Tańǵajaıyp mahabbat (4-bólim)

Tús kezinde ádettegishe úıge keldim.. Jubaıym Tıyshqa myna jańalyqtyń bárin aıttym. Shaı ústinde burynnan oqyp júrgen «Jámılanyń» betterin qaıta asha bastadym. Kishkentaı Seıit hıkaıa shertip barady.Aýylda Nurǵalı aǵaıdyń «Bári … bári bizdiń aýylda bolǵan hıkaıa. O, qudaıa to­ba…» degen sózi esime tústi. 
Áni… áni kóz aldymda Jon jaılaýy! Ulan jaz boıy shıendep, kógildir munarǵa bógip turatyn bir ertegi dúnıesi. Qarataýdyń sala-sala jalpaq jotasy, ol. Oń­tústigi – kúńgeı, shýaqty. Soltústigi – te­riskeı, salqyn samaly jelpıdi. Bizdiń Sarysý aýdanynyń biraz kolhozdary mamyr aıy týa tutas kóterilip, árqaısysy óz jaıylymdarynda boz úılerin tigip, ár jer­de aqsha bulttaı aǵaryp, aýyl-aýyl bop otyrady. Malyn jaıady. Shóbin shabady. Astyǵyn orady.
Jonnyń aýasy janǵa shıpa. Jurt qy­myz iship, ajary kirip, sergıdi. Taý ta­bı­ǵaty kóńilderin kóterip, jasartady, jaı­na­tady. Qarttardyń ózi osyndaı ta­bı­ǵat tó­rinde: «Shirkin, Jon… Sary­ar­qany sa­ǵyn­dyrmaıtyn Jon!» desip masattanady.
Ras, Nurǵalı aǵaı aıtqandaı: «Já­mı­lanyń» qym-qıǵash oqıǵasy osy biz­diń Jonda bolǵan sııaqty. Dál bizdiń aýyl­da! Danııar men Jámılanyń qyr­ma­ny – О́mirbek atamnyń qyrmany! Bul qyrmanǵa sonaý bıikte jatqa ıen ja­zyq – Saryobanyń adyrlarynan, onyń ber­gi eńisi – Jalǵyztal, odan tóme­ni­rek Toryatólgenniń oıdym-oıdym qol­­­tyǵynan… myna jaǵy sol qanatta Tóleý­ba­la shoqysynan, oń qanatta Qara­shat­­tyń aýyzy – Báıkelsaz, onymen jap­sar­las Nurjansaıdyń etekteı jaıylyp baryp, Nurtaı ózenine tireletin keń salasynan arba-arba bop astyq tasylyp jatady. 
«Jámıladaǵy» Danııar – bizdiń kol­hoz­dyń bastyǵy – Nuǵyman! Jámıla – Qalıqa!
Nuǵyman men Qalıqanyń mahabbat hıkaıasy – О́mirbektiń qyrmanynda! Jańaǵy astyq tasıtyn taram-taram joldarda! Arba ústinde! Tóleýbala shoqysynyń eki ja­ǵynan quıylatyn Nurtaı ózeni jaǵa­syn­da! Jáne Qarashattyń ný-jynys qalyń toǵaıynda!
Bir qyrmandy bir ózi sýyrǵan О́mirbek kim? Nuǵyman kim? Qalıqa kim? 
Bulardyń kim ekendigin Qalıqanyń kelin bop túsýinen qozǵaǵan lázim.
«Oı, Qalıqa-aı… Qalıqa-aı, bet bitkenniń sulýy ediń ǵoı. Sol shyraıyń da jer-kókke syıǵyzbady ǵoı, seni!» dep otyrady sheshem, Balken.
