TAǴZYM

Jaqynda túrki tektes halyq­tardyń ortaq maqtanyshy, tarıhı tulǵa Qarabýra áýlıeni máńgi este qaldyrý men urpaqtarǵa ulaǵat etý maqsatynda Qyzylorda qalasynda oǵan kóshe esimi berildi. Kóshege Qarabýranyń eskertkish taqtasy ornatyldy. Osy rásimge elimizdiń túkpir-túkpirinen ıin tirese jı­nalǵan qaýym Qarabýra jaıly ańyz bolyp júrgen áńgimeler aı­typ, elimiz táýelsizdik alǵaly tarıhı tulǵalardy qaıta tiriltý maqsatynda Elbasynyń tikeleı nusqaýymen atqarylyp jatqan aýqymdy isterge rızashylyqtaryn bildirdi. Sóz oraıy kelgende tekti tulǵa Qarabýra áz áýlıe jaıly bizge túsken derekterge júginip, sál sheginis jasalyq. Qarabýra 1104 jyly Nur ata tóńiregindegi Qyzylsha degen jerde dúnıege kelgen. Qarabýra Arystan baptyń daryndy shákirtteriniń biri bolǵan. Ol Qoja Ahmet Iаsaýımen birge Buharadaǵy ataqty ǵulama Júsip Hamadanıdiń dinı medrese­sinde bilim alady. Medreseni bitir­gennen keıin Qarabýrany el bas­qarý isine úıretý maqsatynda ákesi shaqyryp alady. Ákesi ólgennen keıin ol Boǵyra handyǵynyń ta­ǵyna otyrady. Birde taqtyń ústinde otyrǵanda úıdiń tóbesinde adamnyń júrgenin baıqap: “Úıdiń tóbesinde ne istep júrsiń?”–dep surasa, tóbedegi daýys: “Túıe izdep júrmin” –deıdi. “Úıdiń tóbesinen túıe izdeı me?”–dese, tóbedegi: “Seniń taqtyń ústinde toıyp alyp Allany izde­geniń úıdiń tóbesinen túıe izde­gennen de esýastyq. Eger Allany shyn izdeseń, Qarabýraǵa minip, Alla jolyna tús, maqsatyńa jete­siń”, – dep ǵaıyp bolady. Qarabýra sodan keıin sopylyq joldy tańdaıdy. Qoja Ahmet Iаsaýı sııaqty sopylyq aǵymdy da­mytýǵa kóp eńbek sińiredi. Ol ki­siniń dúnıetanymy men ómirlik fı­losofııasy Qoja Ahmet Iаsaýı­men úndes shyǵyp, olar birin-biri qoldap otyrady, qurmetteıdi. Son­dyqtan bolar, qaıtys bolar al­dynda janazasyn shyǵarýdy Qara­býra áýlıege senip tapsyrady. Qoja Ahmet áýlıe kóz juma­rynda ǵulamalardy, shákirtterin qylýetke shaqyryp alyp: “Men ólemin, janaza namazymdy qazaq halqynyń perzenti, taqaratsyz jer baspaǵan, úıine bala-shaǵasynyń bir kúnge jetetin nápaqasynan artyq eshnárse aparmaǵan, bar ómi­rin meshitke arqalap otyn tasýmen ótkizgen Tama Býra shyǵarady”, –dep tapsyrady. “Men seni aqy­ret­tik dúnıege shyǵaryp salarmyn, meni kim attandyrar eken?” –dep kú­birlegen eken jaryqtyq Qara­býra áýlıe. Bul Qarabýranyń óz za­ma­­nyndaǵy orny men bedeline aıǵaq. Qarabýranyń áýlıe atanýy bir ǵana qazaq eli emes, kúlli túrki dúnıesi moıyndarlyq rýhanı pir sanalýy, atadan balaǵa osy ýaqytqa deıin jetýi, onyń úlken qudiret ıesi ekenin bildiredi. Qarabýranyń áýlıeliligi týraly ańyz bolyp ketken áńgimeler óte kóp. Baqtııar Smanov óziniń “Qa­ra­býra áýlıe” degen eńbeginde Túr­kııaǵa sapary kezinde ol eldiń zııa­lylar qoǵamynyń tóraǵasy ataqty ǵalym Nefzat Iаlshyn­tash­pen kez­­desip, áńgime ústinde qazaq topy­ra­ǵynda jatqan barsha ıisi musylman qaýymnyń, qala berdi búkil zııaly adamzat balasynyń órkendep da­mýynda kórnekti oryn alatyn qas­terli tulǵalar: uly babalarymyz Qor­qyt ata, Arystan bab, Qoja Ahmet Iаsaýı, Ysqaq bab, Baba túkti Shashty Áziz, Qarabýra sekildi áý­lıelerdiń esimderin ataǵanda ol ornynan turyp qolymyzdy alyp: –Bul aıtqandaryńnyń bar­lyǵy búkil túrki dúnıesiniń Áý­lıe­leri, bizdiń uly árýaqtarymyz, rý­ha­nı baılyqtarymyz emes pe?