Alashty áıgilegen «Altyn adam»

Almaty oblysy Eńbekshiqazaq aýdanynda Elbasynyń bas­tamasy­men júzege asyrylyp jatqan «Mádenı mura» baǵ­dar­lamasy aıasynda qurylǵan «Esik» tarıhı-mádenı qoryq-murajaıynyń resmı ashylý saltanatyna oraılastyrylǵan Qoǵamdyq keńestiń kóshpeli otyrysy ótti. Jetisý jerinen tabylyp, búkil álemge Qazaq eliniń tarıhı tólqujaty bolyp ta­nylǵan, kóne saq mádenıetiniń baǵa jetpes asyl qazynasy – «Altyn adam» jádigeri adam­zat tarıhyn altyn zermen bederlegeni aqıqat. 1969 jyly arheologııa ǵylymyna ózindik iz qaldyrǵan kórnekti ǵalym K.Aqyshev bastaǵan zertteý toby álemge «Altyn adam» ataýymen maǵlum bolǵan saq jaýyngeriniń obasyn tapty. О́zge mádenıet ókilderi tas qashap, teri jamylyp júrgende saqtardyń ozyq tehnologııany meńgerip, kúni búginge deıin qorytý tásili beımálim bop otyrǵan altyn buıymdarǵa ıe bolýy unamasa kerek, tórtkúl dúnıe ǵalymdary tańdaı qaqqanymen sol kezdegi bılik «Al­tyn adam» tarıhı ornynyń mártebesin kóterý­ge asa qulyqty bolmady. Tek táýelsizdigimizdiń býyny bekip, órkenıetti qoǵamdar ózegimizge úńilgen tusta, Elbasy N.Nazarbaevtyń tarıhı-mádenı muramyzdy zaman talabyna saı jónge keltirip, olardy eldi biriktirýshi qundylyqtar retinde aı­shyqtaý týraly bergen tapsyrmasy aıasynda júzege asyp otyrǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasy ǵana «Altyn adam» tarıhı murajaıynyń boı kóterýine túrtki boldy. «Esik» tarıhı-mádenı qoryq-mura­jaıy­nyń ashylý saltanatyna Qazaqstan Respýb­lıkasy Prezıdenti Ákimshiligi Basshysy­nyń orynbasary M.Áshimbaev, Mádenıet mınıstriniń orynbasary Ǵ.Telebaev, Týrızm jáne sport mınıstriniń orynbasary B.Sheńgelbaev, Almaty oblysy ákiminiń orynbasary S.Muqanov, Eńbekshiqazaq aýda­ny­nyń ákimi Á.Toıbaev jáne Qoǵamdyq keńes músheleri men zııaly qaýym ókilderi qatysty. – Budan úsh jyl buryn, Elbasymyzdyń tapsyrmasymen «Esik» murajaıyn qalaı salamyz dep osy jerde keńes ótkizgen edik. Ol kezde birer kıiz úıden basqa bul ma­ńaıda qalqa joq, bos jatqan ashyq dala bolatyn. Mine, búgin Elbasy tapsyrmasynyń júzege as­qanynyń kórinisi retinde, osyn­daı keremet ǵımaratta orna­las­qan qoryq-murajaıdyń ashy­lý saltanatynda basqosyp otyr­myz. Prezıdentimiz N.Nazarbaev «Mádenı mura» baǵdarlama­sy­nyń ekinshi kezeńinde júzege asyratyn maqsattarymyzdy aı­qyn­dap berip, ulttyq sımvol­da­ry­myzdy qalyptastyrý kerektigin naqty tapsyrǵan bolatyn. Endigi bizdiń maqsatymyz osy qoryq-murajaıdy ulttyq mu­ramyz­dyń injý-marjandarymen toltyrý jáne bul jerdi mádenı týrızm oshaǵyna aınaldyrý. Osyndaı máselelerdi Qoǵamdyq keńestiń kóshpeli otyrysy tal­qylaýǵa kelip otyr, – dedi  Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary M.Áshimbaev salta­nat­ty sharanyń ashylý rásiminde sóılegen sózinde. Sodan keıin murajaı ǵıma­raty aldynda ótken shaǵyn jı­yn­da jergilikti bılik ókilderi jáne Shyǵys Qazaqstan óńi­rin­degi «Berel» qorǵanyn saq­taýshy ǵalymdar toby men «Al­tyn adam» obasynyń janashyry Bekmuhanbet Nurmuhanbetov sóz sóıledi. Sondaı-aq «Esik» ta­rıhı-mádenı qoryq-murajaıyna qoıylǵan tarıhı jádi­ger­ler men osy óńirden qazyp alynǵan qun­dy eksponattardy, «Altyn adam» jaýyn­geri tabylǵan obanyń yq­shamdalǵan maketin jáne saq dáýirinen maǵ­lumat beretin kóne buıymdarmen ta­nysqannan soń osy sharaǵa qatysqan kóp­shilik jergilikti óner qaı­rat­kerleri ázir­legen konserttik baǵdarlamany tama­sha­lady. Kóshpeli otyrystyń resmı bóliginde «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń ekinshi ke­zeńindegi alǵa qoıylǵan maqsattardy jú­zege asyrý jónindegi Qoǵamdyq keńestiń jıy­lysyn M.