń turǵyndary shashý shashyp qarsy aldy. Aýyl ákimi Erjan Álim­bekov aýylǵa da, mektepke de Ámireniń atyn surap júrgenderin tilge tıek etti. Ol da jón sharýa ma deımiz. Iá, mundaı has talant esimi eshqashan umytylmaýy tıis. Budan soń Abyraly óńirindegi Tańat aýylyn betke alyp kelemiz. Osy jerdegi sharýashylyq ke­zinde bizdiń basylymnyń aty­nan, ıaǵnı «Sosıalıstik Qazaq­stan» dep alatyn edi. Bul aǵa ba­sylymǵa degen qurmet bolatyn. Soǵan oraı el gazeti «Egemen» de qaryzdar bolyp qalmaǵan. Sonyń aıǵaǵyndaı, elimiz egemendikke endi qol jetkizip jatqan shaqta tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirip, Abyraly aýdanyn qaıtadan ashý týraly máselege bastamashy bola bilgen. Solaısha eldiń tilegi de, el gazeti «Egemenniń» de tilegi qabyl bolǵan. О́kinishke qaraı, toqsanynshy jyldardaǵy qıyn­shy­lyqta jańadan ashylǵan aýdan jabylyp tynǵan. Iá, zaman túzelip kele jatyr ǵoı, aýdan qaıta ashylsa dep el tilek aıta­dy. El tilegine qosylmasaq, ony teriske shyǵarmaımyz. Tańattyqtar da bizdi aýyl shetinde shashýmen qarsy aldy. Aýyl ákimi Amantaı Kemerbaevpen jetpistiń jelkesine shyqqan aqsaqal О́mirjan Jaqyp birden kózge tústi. О́mirjan Jaqyp bizdiń keıipkerimiz edi. О́mekeń qandaı mara­pat­qa bolsyn laıyq. Naqtylap aıtsaq, aqsaqaldyń osyǵan deıin Birikken Ulttar Uıymynyń damý baǵdarlamasy boıynsha 28 jo­ba­ǵa qatysyp, sonyń teń jar­tysyn utyp alǵany úlken jetistik. Asyl azamattyń búginde alty aýyl­dyq okýrgte ózindik qol­tań­basy bar. Aıtalyq, Qaınar, Al­ǵa­bas, Aqbulaq aýyldarynda qu­dyq qazdyrýǵa muryndyq bolǵan. Al Tańat aýylynda qosymsha tórt synyptyq mektep ǵımara­tyn, klýb, aqyn Tóleýjan Ys­maıylov murajaıyn, shaǵyn kıim tigý sehyn ashqan da osy kisi. Tańat aýylyndaǵy «Bota» dep atalatyn 20 oryndyq bala­baq­shanyń ashylýyna kýá bolǵan edik. Oǵan da muryndyq bolǵan О́me­keń. Tańattan shyqqan soń keler kúni túste Abyraly aýylynyń aýmaǵyndaǵy Seńkibaı qajynyń mazaryna baryp zııarat ettik. Bıylǵy jyly týǵanyna 200 jyl tolyp otyrǵan bul babamyz tek qana qajy emes, kóripkel, áýlıe adam bolǵan eken. Áýlıeniń maza­ry 1997 jyly halyqtyń óz kúshi­men salynypty. Jalpy, Abyra­ly óńirinen 150-den astam qajy shyqqan eken. Bul mazardy so­lardyń barshasyna kórsetilgen qurmet dep túsindik. Aýyl ákimi Rysbek Jákishev aýyl ómirindegi ózgeris-jańa­lyq­tarmen birge, alda turǵan keleli máselelerden de attap ketpegen. Máselen, sóz arasynda mundaǵy sý qubyrynyń jaıy da aıtyl­maı qalmaǵan. Muny biz tıisti oryndardyń qulaǵyna altyn syrǵa dep qabyldadyq. Al jaqsy jańalyq degende ákim aýzynan aıtylǵan óz kúshterimen synaq qurbandyqtaryna arnap aýylda monýment turǵyzǵaly jatqan­dy­ǵy týraly habar barshamyzdy eleń etkizgen. Osyndaı jańalyqtardy jaıaý joryǵymyzdyń sońǵy núktesi bo­lyp tabylatyn Qaınar aýy­ly­nan da kóp estidik. Munda ald­aǵy kúzge deıin Abyraly kóteri­li­si­niń 80 jyldyǵyna deıin aı­shyq­ty monýment ornatylmaq. Monýment demekshi, qaınarlyqtar bizdi aýyl syrtyndaǵy synaq qur­bandyqtaryna arnalǵan záýlim eskertkish basynda qarsy aldy. Bul monýment osydan eki jyl buryn «Abyraly – Degeleń» qo­ǵam­dyq