Sol Qalıqa! Shubyrtpaly Aǵybaı batyr áýletiniń qyzy. Erterekte Qalıqanyń týǵan apasy О́mirbek atamyzdyń bir bolymsyzdaý inisine atastyrylyp, zordyń kúshimen amalsyz qosylypty. Kúıeýin mensinbeı, jylap-syqtap, ishqusa bop kún keshipti. Kele-kele ol bul qorlyqqa shydaı almaı, bir kúni el jaılaýǵa kóship jatqan jaýyndy keshte, ıá, sol bir alas-kúles qarbalas sátte jaıdaq atqa minip alyp, kózi tunyp, «sheshingen sýdan taıynbas» dep, Taıatqanshunaqta otyrǵan tórkinine qashyp kep beredi. Ejelden qudandalas eki eldiń arasyna salqyndyq túsedi. Eki jaǵy birdeı úrpıisedi. Qaıtyp kelgen qyzdaryna sózderi ótpeıdi. «О́ltirseńder de barmaımyn da… barmaımyn!» dep qyz jer baýyrlap, shashyn julyp, dolda­nyp, jatyp alady. Ata-anasy ursyp ta kó­redi, uryp ta kóredi. Qyz azar da bezer bop bet baqtyrmaıdy. Kónbeıdi, kógerip. Mine, osy kezde Aǵybaı batyr aýylynda úlken shataq shyǵady. Bul aýylda biz­diń úsh-tórt apalarymyz bar eken. Olar namysqa kúıip, qoldarynda bir-bir soı­yl… bir-bir atqa minip alyp, kúlli aýyl­dyń shańyraǵyn shartyldata sabap: «Á, qutyrǵan qanshyq! Erdi, eldi tastaý olaı emes, bylaı, sen kókbet Aǵybaıdyń qyzy bolsań, oý, júziqara, bizdeı betbaq «Tamanyń táýekelinen saqta, deıtin eldiń qyzy bolamyz!» dep qatyndar soǵysyn salady. Shubyrtpalynyń basıe derlik bıleri, aqylgóıleri qaýqalaqtasyp, «Jazdyq… jańyldyq!» dep tez arada bir she­shim jasaıdy. Qashyp kelgen qyzdyń on úsh jasar sińlisi – osy Qalıqany úl­bi­retip, shyryldap jylaǵanyna qarat­paı apa­synyń tóleýine álgi baıǵusqa aparyp kúsh­tep qosady. On ekide bir gúli ashyl­ma­ǵan Qalıqa da oıda joqta bir sorǵa ǵa­ıy­bynan tap bolady. Qyzyǵy joq, ra­haty joq, lázzátsiz beıopa ómir ótip ja­tady. Bir kúnderi otyz ekinshi jyl­dyń asharshylyq náýbeti keledi. El qy­rylyp-joıylyp, Betbaqtyń shólimen Shý, Talas boıy… Qarataýǵa qaraı shuby­r­a­dy. Osy bosýda Qalıqanyń sorly kúıeýi ashtan óledi. El Qarataýǵa jetip, oıdaǵy-qyrdaǵysy birtindep qaıta tabysyp, Kólme-Kóldiń jaǵasyna ornyǵady. Jubyn jazbaı kelgen úsh ata – Kedeı, ol – bizdiń aýyl – Ilgeribas, Tólegen – «Sergo», Seńgirbek – «Jańakúsh» kolhozy bop uıymdasyp, ózendi, sýly, kóldi óńirge me­kendeıdi. El es jııa bastaıdy. «Astyń­ǵy­bulaq» deıtin sýy mol, asaý bulaqtyń qulama jarlaryna dıirmen ornatyp, toǵan baılap, aryq tartyp, egin egip, Arqadan kelgen el dıhan bop shyǵa keledi. El qońaıady. Qalıqa-jesir…
Qalıqa elge súıkimdi. El ony óbekteıdi. Erke­letedi. Qylyǵyna súıinip, betinen qaqpaıdy. Ol endi О́mirbek atamyzdyń kelininen góri qyzy sekildi erkin, sondaı betti. Basy bos. Úılenbegen qaıyndary «ámeńgerim» dep ashyq qaljyńdasyp, kóp qyryndaıdy. Qalıqa bolsa asaý taıdaı bulǵaqtap, taǵdyrmen jaǵalasyp, óziniń endigi baǵyn oılap, keı abysyndarynyń ishin kúıdirip, eshkimge des bermeı, qarttarǵa: «Já, qoıyńdar túge! Bul Qalıqa arýaǵyńnan aınalaıyn, Aǵybaı batyrdyń qyzy emes pe?! Betinen qaqpańdar!» degizip, qaıqaqtaıdy. О́stip júrgende Qalıqadaı asaýǵa taǵy bir «buǵalyq» túsedi. Aýylda Dosat esimdi qarııanyń Sátjan, Tóre deıtin aıdarynan jel esken eki uly bar. Solardyń úlkeni Sátjan Qalıqaǵa úılenedi. Ýyzdaı tolyqsyǵan Qalıqa ul týyp beredi. Ile nemistermen soǵys bastalady. Aýyldaǵy er-azamattan tigerge tuıaq qalmaı maıdanǵa attanady. Soǵys… kóp uzamaı Sátjan men Tóreden qaraqaǵaz keledi. 
