Balalarymyzdy jalǵyzsyratpaıyq…

Úshtóbelik 15 jasar Nazgúl at­ty oqýshy qyz ýly dáriniń 80 danasyn iship, óz janyn ózi qıdy degendi estigende jaǵamyzdy us­tadyq. Ata-anasyna bir japyraq qana hat qaldyrypty: «Men joq bolsam, senderge jaqsy bolady». Ne aıtpaq bolǵanyn uǵynyp kó­rińiz. Kásipker áke-sheshesi bar muqtajyn qamtamasyz etip ot­yr­ǵan. Ájesi de aıalap baqqan. Oqý úlgerimi de jaqsy eken. О́zi­ne qol jumsaıtyndaı qara ba­synda qaı­ǵy joq. On ekide bir gúli ash­yl­maǵan ýyzdaı jas qyz­dyń ólimi sóıtip jumbaq kúıinde qaldy. О́zine-ózi qol jumsaý tek bizdiń elimizde ǵana emes, qazir bul qubylys álemniń qaı túk­pi­rinde bolsa da kezdesedi. Baspa­sóz­diń málimeti boıynsha, dúnıe­júzinde jyl saıyn toǵyz júz myńǵa jýyq adam óz erkimen óm­ir­men qosh aıtysatyn kórinedi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy sońǵy elý jylda álemde óz-ózine qol salǵandar sany bir jarym ese artqanyn habarlady. Statıstıkalyq málimet Almaty oblysynda jyl basynan bergi toǵyz aıdyń ishinde 331 adam ózine qol jumsaý arqyly ómir­den ketkenin kórsetti. Men mundaı sumdyq áreket óz elimizde jappaı óristedi dep aıta almaımyn. Biraq sırek te bolsa ár jerde de kezdesip júrgeni ras. Eń ókinishtisi, ózine qol jumsaıtyndar kóbinese jasóspi­rimder, tepse temir úzetin jas jigitter men boıjetken qyzdar. Bizdiń eldi mekende birde-bir zeınetker ózine qol salǵan emes. Aýyr syrqattanǵandar da ajalmen arpalysyp, kúresip, emdelip, tirshilikten úmitin úzbeıdi. Al besikten beli shyqpaǵan oqý­shylarǵa ne joq? Olardyń bar qyzyǵy alda emes pe? Olarǵa qa­laısha ólim tátti kórindi. О́mir­diń quny qalaısha túkke turǵy­syz bolyp qaldy? Suraq kóp. Al jaýap joq. Ony dúnıejúziniń ǵalymdary da taba almaı jatyr. Sondaı tomaǵa-tuıyq sátte­rin­de jannan bezingenderdiń qa­synan eshkimniń tabylmaýy, ajal ıdeıasynyń betin qaıta­ra­tyn qýatty kúshtiń bolmaýy óki­nishti-aq. Qazirgi Almaty oblysy Talǵar aýdany, Tuzdybastaý eldi mekeninde bolǵan oqıǵa kezdeı­soq emes. Sýısıd álemdik máse­lege aınalmasa, Dúnıejúziniń densaýlyq uıymy álem elderin óz-ózine qol salýdyń aldyn-alý baǵdarlamasyn jasaýǵa shaqyr­mas edi. Qanshalyqty aýyr bolsa da, aqıqatty moıyndamasqa amal joq. Sýısıdke barǵan jasós­pi­rimder ómirmen ońaı qoshta­sý­dyń san túrli tásilin oılap taýyp jatyr. Estigende tó­be shashyńyz tik turady. Bizdiń aýdanda ýyzdaı jap-jas oqýshy qyz bir quty ýly dári ishse, odan keıingi eki qyzdyń oqıǵasy múlde sumdyq. Ekeýi birer kún joǵalyp ketedi. Anasy Tal­dyqorǵannan izdep taýyp, «Gazelmen» úılerine qaı­typ kele jatpaı ma? Jolaı qyzdaryna urysqan da sı­ıaqty. «Úıge barǵan soń kóresini kórsetemin» dedi me eken? Kenet tas jolda zýlap kele jatqan «Gazeldiń» esigin ashyp, qyzdyń biri, sonan soń ekinshisi, olardy qutqarmaqqa talpynyp anasy jol jaǵasyna qarǵıdy. Osynyń bári birer mınýtta bolǵandyqtan, júrgizýshi kólikti tez toqtata almaıdy. Al­ǵashqy qarǵyǵan qyz ólip, qal­ǵandary túrli jaraqattar alyp emhanaǵa túsipti. Sýısıdqa barǵandardyń jan qııýdyń tásilin tańdaýy da qy­zyq. Aǵash butaǵyna, jylý trý­basyna asylyp, monshaǵa, mal qorasyna baryp, avtobýstan qar­ǵyp op-ońaı-aq kete beredi. Tipti ne oılaryńdy bilmeısiń. Olarda alǵa súıreıtin arman bolmaǵany ma deısiń. Álde búgingi urpaq bolmashy qıyndyqqa tózýge de qabiletsiz bolyp jaralǵan ba? Bul sumdyqty tyıa alatyn qu­diretti kúsh bar ma? Bar. Soǵan aldyńǵy tolqyn apalar ómi­ri­nen, ózim estigen bir jaıttan móltek mysal keltireıik.  – Toqsanynshy jyldarda úı-ishimiz jumyssyz qaldy. Bir ón­diristiń bastyǵy bolǵan jubaı­ym eki qolǵa ermek tappaı, úı­kúshikke aınaldy. Ashyqpas úshin men vokzalǵa tamaq jasap, satýǵa shyqtym. Baý-baqtan jınap, alma sattym. Oǵan namystanǵan jol­dasym ishkilikke salyndy. Sharshap-shaldyqqan meni uryp-soǵyp, tań atqansha urys-janjal shyǵaryp, óshin menen alatyn. Ba­lalar jas, ara túse almady. Men de et pen súıekten jaralǵan pende emespin be? Bir kúni ómirden túńile bastadym. Tapqan-taıan­ǵa­nymdy jantaıyp iship jatqan otaǵasyǵa renjip, ómirden ozbaq­qa bekindim. Sizge ótirik, maǵan shyn, sol oı qýanysh syılady maǵan. Azaptan qu­ty­latynyma shattandym. Bir kúni tún aýǵan shaqta balalarymnyń betterinen súıip, ashyq saraı­da­ǵy átkenshekke baryp, aı-jul­dyz­ben, jaryq dúnıemen qoshta­syp, moınyma arqan salyp, aıa­ǵymnyń astyndaǵy oryndyqty tebe bermek bolǵanda ekinshi ul­ymnyń shyńǵyrǵan daýysy qu­laǵyma shalyndy. – Táte, bizdi jetim qaldyrmaq bolsańyz, nege týdyńyz? – dep aıqaı salǵan daýysty estigen bo­lýy kerek, ile úlken ulym, kózi qantalaǵan kúıeýim shyqty. Shy­ryldaǵan úsh perzentimdi kór­gen­de moınymdaǵy arqandy julyp tastadym. Ana retindegi jaýapkershiligimdi umytyppyn ǵoı, – deıdi orta jastaǵy kásipker ana Nurjamal. Onyń ala dorbasyn arqalap júrip baıyǵanyn biletin edim. «Sóz – bas jarady, bas jarmasa – tas jarady» degen osy. Sóz qudireti ajaldan da qut­qa­ra­dy eken. Osy tásildi turmys aıa­synda ustanǵan jón. Otbasynda «dık­ta­torǵa» aınalmaı, balamen jasy­nan-aq syılas qana emes, dos, muńdas bolǵan tıimdi bolar. «Qy­lyshynan qan tamǵan» qatal ata-anasynan qorqatyn bala olar­ǵa syr ashýdan seskenedi de, rýhanı jalǵyzdyqqa dýshar bo­lady. Ty­ǵyryqqa tirelip, tuıyq sheńber­den jol taba almaǵan soń jan azabynan qutylýdyń birden-bir joly dep ózine ózi qol salýy ábden múmkin. Qasqyr pıǵyldy naryqtyń adamdardy bir-birinen jatyrqatyp, rýhanı baılanysyn úzip, óz qaıǵysymen ózi qalatyn jalǵyzdyqqa ushyratyp jatqa­ny jasyryn emes qoı. Endeshe, kompıýter de, uıaly telefon da, beınekamera da, fotoapparat ta, mý­zy­kalyq ortalyq ta adammen tikeleı dostyq qarym-qatynasty al­mastyra almaıdy. Adamdar bir-birimen júzdeskende, syrlas­qanda qýat almasatynyn da um­yt­paıyq. Bul da jan azyǵyn tabıǵı jolmen baıytýdyń bir amaly. Men aıtyp otyrǵan jaǵ­daıdyń (jalǵyzdyqtyń) azabyn jeńil­de­t­ý úshin shetelde arnaıy psıholog-mamandar jumys isteıdi. Biz­diń mektepterimizde de mundaı mamandar sabaq ta beredi. Bıyl Sara Nazarbaevanyń bastama­sy­men ózin-ózi taný páni oqytyla bastady. О́kinishke or­aı, emhanalarda osyndaı másele­n­iń aldyn alatyn psıholog-dá­rigerler joq. Eshkimge syr shash­paıtyn ózgeniń jan azabyn je­ńildetetin mundaı mamandar qa­jettiligi týyndap otyr. Bul armandar da óz kezegimen oryn­da­lar. Al ázirshe barsha ata-anaǵa aıtarym: sizderden ata-analyq paryz ben jaýapkershilikti eshkim de tartyp ala almaıdy. Ondaı mindetten azatpyn dep te oılamańyzdar. Balalaryńyzben, tipti eresek ul-qyzdaryńyzben de syrlas bolyńyzdar. Bul dos­tyq ómir boıy jalǵasyn tapsa, nur ústine nur jaýady. Eń bas­ty­sy, sanaǵa qatigezdikti nası­hat­taıtyn shabýyl jasalyp jat­qanda, ba­lalarǵa ómirdiń qundy­lyǵy jaı­ly saýmaldap syr shertilsin. Ol mynaý adamdy jara­tatyn Alla, jan beretin de Alla, sol jandy alatyn da Alla. Qudaıdyń qu­zyryna qol suǵýǵa bolmaıdy. Qı­yndyq ta Allanyń synaǵy. О́zine qol salǵandarǵa qazaq ja­naza shyǵarmaǵan, jalpy qo­rym­ǵa jerleýge ruqsat etilmegen. Bul salt-dástúr áli saqta­lyp keledi. Ondaı jandarǵa o dúnıeniń qaqpasy da ashylmaıdy dep baspasóz, teledıdar arqyly úgit-nasıhat júrgizýdiń máni zor. Osyny jastardyń sanasyna quıyp, ornyqtyrsaq, sýısıdke eshkim barmas edi. О́lim tátti kóringende ata-anasy balasynyń qasynan tabylsa, sóz qýatymen ajaldy da alastaýǵa bolatynyn ómir tájirıbesi dáleldep otyr. Sýısıdten saq bolyńyzdar! Máken О́SERBAEVA. Almaty oblysy, Úshtóbe qalasy.