– Jeksenbaı Qartabaıuly, aldymen jalpy elimizdegi jaıylymdyq jerdiń jaı-kúıi men mal sanyna qatysty málimetter týraly aıtyp ótseńiz...
– Búginde elimiz boıynsha 187 mln gektar jaıylymdyq jer bar. Sonyń 43 paıyzy ǵana qoldanysta nemese 80 mln gektary ǵana ıgerilgen. Onyń ishinde 27 mln gektary degradasııaǵa ushyraǵan, ıaǵnı azyp-tozǵan degen sóz. Ǵalymdardyń boljamynsha, osynshama keń-baıtaq jermen bes Qazaqstandy asyraýǵa bolady eken.
Al qolymyzda ustaıtyn mal týraly aıtatyn bolsaq, qazirgi kezde tórt túliktiń sany 30 mıllıon shamasynda. Onyń ishinde qoı 17 mln-ǵa jýyqtasa, 6 mln shamasynda iri qara, 2 mln jylqy bar. Bul osydan 100 jyl burynǵy qazaq dalasyndaǵy myńǵyrǵan malmen salystyrǵanda úsh esege az. Al 1913 jyly elimizde 90 mıllıonǵa jýyq tórt túlik bolǵan eken. Búginde ulan-asyr dalamyzdy uqypsyz paıdalanýdyń saldarynan 30 mıllıondaı maldyń ózin jóndi baǵa almaı, qunarly shóbimizdi malǵa tolyqqandy jetkize almaı kelemiz.
Kóktemgi jaıylym – ol mańyzdy bas jaıylym. Onyń ereksheligi, ol jerde maldy eki jumadan artyq baǵýǵa bolmaıdy. Nege deseńiz, jer tez taqyrlanyp qalady. Mundaı jaıylymda tórt túlik mal az jaıylyp, ol jer kózdiń qarashyǵyndaı saqtalýy tıis. Sol sııaqty, aq jýsan, qara jýsan degen ósimdik túrlerin pisip-jetilgen shaǵynda kúzdiń sońy, alǵashqy qardyń aldynda maldy arnaıy jaıyp otyrǵan. Sebebi, osy shóppen qorektengen mal qystan kúıli shyǵady. Al sol shópti ala jazdaı malǵa taptatpaı, onyń pisip-jetilgenin kútip, baptap otyrǵan. Qazir osyndaı jaǵdaılar naqty túrde eskerilmeı keledi.
Zańda jyl mezgilderine jáne paıdalaný kezeńdiligine sáıkes, qolaıly tabıǵı-klımattyq jaǵdaılarda aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn jaıý úshin paıdalanylatyn maýsymdyq jáne aınalymdyq jaıylymdar týraly uǵymdar men normalar qarastyrylǵan.
– Osyǵan baılanysty endi ne istegen jón?
– Ata-babalarymyzdyń sol tájirıbesin belgili bir deńgeıde engizý kerek. Osyndaı maqsatpen sońǵy birneshe jyl boıy jaıylym máselesin túbegeıli zerttep, zerdeleı kelip, Parlamenttiń bir top depýtaty «Jaıylymdar týraly» zań jobasyn ázirledi. Bul zańnyń eń basty ereksheligi, ol elimizdegi jaıylymdyq jerlerdi tıimdi paıdalanýdy retteýge baǵyttalǵan. Atap aıtqanda, onda jergilikti atqarýshy bıliktiń tetikteri arqyly uıymdastyrý, josparlaý, basqarý júıesine qatysty is-sharalar legi aıqyndalǵan. Sonymen qatar, jumysty júıeli túrde qalaı júrgizý kerektigi jónindegi normalar barynsha naqtylanǵan. Solardy júzege asyrý úshin Úkimetten bastap mal baǵatyn aýylǵa deıingi is-sharalardy uıymdastyrý quzyretin kim, qalaı zań júzinde atqarýy tıis degen máseleler de kórsetilip otyr.