qorynyń basta­masymen ashylǵan bolatyn. Osy monýment basynan Qaı­narǵa jetkenshe aýyl ákimi Erke­bulan Sháriphanov el ómirindegi jańalyq-ózgeristerdi aıtyp úl­gerdi. Qaınar aýylynyń mádenıet úıinde ótken jıynda da maǵy­na­ly sózder alǵa tartyldy. Aıta­lyq, ardager ustaz Qabdyrahman Ǵabdolla atom synaǵyn toqtatý máselesi 1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisinen soń ile-shala kún tártibine shyqqanyn, Qaınarǵa sol jyldary Oljas Súleı­menov, Jabaǵy Tákibaev, Saǵat Áshim­baev syndy ult janashyr­lary kelip ketkenin tilge tıek etti. Taǵy bir ardager Dúısen Lepsibaev aıtpaqshy, osy óńirge qarasty Meızektegi ashyq kenish­tegi jaǵdaı da kóńil alańda­tar­lyqtaı. Onda eńbek etip jatqan abyralylyqtar arasynan ózine ózi qol jumsap jatqandar bar kórinedi. Aýrýyn jasyrǵan óledi deıdi halqymyz. Bul máseleni de ashyq aıtyp jatqa­ny­myz son­dyqtan. Kýrchatov – kemel keleshegimizdiń kepildigi Sóz basynda aıtqandaı, Sarjal aýylynan bastalǵan jaıaý sapar Qaınar aýylynda ózi­niń só­resine jetken. Odan biz kóli­gi­mizge minip, keshegi Semeı atom polıgonynyń «astanasy» ispettes Kýrchatov qalasyn betke alyp, jolǵa shyqqanbyz. Sarjal aýy­lynyń aýmaǵyndaǵy kenish jerin osy óńirdegi sharýa­shylyq bas­shy­sy kezinde kereksiz dep tanyp, aıyrylyp qalǵan. Sodan baǵaly baılyqty astyna basyp jatqan qazynaly aýmaq ás­kerı­lerdiń enshisine birjola ót­ken. Al polıgon jabylyp tyn­ǵanda onyń qy­zy­ǵyn pysy­qaı kásip­kerler kórgen. Odan keıingi jerde bul kómir kenishi qoldan qolǵa ótip keledi. Ondaǵylar ana bir jyldary Sarjal aýylyna azdap kómekteskeni bolmasa, kenishten basqa qaıran joq. Aıtaıyn degenimiz de osy. Qaı jerden qazba baılyq shyq­pa­syn, onyń belgili bir bóligi jergilikti turǵyn­dar­dyń paıdasyna jara­ty­lyp jatsa durys bolmas pa edi!? Munyń as­taryna qos Parlamenttegi depý­tat­tarymyz úńilip kórse qaıter eken? Áne, polıgon astanasy bolǵan Kýrchatov qalasynyń sulbasy kózge shalyndy. Sol-aq eken, bul qala týraly ózimiz biletin tarıhı derekter eske oralǵan. Teginde saıyn Saryarqa tósinde, kil qa­zaq aýdandarynyń ortasynda bo­la­shaq polıgon astanasyn tur­ǵyzý jóninde sol kezdegi Odaq­tyq úkimettiń sheshimi 1947 jyl­dyń tamyz aıynda shyqqan eken. Arada jylǵa jýyq ýaqyt ótpeı jatyp Máskeý, Týla, Mogılev, Petrozavod, Kandalaksh jáne basqa áskerı okýrgterinen jasaq­talǵan áskerı kúsh qazirgi Kýrchatov qalasy jaıǵasqan Maı aýda­ny­nyń Moldary aýylyna kelip úlgeredi. Jalpy, 1948 jyldyń birinshi maýsymy polıgonnyń «tý­ǵan kúni» bolyp esepteledi. Odan keıingi derekter budan soń qazaq jerin synaq retinde paıdalaný maqsatyndaǵy istiń jedel qarqynmen júrgizilgenin aıǵaqtaıdy. Sonyń aıǵaǵyndaı, arada bir jyl ótisimen, naq­tylap aıtsaq, 1949 jyldyń 29 ta­my­zyn­da alyp ımperııada al­ǵashqy ıadrolyq jarylys sy­naq­tan ót­kizilgen. Uzyn sózdi qysqartyp aıt­saq, 1949 – 1989 jyldar araly­ǵynda burynǵy Semeı atom po­lıgonynda barlyǵy 500-ge jýyq ıadrolyq synaq ótkizilgen. Bul osy jyl­dar ishinde búkil álem bo­ıynsha ótkizilgen jalpy ıad­ro­l­yq synaq­tardyń tórtten birin quraıdy. Endi, Kýrchatov qalasynyń ót­ken