­Áshi­m­baev júrgizip otyr­­dy. Otyrysta al­ǵashqy bolyp sóz alǵan «Esik» qo­ryq-mura­jaıy­nyń dırektory G.Muhtarova baıandama jasap, mura­jaı qoryna Má­de­nıet mınıstr­li­giniń qoldaýymen Arheologııa ıns­tı­týtynan, Altyn murajaıy qo­ry­nan jıyrmadan as­tam saq dáýirine jatatyn túpnusqa jádigerler berilgendigin, Arheo­logııalyq saraptama mekemesi otyz­dan astam qundy jádigerdi tapsyrǵanyn atap ótti.  Budan ózge qoryq-murajaıǵa tikeleı qatysty sheshimi qıyndyq týdyryp otyrǵan máseleler de osy jerde tilge tıek etildi. Máselen, saq dáýirin pash etetin kitaptar men albomdar, derekti fılmder túsirý­men ǵana shektelmeı, «Esik» mura­jaıynyń «Altyn adam» jáne «Saq­tardyń tarıhy men mádenıeti» atty eki zalynyń ekspo­zı­sııasyn kór­kem­deý maqsatynda Eń­­bekshiqazaq aýdan­­d­yq ólketaný murajaıy menshigine ótip ketken buı­ymdarmen tolyq­tyrý jáne qoryq-murajaıǵa tıesili, alaıda, 2003 jyldary jekemenshikke berilgen 63 gektar jerdi memleketke qaıtaryp alý má­se­leleri sekildi kúrdeli sharýalar qozǵaldy. Ejelgi eskertkishter orny qataryna jatatyn Esik qalasy mańyndaǵy  saqtar kesheni – О́rikti jáne Rahat aýyldaryna taıaý ornalasqan kóne qala orny búginde óz maqsattarynda, ıaǵnı ǵylymı, mádenı, murajaılyq, týrıstik qyzmetin atqara almaı keledi. 2010 jyldyń 10 mamyrynda Esik qalasynyń ákimdigimen bekitilgen «Tarıh jáne máde­nıet eskertkishterin qorǵaý mindettemesine» sáıkes «Esik beıiti» arheologııalyq eskertkish negizinde «odan ári saqtaý maqsatynda, eskertkish negizinde tıisti tártip boıynsha paıdalanýǵa» Esik qalasy ákimdiginiń menshigine berilgen. Alaıda, bul mindetter kúni búginge deıin oryndalmaı keledi. Qoryq-murajaı basshylyǵy kóterip otyr­ǵan máselelerdiń birqataryn sheshý jolynda kómek bere alatyndyǵyn aıtyp oblys ákiminiń orynbasary S.Muqanov ortaq júktiń bir shetine súıeý bolatyn­dyǵyn tanytty. M.Áshimbaev óńir basshy­sy­nyń orynbasaryna aldaǵy ýaqytta osy tarıhı orynnyń óz máninde jumys isteýine úles qosatyn talantty jas mamandardy qyz­mettik baspanamen qamtamasyz etý máselesine nazar aýdarý kerektigin eskertti. Mádenıet mınıstriniń orynbasary Ǵ.Telebaev óz sózinde murajaıdyń aýmaǵyn keńeıtip qana qoımaı, mańaıynan ózge de qajetti ǵımarat salý isin qolǵa alýǵa daıar ekendikterin bildirdi. Ol úshin Mádenıet komıtetinen atalǵan sharaǵa qatysty qarjy qarastyrylatyndyǵyn aıtty. Qoǵamdyq keńes tóraǵasy Mádenıet mınıstrligi ókiline ekinshi kezeńniń josparymen jumys isteý sharasyn jedel bastaýdy tapsyrdy. Týrızm jáne sport mınıstriniń oryn­basary B.Sheńgelbaev atalmysh óńirdiń  ınfraqurylymyn damytý jolynda shet tilderin jetik meńgergen jas mamandardy tartý kerektigin jáne birinshi kezekte ishki týrızm salasy ókilderin tartýǵa kúsh salatyndyqtaryn jetkizdi. Qoǵamdyq keńes tóraǵasy M.