Al ondaı quzyretti belgilep, ony kimge berý kerek? Osy kezge deıin Úkimette jaıylym máselesin zerttep, zerdeleıtin, onymen tikeleı aınalysatyn ýákiletti organ bolmaǵan edi. Mundaı quzyret zań boıynsha Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine berilip otyr. Iаǵnı, ýákiletti organ jaıylymdardy basqarý jáne paıdalaný salasyndaǵy saıasatty iske asyrady jáne utymdy paıdalaný qaǵıdalaryn ázirleıdi, bekitedi. Sondaı-aq, Úkimetke bir oblystyń aýmaǵyndaǵy shalǵaıda jatqan jaıylymdardy ózge oblystyń uzaq merzimdi paıdalanýyna berý jóninde usynys ta engizedi. Jaıylymdardy qalpyna keltirý, saqtaý, utymdy paıdalaný jáne túbegeıli jaqsartý úshin ǵylymı-zertteý, izdestirý, jobalaý jumystaryn uıymdastyrady. Budan bólek, jaıylymdardyń mal basynyń jalpy alańyna túsetin júktemeniń shekti ruqsat etiletin normalaryn ázirleıdi jáne bekitedi. Osylaısha, jaıylymdardy basqarý jáne olardy paıdalaný jónindegi jospar ázirlenedi. Bul jospar – qysqa merzimdi (bir jylǵa deıin) jáne uzaq merzimdi (eki jylǵa deıin) kezeńderge bekitiletin normatıvtik-quqyqtyq akt. Atalǵan normalar jaıylymdar týraly zańnyń eń túıini bolyp tabylady.
– Endeshe, osy tetikterdi naqtylaı tússeńiz. Iаǵnı, qandaı mekemege nendeı quzyretter men mindetter júktelgen?
– Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, eń aldymen, zańda ýákiletti organ men jergilikti atqarýshy organ, qazirgi ýaqyttaǵy jergilikti ózin ózi basqarý júıesi men jaıylym ıeleri jáne jaıylym paıdalanýshylar arasyndaǵy máseleler naqtylanyp, arnaıy baptarmen belgilengen. Osy baptardy júzege asyrýdaǵy eń basty máseleniń biri – jergilikti atqarýshy organdar ne istep, ne qoıýy kerek degen jaǵdaı. Elbasy qol qoıǵan qujatta bul tetikter de qarastyrylǵan. Iаǵnı, óńirde jer men mal sanynyń naqty kórsetkishteri, olardy teńestire otyryp, tıimdi basqarý men paıdalaný júıesin retteý jergilikti atqarýshy organǵa júktelgen.
Al endi joǵaryda atap ótken ýákiletti organ respýblıka boıynsha óńiraralyq jaǵdaılardy retteıdi. Osylaısha, oblystan aýdandyq deńgeıge satylap tómen qaraı túse kele, aýdanǵa qarasty aýyldyq okrýgterge tirelemiz. Mine, jerdiń basym bóligin ýysynda ustap otyrǵan osy aýyldyq, aýdandyq ákimdik pen jergilikti ózin ózi basqarý júıesi ózara birige otyryp, ár aýyldyq okrýg óziniń erekshelikterine qaraı tıisti jaıylymdardy basqarý jáne olardy paıdalaný jónindegi josparyn ázirleıdi. Bul – eń basty jáne mańyzdy qujat.
– Iаǵnı, osy jospar jalpy jaıylymdar týraly zańnyń durys oryndalýyn qamtamasyz etedi degen sóz ǵoı?