tarıhyna qaıta oralatyn bol­saq, onyń bastapqyda shart­ty túrde «Máskeý-400» dep atal­­ǵan­yn aıta ketkenimiz jón bolar. Al ony mekendeı basta­ǵan jergilikti halyq óz qala­lary­nyń bolasha­ǵy­nan úmit­te­nip, ony ózara «Úmit» dep ataı­dy eken. Munyń syrtynda qala birde «Konechnaıa», endi birde «Bereg», son­daı-aq, «Semıpalatınsk-21» ata­lyp keldi. Osy oraıda, bul shaǵyn qa­la­nyń sol shaqta tez gúldenip, shyn máninde jumaqqa aınal­ǵany ras. Munda sáýletti máde­nıet úıi, gúlge bólengen park, tipti fontanǵa deıin jumys jasasa, dúkender qat taýarlardan qaıysyp turdy. Mundaǵy aýrýhana, emhanańyz da búgingi kún talabyna saı bolatyn. Al sy­naq ótkiziletin kún jeldiń baǵy­tyna qaraı belgilenetin. Iаǵnı, synaqtan mundaǵylar zardap shekpeýi qatań eskeriletin. Qalaı deseńiz de, shyndyq almas qanjar sekildi, qap túbin ja­ryp shyǵady eken. 1989 jyldyń 12 aqpanynda durys jasalmaǵan synaq saldarynan aýaǵa jaıy­lyp ketken radıaktıvti gaz elimizde «Nevada – Semeı» sııaqty ıadrolyq synaq­tarǵa qarsy qýat­ty qozǵalysty ómirge ákeldi. Al 1991 jyldyń 29 tamy­zyn­da, ıaǵnı, alǵashqy synaq jú­zege asyrylǵan kúni egemen eli­mizdiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń alǵashqy jar­­lyqtarynyń birimen álemde tuń­ǵysh ret atom polıgon­dary­nyń biri resmı túrde jabyldy. Ultymyzdyń Kóshbasshysy atom ajdahasynyń aýzyna qum quıý­­men shektelip qalmady. Iаǵnı, 1992 jyldyń 15 mamyrynda El­basynyń keshegi Semeı atom polı­gony kompleksiniń baza­syn­da Qa­zaq­stan Respýblıkasy Ult­tyq ıad­ro­lyq ortalyǵyn qurý týraly Jar­lyǵy shyqty. Al bul atomdy beıbit maqsatta paıdalanýda bol­syn, qorshaǵan ortany saýyqtyrý isinde bol­syn, túptep kelgende keshegi ǵylymı poten­sıal­dy saqtap qalýda bolsyn asa ıgilikti sharýa boldy. Qazirde ortalyq sondaı ıgilikti sharýalardy kezeń-kezeńi­men júzege asyrýda. Sonyń nátıjesinde, Kýrchatov qalasy­na shetelderden ınvestısııa aǵy­­lyp kele bastady. Sonymen birge, munda ǵylym men tehnıka ja­ńalyqtary da óndiriske kóp­tep engizilýde. Burnaǵy jyly atalǵan ortalyqtyń bas dırek­tory, akademık Qaırat Kádir­janov bastaǵan bir top ǵalym­nyń Memlekettik syılyq alýy kóp nárseden habar berse kerek. Mine, jaıaý joryqqa qatysý­shy­lar polıgon murajaıynda turmyz. Ekskýrsovod Ajargúl qaryndasymyz eki tilge birdeı eken. Polıgon, qala tarıhyn ana tilimizde jatyq aıtyp shyq­qanyna súısindik. Qala demekshi, munda qazirde qazaq mektebi, meshit jumys jasap tur­ǵanyn, alystan kelgen aǵaıyndarǵa dep bes qabatty eki úı berilgenin burynnan bilemiz. Bir sózben aıtqanda, keshegi polıgon «as­ta­nasy» qazaqylanypty. Sapar sońynda bir kezde polıgon «astanasy» bolǵan Kýrchatov qalasynda ıadrolyq synaq­tar­ǵa qarsy «Nevada – Semeı» halyqaralyq qozǵa­ly­synyń vıse-prezıdenti Sultan Kartoev jaıaý júrginshilerdiń top jetekshisi Mamadııar Ja­qyp pen respýblıkalyq Abaı qorynyń prezıdenti Bastabek Ersálim­ulyna atalǵan qoǵam­nyń merekelik medalin sal­tanatty jaǵ­daı­da tabys etti. Sóıtip, bir ap­ta­ǵa sozylǵan jaıaý joryq qaı jaǵynan alǵanda da áserli ótti. Dáýlet SEISENULY,Semeı – Sarjal – Qaınar – Kýrchatov – Semeı.