Áshimbaev Týrızm jáne sport mınıstriniń orynbasaryna osy aıtqan oılarynyń sóz júzinde qalyp qoımaýyn eskertip, syrt elderge baryp demalýdy dás­túr­ge aınaldyrǵan otandastarymyzdy osyn­daı tarıhı oryndarǵa tartýdyń sony tásilin oılastyryp, básekege qabilettiligin arttyrý isimen shuǵyldaný kerektigin tapsyrdy. Jınalysta sondaı-aq arheologııa sala­synyń bilikti ǵalymdary men keńes múshe­leri kezegimen sóz alyp, óz pikirlerin kópshilikpen bólisti. Qoryq-murajaı jańadan ashylǵanyna qaramastan Mádenıet komıtetiniń qoldaýy­men ǵylymı-izdenis jumystaryn jandan­dyrý maqsatynda «Esik obasy jáne Jetisý saqtarynyń mádenıeti» atty ǵylymı-qoldanbaly jobany júzege asyrýdy bastap jiberdi. Esik tarıhı aımaǵyndaǵy saq zamanynyń arheologııalyq eskertkishterin zertteý isimen Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń ǵalym­dary tereńirek aınalysýǵa tar­ty­lyp otyr. Mınıstrlik tara­pynan bul jobany júzege asyrý úshin 2010 jyly 5 mıllıon teńge bólinip te qoıǵan. Elbasy N.Nazarbaevtyń tap­sy­rýy­men júzege asyp, ulty­myzdyń talaı jaýharyn kúlli álemge máshhúr etip úlgergen «Má­denı mura» baǵdarlamasy aıasynda bolashaq urpaq ıgiligi úshin boı kótergen «Esik» ta­rıhı-mádenı qoryq-murajaıy halyqaralyq jáne respýblıka­lyq semınarlar, ǵylymı keńes­ter, túrli forýmdar ótkizetin orynǵa aınalmaq. Ol úshin qoryq-murajaı aýmaǵyn qorshaý, qorǵaý, ıgerý jáne keshendi túrde ǵylymı-zertteý júrgizý, týrıstik ınfraqurylymdardy uıym­dastyrý, mádenı-tanymdyq jo­ba­lardy jasaý jumystaryn júıeli júrgizý qajet. «Mádenı mura» baǵdarlamasyn júzege asyrý jónindegi Qoǵamdyq keńestiń kósh­peli otyrysynda atalǵan máseleler sheshimin tapty dep aıtýǵa negiz bar. Qanat ESKENDIR. Almaty oblysy, Eńbekshiqazaq aýdany. --------------------------------- Sýretterdi túsirgen Bersinbek SÁRSENOV. * * * Ǵ.TELEBAEV, Mádenıet vıse-mınıstri: – Osyndaı tarıhı ornymyz qaıta túlep, ultymyzdyń mádenıetin kóteretin, eldik tamyrymyzdy tereńdetetin «Esik» tarıhı-mádenı qoryq-murajaıynyń ashylýy bizdiń mınıstrlik úshin de úlken mártebe. Aldaǵy jyldyń bıýdjetinen osy oryndy kórkeıtý maqsatynda qarajat qarastyryp qana qoımaı, Baılanys jáne aqparat mınıstrligimen birlesip, sheteldik telearnalarǵa «Esik» murajaıyn nasıhattaıtyn fılmderdi jaryqqa shyǵarý isin qolǵa alýdy josparlap otyrmyz. B.ShEŃGELBAEV, Týrızm jáne sport vıse-mınıstri: – Úsh aı ishinde Almaty óńirin jahandyq básekege qabiletti týrıstik aımaq etýdiń josparyn daıyndaý týraly Elbasynyń tapsyrmasy bar. Sol jospardy bizdiń mınıstrlik daıyndap jatyr. Oǵan búgingi ashylǵan «Esik» tarıhı-mádenı qoryq-murajaıynyń usynystaryn da engizip, óz quzyrymyzdyń sheńberinde zańǵa súıene otyryp qoldan kelgen kómegimizdi jasaıtyndyǵymyzdy aıtqym keledi. B.NURMUHANBETOV, «Esik» tarıhı-mádenı qoryq-murajaıynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri: – «Mádenı mura» deıtin baǵdarlamanyń máni – ótken kónemizdi jańǵyrtyp, atadan qalǵan muramyzdy aldaǵy urpaqqa aman-esen tabys etý. Elbasymyzdyń tarıhı qundylyqtardy túgendeý isine asa kóńil aýdaryp otyrǵandyǵy baıyrǵy bıleýshi babalarymyzdyń azamattyq mindetin jalǵastyra bilgendiginiń kórinisi. «Altyn adam» osy kúnge deıin elimizdiń, jerimizdiń, ultymyzdyń baǵa jetpes qundylyqtarynyń bir ushtyǵyn ǵana kórsetip keldi. Áli alda talaı jaýharlarymyzdyń jaryqqa shaǵýyna sebepshi bolatynyna senimdimin.