Qylmysqa tosqaýyl – ortaq is

Almatyda Shanhaı yntymaqtastyq uıy­myna múshe memleketter Bas pro­kýror­la­ry­nyń toǵyzynshy otyrysy bolyp ótti. Halyqaralyq bedeldi uıym­nyń quryl­ǵa­nyna on jyl tolýy qarsańynda uıymdas­ty­rylǵan bul jıynnyń jumysyna alty eldiń (Reseı, Qazaqstan, Qytaı, Qyrǵyz­stan, Tájikstan, О́zbekstan) qadaǵalaý or­gan­darynyń basshylary qatysty. Forým­nyń kún tártibine terrorızm men ekstre­mızm­di qarjylandyrý kózderi­niń biri – esirtki zattary men qarý-ja­raq­tyń kon­tra­bandasyna, adam saýdasyna qarsy áre­ket etý sııaqty ózekti máseleler qoıylyp, keńinen talqylandy. Sonymen qatar, qylmystyq jolmen alynǵan kiristerdi óz memleketine qaıtarý boıynsha birlesken áreketter týraly da sóz boldy. Halyqaralyq deńgeıdegi basqosýdy kirispe sóz sóılep ashqan Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Bas prokýrory Ashat Daýyl­baev ShYU-ǵa múshe memleketter bas pro­kýrorlary arasynda ózara qarym-qatynas pen yntymaqtastyq baılanystar ýaqyt ótken saıyn jetile túskendigin atap aıtty. Shyn mánisinde de oǵan naqty faktiler, derekter jetkilikti. Máselen, Bas prokýrordyń pikirinshe, ótken jyly jáne bıylǵy jyl­dyń tórt aıynda Qazaqstan ShYU elderine 135 qylmyskerdi ustap bergen. Al olar­dyń arasynda 21 adam terrorızm, esirtki bıznesi jáne adam saýdasymen aınalysqa­ny úshin aıyptalǵan. «Kelisip pishken ton kelte bolmas» dep halyq danalyǵynda aıtylǵanyndaı, qaı salada bolmasyn birlesip atqarylǵan istiń nátıjeli bolatyndyǵy aıdaı aqıqat. Mun­daı mańyzdy másele, ásirese, qyl­mys­tyq is-áreketterge qatysty bolsa, ondaǵy talap ta, jaýapkershilik te arta túspek. Jasyratyny joq, Ortalyq Azııa elderi qazirgi kezeńdegi qaýip-qaterlermen kúrestiń aldyńǵy shebinde, sondyqtan da jıynǵa qatysýshy qadaǵalaý organdary basshylarynyń osy kúrdelilik tóńire­gin­de tájirıbe almasýynyń qajettiligi mol. Qyrǵyzstannyń qylmystyq kodeksine esirtkini saqtaý men taratýdyń aldyn alý jáne bul baǵyttaǵy jaýapkershilikti kú­sheı­tý týraly qosymsha baptyń engizi­lýi­niń mańyzy zor boldy. Sonyń nátı­je­sin­de ótken jyly segiz tonnadan astam esirtki tárkilenip, esirtki tasymalyna qatysty 1400-ge jýyq is sotqa joldanǵan. Tájikstan quqyq qorǵaý organdary bul baǵyttaǵy aýqymdy operasııalardy reseılik jáne aýǵandyq arnaýly qyzmet organdarymen birlesip atqarýda. Sala bas­shylarynyń pikirinshe, «esirtki tasy­ma­ly­na jáne ózge de qylmystyq áreketter jóninde turǵyndar arasynda túsinik­te­me­lik áńgimeler júrgizýdiń bereri mol». Bú­kilálemdik deńgeıdegi alapat qaýip-qaterge aınalyp otyrǵan – terrorızm, separatızm jáne ekstremızmniń árbir mem­lekettiń saıa­satyna, ekonomıkasy men turaqty­ly­ǵyna da aıtarlyqtaı zııan shektiretinin Qytaı Halyq Respýblıkasy Jo­ǵarǵy ha­lyqtyq prokýratýrasy bas pro­ký­rorynyń orynbasary Ke Hanmın baıan­da­dy. Mu­nyń barlyǵy halyqaralyq uıym­das­qan qylmystyq toptarmen, esirtki kon­tra­bandasymen, sondaı-aq qarý-jaraqpen tyǵyz baılanysty ekendigi aıtpasa da túsinikti. Qytaıda, sonymen qatar, adam saýdasymen, transulttyq qylmyspen kú­res kóbeıe túsken. Ony munda sońǵy jyl­dardaǵy áıelder men balalar saýdasyna qa­tysty eki myńnan astam adamnyń qyl­mys­tyq jaýapkershilikke tartylǵany kórsetedi. Qylmystyq jolmen alynǵan kiristi óz eline qaıtarý baǵytyndaǵy birlesken min­detterdiń sheshimin izdeý – halyqaralyq fo­­rýmnyń kún tártibindegi ózekti máse­le­ler­diń birine aınaldy. Onyń ózindik sebepteri de mol. О́ıtkeni, zańsyz kiristerge qarsy áreket tıimdiligin arttyrý tetikterin engizý, sonymen qatar, zańsyz aktıvterdi qaıtarý baǵytyndaǵy yqpaldy shara qylmysqa tosqaýyl qoıa alady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas proký­ro­ry Ashat Daýylbaev qylmystyq kiristerge baıla­nysty sheteldik áriptesterdiń saýal­da­ry­na naqty mysaldarmen jaýap berdi. Sonymen transulttyq uıymdasqan qyl­mysqa, terrorızmge, ekstremızmge, esirt­ki bıznesine jáne adam saýdasyna baılanysty qylmystyq ister boıynsha ustap berý jáne quqyqtyq kómek kórsetý máseleleri ózderiniń odan ári damýyna baǵyt aldy jáne bas prokýrorlar bul máselelerdi ba­symdyq sıpatqa ıe talqylaýlarda qaraýǵa shart jasasty. Qylmystyq jolmen alyn­ǵan kiristerdi óz eline qaıtarý másele­lerin sheshýde keńeske qatysýshylar múd­delilik tanytty. Kiristerdi jylystatýǵa qarsy áreket etý, sondaı-aq zańsyz aktıvterdi qaıtarýdyń kelisilgen rásimderiniń tıimdi quraldaryn engizý zańsyz qar­jylyq tasqyndardy toqtatýda pármendi qural bola alatyndyǵy da atap ótildi. Ha­lyqaralyq forým qorytyndysy boıynsha jıynǵa qatysýshylar transult­tyq uıym­dasqan qylmysqa qarsy kúreste ózara  yntymaqtastyqty keńeıtý jónin­degi hattamaǵa qol qoıdy. Baqyt BALǴARINA.