«Saıasatnama» kitabyna den qoısaq
Shyǵystyń, onyń ishinde arab pen parsynyń rýhanı qundylyqtary qazaq halqyna ejelden jaqyn bolǵandyǵy belgili. Sonaý «Myń bir tún», «Júsip-Zylıqa», «Rústem-Dastan», «Láıli-Májnúnderden» bastap, «Totynyń toqsan taraýyna» deıin babalarymyzdy tanym besiginde terbetken danalyq áldıi solar edi. Abaı danyshpandyǵynyń bastaýynda turǵan úsh qaınardyń biri de sol. Solardyń ishinde syrtynan bilgenmen, syryna qanyǵa qoımaǵan, áli qolymyz tolyq jetpeı jatqan aqyl-oıdyń asyl nusqalary qanshama. Áne bir jyly Beıbarys sultan týraly arabtyń halyq romany Elbasy pármenimen júremelete ilkimdi tárjimelenip qolymyzǵa tıgende taǵy bir jaýhardy ózimizdiki dep aıta alardaı oljaly bolyp qýanǵanymyz da sondyqtan edi ǵoı. Aty mysyrlyq bolǵanmen, zaty túrki babamyz urpaqtarynyń ortasyna kitap, eskertkish, asqaq rýh bolyp oralǵan-dy sonda.
Sol sııaqty, parsy tilinde jazylǵanymen, ısi qazaqqa tól týyndydaı qabyldanar rýhy jaqyn shyǵarmalardyń biri – «Saıasatnama» kitaby. El basqarýdyń ejelden kele jatqan ilimindeı bul kitapty Nızam ál-Múlk Kishi Azııany birneshe ǵasyr boıy bılep-tóstegen seljuqtardyń sultany Málik shahqa arnap jazǵan. Al seljuqtardyń tegi túrik ekeni ámbege aıan. Osy turǵydan kelgende osynaý ádebı murany halqymyzdyń oı-sanasyn sýarǵan bastaý-bulaqtardyń qatarynda emin-erkin ataı alsaq kerek.
Tarıhqa sál-pál sheginis jasasaq, túrki-oǵyz taıpalaryn bastaǵan HI ǵasyrdaǵy Uly Seljuq sultandary Toǵrul bek, Alyp Aryslan, Málik shahtar óz bıliginiń aıasyna Qytaıdan Jerorta teńizine, Qap taýynan Iemenge deıingi jerlerdegi halyqtar men elderdi úıirip ala bildi. Mundaı keń baıtaq memlekettik qurylymnyń Taıaý jáne Orta Shyǵystaǵy áleýmettik ómirdi eleýli ózgeristerge ushyratqan ıgi áseri jaıly oń pikir-paıymdar az emes. Túrki joryǵynyń osyndaı tarıhı mańyzyna nemis oıshyldary Frıdrıh Engels pen Karl Marks ta joǵary baǵa bergen kórinedi. Minekı, biz aıtyp otyrǵan «Saıasatnama» jańaǵydaı ǵalamat ǵalamdyq oqıǵalardyń topyraǵynda týyp, taǵylymyn sińirgen qundy shyǵarma. Sondyqtan da ol orta ǵasyrlar bıleýshileriniń basty oqý quralyna aınaldy. Al, búginde ol álemdik jaýharlar shoǵyrynan oryn alsa, maǵyna-mańyzyn joımaǵan Shyǵys danalyǵynyń eskertkishi sanalsa, ádileti de sol.
