Kúnderimniń kýási

(Jalǵasy.

Basy 62, 70, 76-nómirlerde)

16.05.2013

Aýyldy oılansań árneńe esińe túsedi. Azǵantaı aýyldyń ár otbasynyń ózindik bir ereksheligi bolatyn. Sonyń biri – etene jaqyn aǵamyz Kenjetaıdyń áý­leti. О́zi aýrýshań boldy, erte ketti dú­nı­e-

den. Jeńgemiz Jibek – Qońyrdyń qy­zy, uzyn boıly, qatqan qara edi. Qaı­ratty, aqynjandy kisi edi. Arqasy bo­latyn. Il­geride aýylǵa baqsy keledi, qobyz sha­lady, zikir salady. Qobyz shala bas­ta­ǵan­nan jurttyń bári Jibekke qa­raıtyn. Qo­byzdyń úni boıyna taraǵan saıyn Jibek kerilip-sozylyp, ıyǵyn jazyp, áý­pildep, erekshe kúıge enetin. Búgindegi trans deıtinimiz sol bolý kerek. Túri de bir  túrli edi. Aqyn edi. Taban astynda sý­yryp salyp, tóńirekti kúldirip otyra­tyn. О́leńdetip synaýǵa da sheber edi. Áń­gi­meshil bolatyn. Jupyny, qubatóbel tur­mys keshti. Balalary da ózi sekildi qý tildi boldy. Úlkeni Mahmut aǵamyz ánshi edi. «Qyz Jibekti» túgel bir ózi aıtyp shy­ǵatyn. «Iýran-aı» deıtin ándi men al­ǵash sol kisiden estidim. Odan keıingisi – Tu­rar menen úsh jastaı kishi edi. Adamnyń mun­daı júırik, jelaıaǵyn kórgen emespin. Júı­rik edi. Búginderi oılasam olımpıada chem­pıony bolatyn edi. Onan keıingisi – Tur­lybek. Jurt ony Lábek dep atap ketti. Ken­jesi Ońal deıtin qyz edi, beıshara meshel bolatyn. Eki qolymen jer tirep, eskekti qaıyqshydaı ıterip, quıryǵymen júretin. Búginde bulardyń eshqaısysy da joq. Turardy ózim oqyttym. QazGÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetin bitirdi. Lábegi usta edi. Aýyldaǵylardyń ájetin sol ashyp júretin. Pyshaq, balta, kúrek, aı­yr, shappa-shot, arba – bárin de jasaı be­­retin. Qorabaıdyń Joldasy deıtin aǵa­myz­dan keıingi dúken ustaǵan usta osy Lábek edi. Qulaǵy aýyrlaý bolatyn.

Olardyń Rázııa deıtin sheshesi bolatyn. Onyń kim ekenin bilmeımin, óz áýleti de, jurttyń bári de Rázııa dep atyn ataıtyn. Jyndanyp ketken kisi edi. Eshkimge zııany joq. О́zimen-ózi kúbirlep sóılesip júretin. Alasa boıly, muryn ortasy batyńqy, pushyq qara kempir bolatyn. Júrip kele jatyp, bireýmen sóıleskendeı, kádimgideı kúletin. Qudaıdyń qudyreti de, perzentsiz ótti, beıshara. Men elden oqý izdep erte kettim. Qashan, qalaı ól­ge­nin de bilmeımin baıǵustyń.

Jibek jeńgemizdiń otbasy ylǵı kúl­ki bolatyn. Bala kezim. Kúz. Bir kúni ta­ńerteń úılerine kelsem, bári peshtiń tú­bin­de jumbaq aıtysyp otyr eken. Men kir­gende jumbaq aıtý Mahmut aǵamyzdyń ke­zegi eken:

– Qaralaý kelgen qatyńqy, muryn ortasy batyńqy – ol kim? – dedi.

Lábek birden:

– Ol – Rázııa, – dedi.

Mahmut:

– Qara esegi jaýyrlaý, oń qulaǵy

aýyrlaý – ol kim? – dedi.