Qalıqa taǵy da jesir...
Biz bala bolsaq ta bárin kórip, bárin estip júrdik. 
 Áıel bitken erdiń isin isteıdi. Jerge túsken qolań shashyn shoqpardaı ǵyp jelkesine túıip alǵan Qalıqa, qaıǵyǵa ıilmedi, synbady, «Kózdiniń –  kózine, sózdiniń – sózine!» dep ishteı shamyrqana shırap, eki kózi jaquttaı jarqyrap, jaınaı tústi. Bir kúnderi jurt: «Qalıqa… Nuǵyman! Nuǵyman… Qalıqa!» degen sózderdi boratty-aı kep.
 Nuǵyman – aqsary júzi sondaı nurly, kelbetti, nar jigit. Attyń sulýyn minedi. Kıimi de sándi, sáýletti. Aqyldy, aıbyn­dy… el súıgen bir bekzat jan. Elge soǵys aýyr­tpalyǵyn sezdirgisi kelmeı, ne­­bir ala­pat isterge ózi uıytqy bop, ógiz­deı órge súıreıdi de júredi. Aýyl sol qa­sıeti úshin jaqsy kóredi. Sózine qul­aq asa­dy. Tyńdaıdy. Ilanady. Senedi oǵ­an. Jú­zik­tiń kózinen ótkendeı Kýásh esi­mdi, jibek mi­nezdi, kelinshegi bar. Bu­lar­dy juldyzy jarasqan muńsyz jandar de­se­tin, aýyl ishi.
Qalıqa men Nuǵymannyń arasynda mahabbat mashaqaty bastaldy. Aýylda eshkim qyńq etpedi. Biraq, bir joly… áli esimde, bizdiń úıde shesheı Qalıqamen syrlasyp otyryp: «Abyroıyń tógiledi, Qalıqa!» dedi. «Tógilse jıyp alam!» dedi, Qalıqa. Shesheı tunjyrap, úndemeı qalyp edi: «Nuǵymandaı er bir ulǵa zar. Shekesi torsyqtaı ul týyp berem, oǵan! Men tek ul tabatyn altyn qursaqty qatynmyn. Jurt ne dese, o desin, áı, Balken, sen myna meniń aq júzime qarashy, osy dıdarymdy mezgilinen buryn solsyn, dep otyrsyń ba? Eki ret esik kórdim. Ne muratqa jettim? Taǵdyrdyń syıy sol ǵana ma? Alda úmit dúnıesi… bir sáýleli shyraq jylt-jylt etedi. Qyzyǵym shyǵar, ol. Baqytym shyǵar, meni eleńdetken! Sonyń údesinen shyqqym keledi. Men erden ketsem de, elden ketpeıtin janmyn, Balken! Bul eldiń qadir-qasıetin bilem. Bas qosqan qosaqtarymdy qudaı aldy. Jesirmin! Jesirlik mańdaıyma jazylǵan nárse me, tegi? Balken, ózgeni neǵylaıyn, men áýel basta sizdiń áýlettiń kelini edim ǵoı. Meniń jaıymdy da, syrymdy da ózgelerden góri sen jaqsy bilesiń. Syrtym jalyn, ishim muz. Keıbir kúnderi qudaıdyń tańy atpaıdy, maǵan. Sátjannan qalǵan jalǵyz tuıaq – Taıjanyma emirenip jatyp, myzǵyp ketem, áıteýir. Basyna túsken adam ǵana biledi, ony. El sózi tıylmaıdy, báribir. Taǵy aıtam, myna ómirde áli de úlesim bar… úlesim! Sonyń qyzyǵyn kóreıin, Balken. Nuǵymanǵa ul kerek… ul!» Budan ári sóz bolǵan joq. 
Qalıqa sol jaırań qaqqan qalpy…
Qalıqa sheshelerimizben birge qol oraqpen bıdaı orady. Aq bilegi jalt-jult etip, qolyndaǵy oraǵy oq jylandaı sýmań qaǵyp, qynaı beli órim taldaı ıilip, apyryp-japyryp kirisedi, bir. Qasyndaǵy áıelderge ázil-qaljyń aıtyp, sózdi de sapyrady. Baý-baý bıdaıdy ózgelerden buryn oryp, qaýsatyp-aq tastaıdy.