Patshalarǵa arnalǵan ósıet kitaby «Saıasatnamany» Seljuq, ıaǵnı túrki-oǵyz dúnıesiniń HI ǵasyrdaǵy asa kórnekti memleket qaıratkeri Nızam ál-Múlk kezinde Málik shah sultannyń pármenimen jazypty. Sóıtip, ol el bıleýdiń amaldaryn ashqan paıdaly keńesterdiń, ǵıbratty áfsanalardyń jınaǵy bolyp shyqqan. Kitap avtory ózin-ózi syılaıtyn serke memlekette jan-jaqty ortalyqtandyrylǵan myǵym úkimet bolýy qajet degen kózqaras ustandy. Málik shah kitapty unatady. 51 taraýdan turatyn eńbekte osy kezeńdegi memlekettiń dáýirleýine jol ashqan utymdy bıliktiń qyr-syrlary keńinen sóz etiledi. Sol kezderde álem poezııasynyń jaryq juldyzy Omar Haııamnyń ózine ustazdyq hám ákelik qoldaý jasaǵan yqpaldy ýázir ári atabek memleket basqarýdyń, el bıleýdiń negizgi máselelerin ashyp kórsetýde óziniń tereń bilimi men saıasatker retindegi jeke tájirıbesin de oraıymen paıdalanǵan.
Kitapty oqı otyra baıqaıtynyńyz, Nızam ál-Múlktiń óz zamanynyń álemdik deńgeıdegi ǵulamasy bolǵandyǵyna sóz joq. Onyń ǵaqlııa eńbegi keremet sanalatyn Italııa oıshyly Makıavellıdiń bılik týraly kitabynan bes ǵasyr buryn jazyldy. «Saıasatnamany» oqyp shyǵýdy Stalın sııaqty ataqty bıleýshiler de ózderine paryz dep bilgen eken. Álemge osy bir ǵajap týyndy HIH ǵasyrdaǵy fransýz tárjimesi arqyly maǵlum bolǵan. Oryssha aýdarmasy Keńes Odaǵynda 1949 jyly jaryq kórgen.
Túrki-oǵyz memleketiniń tájirıbe-taǵylymdaryn tilge tıek etkendikten, bul shyǵarma bizge de tól týyndymyzdaı tartymdy. Onyń táýelsiz Qazaq memleketi úshin de berer ǵıbraty az emes. Sol bir orta ǵasyrlardaǵy seljuqtardyń jankeshti erlikteriniń arqasynda búgingi túrki áleminiń keńistigi máńgi muzdaq Sahadan maıda tolqyndy Mármár teńizine deıin kósilip jatqanyn bir sát qaperge alǵanymyz jón. О́zimizdiń týysqan babalarymyz, Uly Seljuq bıleýshileri Toǵrul bek, Alyp Aryslan, Málik shahtar týraly da bilgenimiz abzal. Olardyń Orta Azııa, Iran, Ázerbaıjan, Sırııa, Irak, Armenııa, Grýzııa, Vızantııa, Palestına, Iemen elderiniń basyn qurap, Seljuq patshalyǵyn qurýy da mereıli tarıh emes pe. Sol aıbyndy tarıhty aqtańdaq etpeýimiz kerek, ondaı ádepki jaılardan beıhabar bolmaýǵa tıispiz. Olaı bolsa, Nızam ál-Múlktiń «Saıasatnamasy» túrki tildes elderdi týystyra túsetin, tabysyp tilek qosýǵa dánekershilik sharapaty mol, barshamyzǵa ortaq qundy mura dep baǵalasaq ıgi.
Nızam ál-Múlk adamgershilik pen ımandylyq negizindegi bılik qana abyroıly bolatynyn aıtady. Biraq bul qur dilmársip aqylgóısý emes, ǵylymı negizdi ózek etken, saraptamaly derekke, ǵıbratty maǵlumatqa, astarly hám áfsanany támsilderge baı kitap, ondaǵy ulaǵatty naqyldar hanǵa da, qaraǵa da uǵynyqty. «Saıasatnama» patshalarǵa arnalyp jazylǵanmen, onyń pikir-paıymdary men qaǵıdalaryn ár deńgeıdegi basqarý júıesin bylaı qoıǵanda, otbasy aıasynda da kúnbe-kún aqylǵa salyp paıdalanýǵa, úlgi tutýǵa bolarlyqtaı. О́ıtkeni, ol túrki, parsy, arab elderi halyqtyń danalyǵynyń oımarjanyn súzgen, zerde men parasattyń quıma qorytpasyndaı áserge bóleıdi.