–degen edi deıdi. Mine, Qarabýra áý­lıe­ni búkil túrki dúnıesi mo­ıyn­daǵan deýimizge ábden bolady. Demek, Qarabýra áýlıe túrki tektes halyqtardyń kórnekti memleket qaıratkeri, Ortalyq Azııa ıslam dininiń ornyǵýyna eleýli úles qosqan, ári áýlıeligin kúni búginge deıin urpaqtary, barsha qazaq halqy pir tutqan tulǵa deýimizge tolyq negiz bar. Qarabýra áýlıe Sozaq jerinde máńgilik damyldap jatyr. Oǵan 1997 jyly Saryarqa aksıonerlik qoǵa­mynyń prezıdenti Qural Er­janovtyń qamqorlyǵymen, kór­nek­ti ǵalym Ábdirahman Ombaevtyń bas­­shy­lyǵymen záýlim kesene salyndy. Qazirgi kúnde Qarabýra áýlıe ke­se­nesi halqymyzdy ıman­dylyqqa, adamgershilikke tárbıeleý orta­ly­ǵyna aınalýda. Onyń zıra­tyna kelip, Allaǵa jalbarynyp, tilegen tilekteriniń qabyl bolýyna den qoıýshylar qatary kún ótken saıyn arta túsýde. Qoryta aıtar bolsaq, Ortalyq Azııada ıslam dininiń ornyǵýyna eleýli yqpal etken Qarabýra áýlıe Býrahan atanyń tarıhymyzda alar orny erekshe. Qazaq dalasynda Qa­rahan memleketiniń shańyraq kó­terip, irge bekitip nyǵaıýyna Qa­ra­býra belsendilikpen atsalysqan. Ásirese, Saharada ıslam dinin ýa­ǵyz­dap ornyqtyrýda Qoja Ahmet Iаsaýı men Qarabýra tize qosyp, qajyr-qaırat, maqsat-múddelerin ortaqtastyrǵan. Qarabýra áýlıe urpaqtary týraly bir-eki aýyz aıta ketken durys shyǵar. Qarabýra áýlıe men Batymadan taraıtyn bizge belgili urpaqtary: Qozy-Tegin, Ámbar bıbi men Begim ana. “Tektiden tekti týady, Tektilik tuqym qýady” de­mekshi, bulardyń barlyǵy da qazaq halqy qurmettegen, áýlıe tutqan asyl jandar. Qozy-Teginnen ázirge derek joq. Ámbar bıbi Qoja Ahmet Iаsa­ýı­­diń shákirti Súleımen Hakim ata Baqyrǵanıǵa turmysqa shyqqan. Ámbar bıbiniń sulýlyǵymen qatar, aqyldylyǵy kóripkel áýlıeliligi de bolǵan. Hakim ata men Ámbar bıbiden Muhammed Qoja, Asqar Qoja, Hýbbı Qoja men Aısha bıbi týady. Bulardyń barlyǵy da ataqty adamdar ekeni belgili. Qazaq halqynyń árýaq tutqan analarynyń biri – Qarabýranyń týǵan jıeni, “Qyz áýlıe” atanyp ketken Aısha bıbi. Al Ámbar bıbi Hakim ata Baqyrǵanıdy dúnıe sal­ǵannan keıin túbi arab Zeńgi ataǵa ekinshi ret turmysqa shyqqan. Qarabýra áz áýlıeniń ekinshi qyzy – Begim sulý aqylyna kórki saı, pa­rasaty mol qyz bolypty. Osyn­daı qasıetteriniń aqyldylyǵy, adal, taza, qasıetti daryndylyǵy arqasynda Begim ana atalady. Ámbar bıbi Tashkentke jaqyn jer­degi Zeńgi ata qystaǵynda jer­lengen. Saǵanasy sonda salynǵan. Al Begim ana saǵanasy Qazaly aýdanynyń jerinde. ...Sonymen, Qyzylorda qa­la­synda Qarabýra kóshesi men eskert­kish taqtasy ashylyp, keıingi ur­paqqa ulaǵat etip tabystaldy. Kóshe ashylý rásiminen soń Qa­ra­býra áz áýlıe rýhyna baǵyshtalyp quran oqylyp, as berildi. Erkin ÁBIL, Qyzylorda.