Endi birde ol shańy burqyraǵan qara jolda astyq tıelgen arbany zaýlatyp aıdap bara jatady. Qasynda esik pen tórdeı júırik aqkók bıeni oınaqtatqan Nuǵyman! Arbaǵa janasa júrip, Qalıqanyń shegin qatyrǵan bir sózderdi aıtady. Bulardyń syrtynan suqty kózder qadalady. Quddy Danııar men Jámıla!
Qyzyljalqyndanyp kesh bata beredi, árkim úıdi-úıine qaıtady… bıik shoqy Tóleýbalanyń etegindegi Nurtaı ózeni Aı nuryna shaǵylysyp, qorǵasyndaı balqıdy, bir. О́mirbek ata qyrmannyń attaryn bosatyp, balasy Keńesbaı ekeýimizge: «Sýaryńdar» deıdi. Biz attardy ózenge alyp kelemiz. О́zende Shaıqy, Saǵynbaı, Aqbergen, Ádil, Tilepbergen… solardyń tóńireginde shýyldasqan basqa da jigitter shomylyp júredi. Bári kúndizgi tirlikten sharshaǵan. Bir tustan kelinshekterdiń kúlkisi shyǵady. «Áı, sender, árirek baryp sýaryńdar!» deıdi aǵalarymyz. Biz ózendi jaǵalap kete baramyz. Bir qara jartastyń túbinde Qalıqa men Nuǵyman attaryn sýaryp turady. Biz olarǵa tańǵalyp, qaraımyz, bir! Qyr jaqtan áıelderdiń: 
Aıdyn bır ǵana tolýk, o-oı, 
kezınde, a-aı,
Aryrlýý ǵana toonýn, a-aı, 
betınde, – deıtin án estiledi.
Qalıqa myrs etip: «Qyrǵyz qatyndar qyrmannan qaıtyp barady» deıdi, qos janary jarqyldap.
Aıy tolyqsyǵan maqpal tún bolady. Biz О́mirbek atanyń úıinde sútke pisirgen bı­daı kójeni iship otyramyz, mu­ry­ny­myz pyshyldap. Al, úı irgesindegi qyr­man­nyń bir shetinde Qalıqanyń saqyl­da­­ǵan kúl­kisi! О́mirbek atanyń qalyń qa­sy eki kó­zin jaýyp, tunjyraı túıilip, al­dyn­da­ǵy kójeden bas almaıdy. Ha-ha-ha! Qa­lı­qa­nyń kúlkisi…
Bizge «Ish… iship, toıyp alyńdar!» dep digirlep, báıek bolǵan ájemiz Núrıla sondaı shydamsyz jan... keshegi kelini – Qalıqanyń myna kúlkisine jyny kelip, namys otyna kúıip, ózinen-ózi tutanyp, qalsh-qalsh etip: «Jaryp óltirem, bet­baq­ty!» deıdi. «Jap aýyzyńdy!» deı­di О́mir­bek ata, sol túnergen qalpy. Qa­­lıqanyń kúl­kisi tún tynyshtyǵyn dúr­­kin-dúrkin sil­kintip, jartastarǵa jań­ǵy­ry­ǵyp, alys­qa… tym alysqa ketip jatady.
Taǵy bir tań atady. Uıqydan tura salyp, Keńesbaı ekeýmiz ózendegi attarǵa jú­giremiz. Taǵy da sý ishinde – Qalıqa… qaı­da qasharymyzdy bilmeı, tosylamyz kep. Aq tósi jarqyrap, Qalıqa qalyń qara sha­shyn tarap turady. Jaǵada atyn jetekte­gen Nuǵyman!
Alty-jeti jasymda óz aýylymda kór­gen osy sýret Shyńǵystyń Seıiti sal­ǵan sýretteı umytylmapty. Qalaı esten sh­yǵady, ol. Bárin kórip, bilip, zerdege túıip…. soǵys taýqymeti erte eseıtip, so­laı óstik.
Túski shaı ústinde «Jámıla» povesiniń romantıkalyq lebi mazdata úrlep jibergen bizdiń aýyldyń osy hıkaıasy qaz-qalpynda jaınap bir eles berdi. Men osylaısha tańǵajaıyp mahabbat dúnıesine endim de kettim. Kitap betinen taý men dalanyń áýeni esedi. Soǵan elitip, sol áýez erkimdi alyp, múlde bılep bara jatqanyn sezdim. 
– Shaıyń sýyp qaldy, Ilıa. 

Ilıa Jaqanov