Avtor óz patshasyna: «O dúnıeniń otyna kúıgennen osy dúnıeniń otyna kúıgen kóp jeńil» dep eskertý jasaıdy. Túrkilerdiń adamzat balasyna syılaǵan osynaý el basqarý erejesi aspaýǵa, taspaýǵa, eldiń jaǵdaıymen sanasýǵa, oǵan pana bolýǵa, kún-tún demeı muń-muqtajyn oılaýǵa shaqyrady. Munda qazaq bıleriniń, sheshendik sózderimizdiń, maqal-mátelderimizdiń danalyq máıegimen astasyp oraılasqan tustar da jeterlik.
Nızam ál-Múlk patshaǵa: «Árbir mańyzdy memlekettik isti ǵalymdarmen ámbe danalarmen aqyldasyp shesh!» dep aqyl qosqan. Mundaılyq aldy keńdik sol zamandaǵy Eýropańyz jetpegen kemeldik. Dala demokratııasynyń budan áldeqaıda darqandyǵy Sypyra jyraý, Asan qaıǵy, Shalkıiz, Buqar jyraý, Tóle, Qazybek, Áıteke bıler men Mahambetterdiń handarmen qalaı sóıleskeninen-aq kórinbeı me.
«Naǵyz ǵalym patshaǵa shaqyrýmen barady, jalǵan ǵalym ózi suranyp barady» deıtin «Saıasatnama» támsili qazirgi zamanǵa da qarata aıtylǵandaı. Sol sııaqty, dinı aǵymdar turǵysynan alǵanda HI ǵasyrdaǵy Seljuqstandaǵy máseleler HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan úshin de óte kókeıkesti. Aınalasy 10-15 jyl ishinde nıeti kúmándi júzdegen dinı sektalar qaptap ketkeni, soǵan aıdyń-kúnniń amanynda jol berip alǵanymyz qynjylarlyq. Memleket tarapynan dástúrli uly dinderge ǵana kóńil bólinip, sektalar zańdy túrde shektelýi tıistigine den qoıatyn mezgil jetken sııaqty. Mundaı jalpaqshesheı «demokratııa» túbinde qoǵamǵa iritki salǵannan basqa jaqsylyq ákelmesi haq. Mine, osy máseledegi berik tuǵyrynyń ózi-aq «Saıasatnamanyń» ómirsheńdigin aıǵaqtap turǵan joq pa.
Iá, aıta bersek, kim-kimniń de bul kitaptan alar tálimi ushan-teńiz. Ásirese, bılik basyndaǵy el aǵalary, memlekettik qyzmetkerler, aýyl ákiminen mınıstrge deıingi alýan deńgeıdegi sheneýnikter «Saıasatnamany» zerdelese, el basqarý saıasatyna qanyǵa túseri, aqyl-parasat pen ımandylyqqa, halyqpen juǵymdylyqqa molyǵa túseri sózsiz. Naq osyny eskergen bolýy kerek, Ahmet Dúısenbaev degen baspager azamat Nızam ál-Múlktiń «Saıasatnamasyn» Qazaqstanda tuńǵysh ret bastyryp shyǵaryp, ıgi is jasaǵan eken. Ol taǵylymdy týyndyny qaryzdanyp-qaýǵalanyp kitap etken eńbegin Táýelsizdiktiń 20 jyldyq toıyna tartýym dep esepteıdi. Onysyna álbette, bárekeldi deımiz. «Saıasatnama» áli kúnge deıin qazaqshaǵa aýdarylmaǵandyqtan, «Álem ádebıetiniń altyn qory» serııasymen orys tilinde jaryq kóripti. Memlekettik isterdi tilge tıek etken, dilimizge sondaılyq úndes, janymyzǵa asa jaqyn álemdik deńgeıdegi osynaý týyndyny endigi jerde memlekettik tilde sóıletip tasqa basyp shyǵarýdy bolashaq kúnderdiń enshisi dep úmit etemiz.