О́NER “Jaýapkershilikti sezingen adam ǵana jeńiske jetedi” deıdi dırıjer Alan BО́RIBAEV Kópten kútken 2010 jylǵa da qadam basqaly onshaqty kúnniń júzi boldy. Jaýapkershiligi mol 2010 jyldan Qazaq eliniń kúteri kóp. Álemniń saıası kartasynan jer kólemi boıynsha alǵashqy toǵyzdyqtyń qataryndaǵy táýel­siz Qazaqstan úshin úlken syn bolatyn, alaıda jemisi mol, óziniń álem aldyndaǵy saıası bedeline úlken yqpalyn tıgizetin jyldy Qazaq eliniń de, Qazaqstandy ishteı de, syrttaı da baqylap otyrǵan basqa memleketterdiń de taǵatsyzdana kútkeni ras. Iá, Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsiz­dik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýi – biz úshin úlken syn ǵana emes eken­digin, sondaı-aq zor abyroı, úlken jetistik ekendigin bárimiz de jaqsy bilemiz. Árıne, mundaı qýanysh Qazaq eliniń pák kóńili, aq peıiline Allanyń berip otyrǵan izgi nesibesi, yryzdyǵy desek, saıası máni joǵary, el mártebesi úshin atqarylyp jatqan sharalar uzaǵynan súıindirsin dep tileımiz. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tór­aǵa­­lyq etetin bir jyl kóle­minde Eýropa halqy Qazaqstannyń tek qana saıası basqarýshylyq qabi­leti­men ǵana emes, qazaq hal­qy­nyń tarıhy, óneri, máde­nıeti, salt-dás­túr­imen de etene tanys bola­tyny haq. Árıne, osyǵan deıin de bizdiń rýhanı álemimiz ózgelerge keńinen tany­mal bola­tyn. Ǵylym, óner, mádenıet, sport salalaryn­daǵy maıtalman­dardyń eńbekteri­niń arqasynda kóp elder Qazaq­standy tanydy, bildi. Endigi ke­zek­tegi maqsatymyz – eldiń eldi­gin kór­setetin sátti durys paıda­lanyp, álem tarıhy­na, bolashaq urpaqtyń sanasyna altyn áriptermen jazylatyn kún­der­diń sanyn kóbeıtý. Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýine baı­lanysty 13 qańtar kúni Avstrııa astanasy Venada elimizdiń bir top óner sheberleri konsert beredi. Biz Venaǵa attanǵaly otyrǵan osy óner ujymdaryn elordadaǵy Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy opera jáne balet teatrynda sońǵy daıyndyqtaryn pysyqtap jatqan tusta jolyq­tyr­dyq. Qazaq óner sheberleri Avstrııa astanasy Vena­daǵy Hovbýrg pen Gabsbýrg ımpe­ra­tor saraıynda konserttik qoıy­lym­dy Eýropa jurtshylyǵynyń nazary­na usynbaq. О́ner sheber­leriniń qatarynda Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik akademııa­lyq halyq aspaptar orkestri men Prezıdent orkestri, sondaı-aq  talantty, jas dırı­jer Alan Bóribaev bastaǵan Es­ken­­dir Hasanǵalıev, Álibek Dini­shev, Maıra Muhamed­qyzy, Aıgúl Qosanova syndy esimderi elge keńinen tanymal ánshiler men mýzykanttar da bar kórinedi. Qyzý júrip jatqan daıyndyq­tyń arasyndaǵy úzilis ýaqytyn paıdalanyp, jastyǵyna qaramaı álem jurtshylyǵyna keńinen tanylyp úlgergen talantty mýzy­kant Alan Bóribaevty áńgimege tartqanbyz. – Árıne, dál qazir siz úshin árbir sáttiń qymbat ekenin bile­miz. Degenmen, sál tynys alǵan úzilistegi sátińizdi paıda­la­nyp, birer suraqqa jaýap berýi­ńiz­di ótinsek dep edik. Olaı bolsa, eń aldymen jurtshylyqty Venada ótetin konserttiń baǵdar­lamasymen qysqasha tanystyra ketseńiz. – Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyǵy biz úshin úlken jetistik dep bilemin. EQYU-ǵa tóraǵalyq etýimiz elimizdiń álemdegi saıası