– Ol men, – dep, munyń da jaýabyn Lábek berdi.

Jumbaq osylaı jalǵasa berdi. Elge belgili osyndaı áńgimeleri kóp bolatyn.

Jibek jeńgem 103 jasady. Men al­pysqa tolǵanda 1997 jyly uzaq áńgime aıt­ty. Úıine baryp sálem bergende, tó­sek­te shúıkedeı bop jatyr eken. Arys­tan­daı aqyryp júrgen, boıy syryqtaı qaı­ran jeńgem-aı, búginde úkiniń balapa­nyndaı bolyp qalypsyń-aý dedim. Qolymdy uzaq ustap otyryp:

– Shyraǵym, shyraǵym, shyraǵym. Qaınaǵanyń, jeńeshemniń kózi, halqymnyń sózi, bı atasynyń ózi, burynǵynyń bári ketip, qazan bolyp jatysymyz mynaý, bárin de estip jatamyn, eldiń abyroıly azamattarynyń sanatyndasyń, aman bol, shyraǵym, – dep batasyn berdi.

Men alpysqa tolǵandaǵy Jibektiń áńgimesi taspaǵa jazylyp alyndy. Meniń arhıvimde.

Qoryqtyń balasy Nurtaza deıtin aǵamyz boldy. Sartaı, Elemes deıtin uldary, Aınash, Teńgesh deıtin qyzdary boldy. Sartaı 1922 jylǵy, meniń úlken aǵam Omartaımen qurdas edi. Elemesi umytpasam, 1925 jyly týǵan. Garmon tartatyn. Dombyra ustaǵanyn kórgen emespin. Kishkentaı sandyǵy bolatyn. Etpettep jatyp sonyń ishindegi qıssalar­dan oqıtyn. Jurt jınalyp tyńdaıtyn. Tarıhqa, ádebıetke degen meniń ynta-yqylasymdy oıatqan sol Elemes jákem. Úni de sondaı jaıly bolatyn. Baıaǵy qıs­sa, epos, dastan maqamymen ádemi aıta­tyn. Sonyń bir maqamyn osydan eki-úsh jyl buryn aıtysker aqyn Erkebulanǵa úı­retip, dıktofonyna jazdyryp edim. Bú­ginde esime  túspeı júr.

«Alpamys», «Qobylandy», «Muńlyq-Zarlyq», «Qyz Jibek» epos-dastandaryn eń alǵash Elemes jákemniń aýzynan es­­tigen edim. Áserli oqıtyny sonshama, tyń­dap otyrǵan jurt keı tustarda: «oı, qý dúnıe-aı», «jalǵan-aı deseıshi»,

«qaı­t­sin endi» dep ún qosyp, jarysa sóılep oty­ratyn.

Búginde qıssa oqıtyn da, ertegi, jumbaq aıtatyn da adam joq.  

Bizdiń úıdi aýyl «úlken úı» deýshi edi. Temir bıdiń shańyraǵy. Kúnde tireýdiń túbinde dastarqan jaıýly bolatyn. Búkil aýyldyń áıelderi tańerteń úıge kelip, úsh ret sálem qylyp, tize búgip, dastarqannan dám tatyp ketýshi edi. Dastarqannyń tireýdiń túbine jaıylatyny – kelinder tórge shyqpaıdy.

Molda Ábdirásil jákem kelgende apam báıek bolyp kútetin. Jákem arýaqtarǵa arnap zaýlatyp quran oqıtyn. О́te be­deldi, qasıetti kisi edi. Apam kebisin qoı­yp jatatyn. Búginde Ábdirásildeı mol­dany kóre almaı júrmin. Olar Alla­nyń jolyndaǵy, ıman úshin júrgen asyl­dar edi, búgingi moldalardyń kóbi tap­qan-taıanǵany, jıǵany úshin júrgender sı­ıaqty. Olardyń boıynan Ábdirásil já­kem­niń boıyndaǵydaı qasıetti kóre almaı­myn.