Qorǵanbek AMANJOL, Almaty.
Shyǵystyń, onyń ishinde arab pen parsynyń rýhanı qundylyqtary qazaq halqyna ejelden jaqyn bolǵandyǵy belgili. Sonaý «Myń bir tún», «Júsip-Zylıqa», «Rústem-Dastan», «Láıli-Májnúnderden» bastap, «Totynyń toqsan taraýyna» deıin babalarymyzdy tanym besiginde terbetken danalyq áldıi solar edi. Abaı danyshpandyǵynyń bastaýynda turǵan úsh qaınardyń biri de sol. Solardyń ishinde syrtynan bilgenmen, syryna qanyǵa qoımaǵan, áli qolymyz tolyq jetpeı jatqan aqyl-oıdyń asyl nusqalary qanshama. Áne bir jyly Beıbarys sultan týraly arabtyń halyq romany Elbasy pármenimen júremelete ilkimdi tárjimelenip qolymyzǵa tıgende taǵy bir jaýhardy ózimizdiki dep aıta alardaı oljaly bolyp qýanǵanymyz da sondyqtan edi ǵoı. Aty mysyrlyq bolǵanmen, zaty túrki babamyz urpaqtarynyń ortasyna kitap, eskertkish, asqaq rýh bolyp oralǵan-dy sonda.
Sol sııaqty, parsy tilinde jazylǵanymen, ısi qazaqqa tól týyndydaı qabyldanar rýhy jaqyn shyǵarmalardyń biri – «Saıasatnama» kitaby. El basqarýdyń ejelden kele jatqan ilimindeı bul kitapty Nızam ál-Múlk Kishi Azııany birneshe ǵasyr boıy bılep-tóstegen seljuqtardyń sultany Málik shahqa arnap jazǵan. Al seljuqtardyń tegi túrik ekeni ámbege aıan. Osy turǵydan kelgende osynaý ádebı murany halqymyzdyń oı-sanasyn sýarǵan bastaý-bulaqtardyń qatarynda emin-erkin ataı alsaq kerek.
Tarıhqa sál-pál sheginis jasasaq, túrki-oǵyz taıpalaryn bastaǵan HI ǵasyrdaǵy Uly Seljuq sultandary Toǵrul bek, Alyp Aryslan, Málik shahtar óz bıliginiń aıasyna Qytaıdan Jerorta teńizine, Qap taýynan Iemenge deıingi jerlerdegi halyqtar men elderdi úıirip ala bildi. Mundaı keń baıtaq memlekettik qurylymnyń Taıaý jáne Orta Shyǵystaǵy áleýmettik ómirdi eleýli ózgeristerge ushyratqan ıgi áseri jaıly oń pikir-paıymdar az emes. Túrki joryǵynyń osyndaı tarıhı mańyzyna nemis oıshyldary Frıdrıh Engels pen Karl Marks ta joǵary baǵa bergen kórinedi. Minekı, biz aıtyp otyrǵan «Saıasatnama» jańaǵydaı ǵalamat ǵalamdyq oqıǵalardyń topyraǵynda týyp, taǵylymyn sińirgen qundy shyǵarma. Sondyqtan da ol orta ǵasyrlar bıleýshileriniń basty oqý quralyna aınaldy. Al, búginde ol álemdik jaýharlar shoǵyrynan oryn alsa, maǵyna-mańyzyn joımaǵan Shyǵys danalyǵynyń eskertkishi sanalsa, ádileti de sol.