salmaǵyn kórsetse, aldaǵy konsertti de saıası shara dep bilemin. Sondyq­tan bar erik-jigerimizdi salyp, kórermenderdiń kóńilinen shyǵýǵa tyrysamyz. Orkestrdiń súıemel­deýi­men aldy­men álemdik klassık­terdiń shyǵar­malary oryndalady. Tańdaý – Mosarttyń qyrqynshy sım­fo­nııa­syna tústi. Bul kezdeı­soqtyq emes. Zalsbýrgte kindik qany tamǵan uly mýzykant, qaıtalanbas tulǵany Avstrııa halqy pir tutady. Otandyq ujymnyń Dýnaı sahnasyna aparar basty kádesi – ult maqtanyshy uly Jubanovtyń týyndylary. Bul qazaq áýenin tórtkúl álem tanyp, ult mádenıeti týraly estip-bilsin degen nıetten týyp otyr. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy qazaq mádenıetin de álemge pash etýge taptyrmaıtyn múmkindik. Konsertte halyq kom­pozıtorlarynyń, sonymen qatar, Ahmet Jubanov, Muqan Tólebaev, Latıf Hamıdıdiń shyǵarmalaryn oryndaımyz. Árıne, konserttik baǵdarlamanyń bárin jipke tizip aıtyp berý múmkin emes. Alaıda negizgileri osylar. Jalpy, konsert arqyly jat jurt bizdiń máde­nıetimizdi tanı túsedi. Bir aıta ketetin jáıt, bul saparǵa elimizdiń eń tańdaýly oryndaýshy­lary ǵana barady. Onyń ishinde opera jáne balet te nazardan tys qalǵan joq. Elimizde talantty jastar ósip keledi. Máselen, Venaǵa bara jatqan bizdiń toptaǵy ánshi, ártis­terdiń basym kópshiligi jastar. Bul da úlken maqtanysh qoı! – Álginde daıyndyq zalyna kirgen bette bul jer bizge tym salqyn sııaqty kórinip edi. Alaıda, sizderdiń ónerlerińizdi tamashalaı kele zal ishi beıne jylynyp sala bergendeı. – Árıne, óz shyǵarmashy­ly­ǵym­dy maqtaýdan aýlaqpyn. Alaıda bizdiń ónerimiz sizderge osyndaı áser etip jatsa, buǵan qýanatynymyz anyq qoı! О́ner qudireti degenimiz de osy (kúlip). Vena men úshin, jalpy óner adamy úshin tańsyq qala bolmaýy kerek. О́nerdiń tereń tarıhy da osy Vena qalasymen tyǵyz baılanysty. Buǵan Vena ýnıversıtetinde tájirıbeden ótken kezimde kózim anyq jetti. Venaǵa bara jatqan osy jolǵy saparymdy, bir jaǵynan, Venaǵa, ónerdi tereńge boılatqan uly qalaǵa berip jatqan shyǵarmashy­lyq jetistigimniń bastaýy dep te túsinemin. Jalpy, aldaǵy kon­sert­­ten barlyǵymyzdyń kúterimiz kóp. О́ner sheberleriniń barlyǵy da óz moınyndaǵy jaýapkershilikti sezinedi degen oıdamyn. О́ıtkeni, jaýapkershilikti sezingen adam ǵana jeńiske jetedi. Bul – ómirdiń bizge úıretken eń basty sabaǵy. – Bul sapar siz úshin nesimen qymbat? – О́z Otanymnyń azamaty bolǵandyqtan, árıne, birinshiden, elim úshin qýanamyn ári maqtana­myn. О́sip kele jatqan jastarǵa qarap, shyny kerek, kádimgideı shattanady ekensiń. О́zimizdiń ulttyq bolmysymyzǵa tán, ulttyq boıaýy ańqyp turǵan ónerdi basshylyqqa ala otyryp, basqa da álemdik deńgeıdegi uly klassık­terdiń týyndylaryna da kóńil bólse, ónerdiń tarazysyn teń ustasa, alar asýy áli alda dep tujyrym­daýǵa bolady. О́sip kele jatqan jastar da dál osy zańdylyqty basshylyqqa alary sózsiz. О́ner sheberimen birer sát ishin­de osylaısha ǵana tildesip úlgerdik. Áńgime barysynda Alan­nyń mańdaıynan tepship shyqqan terdi de baıqap qaldyq. О́ner sheber­lerine sát sapar tilegen biz talantty dırıjermen bolashaqta da júzdesip, áńgimeniń órisin keńeı­tip, kókeıde júrgen saýal­darymyzǵa  jaýap alarmyz degen oıdamyz.

Araı ÚIRENIShBEKQYZY.