Meniń týǵan aýylym – Batys Túrik qaǵanatynyń órken jaıǵan bir aı­ma­ǵy. Bala kezimizde shomylyp júrip, Qap­shaǵaıdyń jarlarynan neshe túrli tań­balardy, keskinderdi, qyrdan talaı ańyrtastardy kóretinbiz. Meni  túr­kologııaǵa alyp kelgen qudyretterdiń biri sol bolý kerek.

19.05.2013

Qazaqtyń kórnekti jazýshysy Ákim Tarazıdyń 80 jyldyǵyna arnalǵan Ult­tyq óner ýnıversıtetiniń teatr fa-

­ký­l­teti uıymdastyrǵan shyǵar­ma­shylyq kesh ótti.

Ákim Tarazı – toıǵan qozydaı mon­tı­ǵan, jaı basyp, jaı júretin, ortaǵa syıly azamat. 1933 jyly qyrkúıek aıynda Almatyda týady. Ata-anasy Ákimniń alty aılyǵynda Shý stansasyna kóship, balalyq shaǵy sonda ótedi. QazPI-di bitiredi. Kózin ashqannan qolyna qalam ustaıdy. Gazet-jýrnaldarda uzaq jyl­dar qyzmet etedi. «Lıteratýrnaıa gaz­e-

tanyń» menshikti tilshisi de bolady. Qazaqstan kınematografıster odaǵyn bas­qarady. Jazýshylar odaǵynyń hatshy­sy qyzmetin atqarady. Qazaqstanǵa eń­be­gi sińgen qaıratker, Memlekettik syı­lyq­tyń laýreaty.

Ákim ádebıetke uıqysyn qandyryp keldi. Iin qandyryp jazatyny sodan. Alpysynshy jyldardyń basynda ádebıetimizge biraz jas talanttar q­o­syl­dy. Jańa ádebıetimizdi jasaýshy­lar­­­dy halyq jaýy degen syltaýmen qyr­ǵan­nan keıingi solardyń tóleýi bolyp ádebıetimizge: Ákim Tarazı, Qalıhan Ysqaqov, Saıyn Muratbekov, Ábish Kekilbaev, Muhtar Maǵaýın, Dýlat Isabekov, Muqaǵalı Maqataev, Qadyr Myrzalıev, Tumanbaı Moldaǵalıev, Farıza Ońǵarsynova sekildi lek qosyldy.

Ákim Tarazı – osy toptyń kórnek­ti­leriniń biri. Ádebıettiń úsh salasyna bir­deı qomaqty úles qosty. Ol – pro-

zaık, dramatýrg, kınossenarıst. «Bultqa sal­ǵan uıa», «Tasjarǵan», «Ken», «Jaza», «Sher», «Mahabbat jyry», «Qııa­nat», «Mustafa Shoqaı» romandary qa­zaq romanyn baıytty. Romanǵa bergisiz «Quı­ryqty juldyz», «Úlken aýyl», «Asý-asý», «Kókjıek» sekildi povesterdi jaz­dy. «Kúlmeıtin komedııasy», «Jaqsy ki­sisi», «Joly bolǵysh jigiti», «Qos boz­da­ǵy» qazaq dramatýrgııasynyń tabysyna aınaldy. «Tulpardyń izi», «Qarash-qa­rash oqıǵasy», «Mustafa Shoqaı» fılmderi qazaq kıno óneriniń altyn qo­ryna qosyldy.

«Kúlmeıtin komedııa» 1964 jyly qoıyldy. Sol jyly Ákim Áshimov Ákim Ta­razı ataldy, onyń bolashaq jary, bel­gili qazaq jazýshysy Roza Muqanova dú­nıege keldi.

Búginde ekeýi de О́ner ýnıversıtetinde qyz­met isteıdi. Alpamys atty ulyn, Arýjan atty qyzyn ósirip jatyr.

Ýnıversıtettegi keshte Ákimniń pesalarynan úzindi qoıyldy, fılmderinen fragmentter kórsetildi. Arnaýlar aıtyldy, án salyndy, kúı tartyldy. Jaqsy kesh boldy. Sońynda men de tilek aıttym.