Patshalarǵa arnalǵan ósıet kitaby «Saıasatnamany» Seljuq, ıaǵnı túrki-oǵyz dúnıesiniń HI ǵasyrdaǵy asa kórnekti memleket qaıratkeri Nızam ál-Múlk kezinde Málik shah sultannyń pármenimen jazypty. Sóıtip, ol el bıleýdiń amaldaryn ashqan paıdaly keńesterdiń, ǵıbratty áfsanalardyń jınaǵy bolyp shyqqan. Kitap avtory ózin-ózi syılaıtyn serke memlekette jan-jaqty ortalyqtandyrylǵan myǵym úkimet bolýy qajet degen kózqaras ustandy. Málik shah kitapty unatady. 51 taraýdan turatyn eńbekte osy kezeńdegi memlekettiń dáýirleýine jol ashqan utymdy bıliktiń qyr-syrlary keńinen sóz etiledi. Sol kezderde álem poezııasynyń jaryq juldyzy Omar Haııamnyń ózine ustazdyq hám ákelik qoldaý jasaǵan yqpaldy ýázir ári atabek memleket basqarýdyń, el bıleýdiń negizgi máselelerin ashyp kórsetýde óziniń tereń bilimi men saıasatker retindegi jeke tájirıbesin de oraıymen paıdalanǵan.
Kitapty oqı otyra baıqaıtynyńyz, Nızam ál-Múlktiń óz zamanynyń álemdik deńgeıdegi ǵulamasy bolǵandyǵyna sóz joq. Onyń ǵaqlııa eńbegi keremet sanalatyn Italııa oıshyly Makıavellıdiń bılik týraly kitabynan bes ǵasyr buryn jazyldy. «Saıasatnamany» oqyp shyǵýdy Stalın sııaqty ataqty bıleýshiler de ózderine paryz dep bilgen eken. Álemge osy bir ǵajap týyndy HIH ǵasyrdaǵy fransýz tárjimesi arqyly maǵlum bolǵan. Oryssha aýdarmasy Keńes Odaǵynda 1949 jyly jaryq kórgen.
Túrki-oǵyz memleketiniń tájirıbe-taǵylymdaryn tilge tıek etkendikten, bul shyǵarma bizge de tól týyndymyzdaı tartymdy. Onyń táýelsiz Qazaq memleketi úshin de berer ǵıbraty az emes. Sol bir orta ǵasyrlardaǵy seljuqtardyń jankeshti erlikteriniń arqasynda búgingi túrki áleminiń keńistigi máńgi muzdaq Sahadan maıda tolqyndy Mármár teńizine deıin kósilip jatqanyn bir sát qaperge alǵanymyz jón. О́zimizdiń týysqan babalarymyz, Uly Seljuq bıleýshileri Toǵrul bek, Alyp Aryslan, Málik shahtar týraly da bilgenimiz abzal. Olardyń Orta Azııa, Iran, Ázerbaıjan, Sırııa, Irak, Armenııa, Grýzııa, Vızantııa, Palestına, Iemen elderiniń basyn qurap, Seljuq patshalyǵyn qurýy da mereıli tarıh emes pe. Sol aıbyndy tarıhty aqtańdaq etpeýimiz kerek, ondaı ádepki jaılardan beıhabar bolmaýǵa tıispiz. Olaı bolsa, Nızam ál-Múlktiń «Saıasatnamasy» túrki tildes elderdi týystyra túsetin, tabysyp tilek qosýǵa dánekershilik sharapaty mol, barshamyzǵa ortaq qundy mura dep baǵalasaq ıgi.
Nızam ál-Múlk adamgershilik pen ımandylyq negizindegi bılik qana abyroıly bolatynyn aıtady. Biraq bul qur dilmársip aqylgóısý emes, ǵylymı negizdi ózek etken, saraptamaly derekke, ǵıbratty maǵlumatqa, astarly hám áfsanany támsilderge baı kitap, ondaǵy ulaǵatty naqyldar hanǵa da, qaraǵa da uǵynyqty. «Saıasatnama» patshalarǵa arnalyp jazylǵanmen, onyń pikir-paıymdary men qaǵıdalaryn ár deńgeıdegi basqarý júıesin bylaı qoıǵanda, otbasy aıasynda da kúnbe-kún aqylǵa salyp paıdalanýǵa, úlgi tutýǵa bolarlyqtaı. О́ıtkeni, ol túrki, parsy, arab elderi halyqtyń danalyǵynyń oımarjanyn súzgen, zerde men parasattyń quıma qorytpasyndaı áserge bóleıdi.
Avtor óz patshasyna: «O dúnıeniń otyna kúıgennen osy dúnıeniń otyna kúıgen kóp jeńil» dep eskertý jasaıdy. Túrkilerdiń adamzat balasyna syılaǵan osynaý el basqarý erejesi aspaýǵa, taspaýǵa, eldiń jaǵdaıymen sanasýǵa, oǵan pana bolýǵa, kún-tún demeı muń-muqtajyn oılaýǵa shaqyrady. Munda qazaq bıleriniń, sheshendik sózderimizdiń, maqal-mátelderimizdiń danalyq máıegimen astasyp oraılasqan tustar da jeterlik.
Nızam ál-Múlk patshaǵa: «Árbir mańyzdy memlekettik isti ǵalymdarmen ámbe danalarmen aqyldasyp shesh!» dep aqyl qosqan. Mundaılyq aldy keńdik sol zamandaǵy Eýropańyz jetpegen kemeldik. Dala demokratııasynyń budan áldeqaıda darqandyǵy Sypyra jyraý, Asan qaıǵy, Shalkıiz, Buqar jyraý, Tóle, Qazybek, Áıteke bıler men Mahambetterdiń handarmen qalaı sóıleskeninen-aq kórinbeı me.
«Naǵyz ǵalym patshaǵa shaqyrýmen barady, jalǵan ǵalym ózi suranyp barady» deıtin «Saıasatnama» támsili qazirgi zamanǵa da qarata aıtylǵandaı. Sol sııaqty, dinı aǵymdar turǵysynan alǵanda HI ǵasyrdaǵy Seljuqstandaǵy máseleler HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan úshin de óte kókeıkesti. Aınalasy 10-15 jyl ishinde nıeti kúmándi júzdegen dinı sektalar qaptap ketkeni, soǵan aıdyń-kúnniń amanynda jol berip alǵanymyz qynjylarlyq. Memleket tarapynan dástúrli uly dinderge ǵana kóńil bólinip, sektalar zańdy túrde shektelýi tıistigine den qoıatyn mezgil jetken sııaqty. Mundaı jalpaqshesheı «demokratııa» túbinde qoǵamǵa iritki salǵannan basqa jaqsylyq ákelmesi haq. Mine, osy máseledegi berik tuǵyrynyń ózi-aq «Saıasatnamanyń» ómirsheńdigin aıǵaqtap turǵan joq pa.
Iá, aıta bersek, kim-kimniń de bul kitaptan alar tálimi ushan-teńiz. Ásirese, bılik basyndaǵy el aǵalary, memlekettik qyzmetkerler, aýyl ákiminen mınıstrge deıingi alýan deńgeıdegi sheneýnikter «Saıasatnamany» zerdelese, el basqarý saıasatyna qanyǵa túseri, aqyl-parasat pen ımandylyqqa, halyqpen juǵymdylyqqa molyǵa túseri sózsiz. Naq osyny eskergen bolýy kerek, Ahmet Dúısenbaev degen baspager azamat Nızam ál-Múlktiń «Saıasatnamasyn» Qazaqstanda tuńǵysh ret bastyryp shyǵaryp, ıgi is jasaǵan eken. Ol taǵylymdy týyndyny qaryzdanyp-qaýǵalanyp kitap etken eńbegin Táýelsizdiktiń 20 jyldyq toıyna tartýym dep esepteıdi. Onysyna álbette, bárekeldi deımiz. «Saıasatnama» áli kúnge deıin qazaqshaǵa aýdarylmaǵandyqtan, «Álem ádebıetiniń altyn qory» serııasymen orys tilinde jaryq kóripti. Memlekettik isterdi tilge tıek etken, dilimizge sondaılyq úndes, janymyzǵa asa jaqyn álemdik deńgeıdegi osynaý týyndyny endigi jerde memlekettik tilde sóıletip tasqa basyp shyǵarýdy bolashaq kúnderdiń enshisi dep úmit etemiz.
Qorǵanbek AMANJOL, Almaty.