Keshkisin sol ýnıversıtettiń dombyra kafedrasy uıymdastyrǵan dombyra keshi ótti. Oǵan meniń shaqyrýymmen Ábish Kekilbaev, О́mirbek Báıgeldi qatysty.

Qazaq kúı óneriniń jeti mektebin túgel qamtyǵan kesh áserge, tebireniske toly boldy.

Sońynda maǵan sóz berdi:

Dombyra. Qazaqtyń jany, demeýshisi muńshysy, syrlasy, qımasy, aıyrylmaıtyn máńgilik joldasy, sóıleıtin sózi, aıtatyn oıy. Qazaqtyń jany dombyrasynda. Qazaq pen dombyra egiz. Birinsiz birin elestetý múmkin emes. Qazaqsyz – dombyra, dombyrasyz qazaq jetim. Qobyz da dál solaı. Ol – qazaqtyń oıshyly, abyzy, kemeńgeri. Qazaqtyń búkil tarıhy da, bolmys-bitimi de, arman-tilegi de osy eki asyl egizde – qobyz ben dombyrada.

Men aıadaı aýylda, sol dombyra qonǵan Aqtóbede, Qońyrtóbeniń tú­bin­de, Qarataýdyń baýraıynda týdym. Áıt­pen­bet, Súgir, Shámshilda, Mádi, Zııabek, Bo­ranqul, Tólegenderdi tyń­dap óstim. Keıde qolyma dombyra alyp sher­temin. Perzentimdeı bolǵan eki kúı­im – «Tolǵaý» men «Qosbasar» da sol qa­sı­et­terden da­ry­ǵan bolsa kerek.

Shirkin, muńǵa, tuńǵıyqqa, sezimge, oıǵa toly Qarataýdyń erekshe shertpesine, bú­kil jan dúnıeńdi baýraıtyn, ishińdi, sa­nańdy túgel bılep alatyn, qońyr qaz­dyń daýysyndaı Qazanǵaptyń kúılerine je­tetin áýen bar ma eken?!

Qarataý shertpelerin, Qazanǵap kúılerin tyńdaǵan saıyn ylǵı erekshe sezimderge bólenip, dúnıege qaıta týǵandaı bolasyń. Bulardan keıingi meniń qymbatym – Nurǵısa Tilendıev kúıleri. Búgingi dombyrashylardan erekshe baǵalaıtynym – Shámil Ábiltaev, Seken Turysbekov, Janǵalı Júzbaev, Aıgúl Úlkenbaeva.

Búgingi dombyra keshinde osy ónerdiń ósip kele jatqan jas perileriniń talantyna tánti boldyq. Ulttyq óner ýnı­versıtetiniń dombyra kafedrasy, onyń meńgerýshisi Janǵalı Júzbaev uıymdastyrǵan osy bir tamasha keshte qa­zaq kúı óneriniń jeti mektebi túgel jar­qy­rap kórindi. Edil, Abylǵazy, Jumabek, Batyrlan, Aqbota sekildi dombyrashylar bul ónerdiń jyl ótken saıyn jaıdyń jasynyndaı jarqyraı beretininiń, qazaq halqymen birge jasaı beretindiginiń kýási boldy.

Dombyram, tastamaımyn qaıda

barsam,

Janyma júre almaımyn baılamasam, –

dep Kenen atam aıtqandaı, dombyra – qazaqty eshqashan sharshatpaıtyn tulpar, bólinbeıtin bútinimiz, kóktegi rýhymyz, jer­degi tiregimiz, ol  –  bizdiń júregimiz.

Tyńdaýshysyz dombyra jetim. Tyń­daý­shysy bar dombyra qazaq barda esh­qa­shan jetimsiremeıdi.

О́kinishi, tek bul joly da ulttyń tarıhymen, rýhymen, ónerimen, qoby­zy­men, dombyrasymen isi joq, bılik oryn­da­ǵylardan eshbir pende bolmady. Olar qa­zaqtan da, dombyradan da bólingeli kóp boldy.