– Solaı dep nyq senimmen aıtýǵa bolady. Sebebi, mal sany men aýyl mańaıyndaǵy jer kólemi muqııat monıtorıngten ótkizilip, bir jyldyq nemese eki jyldyq jospar qurylady da ol jergilikti máslıhatta bekitiledi. Mine, osy kezde bul normatıvtik akt bolyp shyǵady. Al ondaı qujat oryndalýy tıis zańdyq kúshke ıe. Osy oraıda, jerdiń deńgeıin naqtylaı túsetin mynadaı derek keltire ketkenniń artyqtyǵy bolmas. Mysaly, jerdiń ózi qalaı bólinedi? Aýyl mańyndaǵy jaıylymdyq jer jáne aýyldyq okrýgterdiń sanatyna jatatyn jerler bar. Ol qandaı jerler? Olar sharýa qojalyqtarynyń, aýylsharýashylyq taýar óndirýshileriniń 49 jylǵa jalǵa alynǵan jerleri. Odan keıingisi, orman sharýashylyǵyna qarasty aýmaqtardaǵy jaıylymdyq jáne shabyndyq jerler men erekshe qorǵalatyn aýmaqtardaǵy (tabıǵı qoryqtar) jerler. О́zen-kólder mańyndaǵy jerler bar. Mine, osylar aýyldyq okrýg aýmaǵyndaǵy jerler sanatyna enedi.
– Biraq, qazir bul jerlerdiń báriniń ıeleri bar emes pe?
– Iá, solaı ǵoı. Maly barlar men maly bolmasa da júzdegen gektar jerge ıelik etetinderdiń arasyndaǵy teńsizdik saldarynan jaıylym máselesi túbegeıli sheshilmeı keledi. Sondyqtan jańa aıtyp ótken normatıvtik aktige negizdelgen jospardy bekitetin quzyrly organnyń ókilderi jer ıesine keledi de, bylaı deıdi: «Sizdiń osynshama gektar jerińiz bolǵanymen, malyńyz joq, qashan mal alasyz?». Jer ıesi óziniń múmkindigi men josparyna saı maldy bir jyldan soń nemese eki jyldan soń alatyndyǵyn málimdeıdi. Sol sátte jergilikti atqarýshy organnyń ókilderi memlekettiń atynan «Jaıylymdar týraly» Zańnyń baptaryna súıene otyryp, jer ıesi mal alǵanǵa deıin onyń jerin maly bar janǵa ýaqytsha paıdalanýyna ruqsat etedi. Árıne, maly bar adam jerdi tıisti salyqtaryn tólep, ózge de talaptardy oryndaı otyryp paıdalanady. Eger de jer ıesi mal almasa, ol jaıylym, zańǵa sáıkes, memlekettiń qoryna alynady da zań boıynsha jaıylym paıdalanýshylarǵa úlestirilip beriledi.
Mine, osylaısha aýyldyq okrýgterdegi jaıylymdyq jerlerdi ıgerýde ár óńirdiń óz josparyna saı zańnamalyq normalary jumys isteıdi. Aıtalyq, bir aýdanda 15 aýyldyq okrýg bolsa, máslıhat sol ár 15 aýyldyń óz erekshelikterine súıene otyryp aýdan ákimdigi, ózin ózi basqarý júıesi, aýyldyq okrýgtiń ákimderi birigip ázirlegen josparlaryn bekitip berýi tıis. Odan ári qaraı, árbir sharýashylyq bekitilgen jospar boıynsha óziniń áleýeti men qyzmettik ereksheligine qaraı zań júıesine sáıkes jumysyn júrgizetin bolady.
– Al endi aýyl mańyndaǵy jerler sol eldi mekenniń jaıylym paıdalanýshylaryna jetkiliksiz bolsa, bekitilgen jospar boıynsha olardy shalǵaıdaǵy jaıylymdyq jerlerge shyǵarý qalaı qarastyrylady?
– Mundaı jaıylymdyq jerler aýyl, aýdanaralyq jáne oblysaralyq sheńberde bolýy múmkin. Ony aýyldyq okrýg sheńberinde aýdan ákimi, al aýdanaralyq sheńberde oblystyq atqarýshy organ óz sheshimimen júzege asyrady. Sol sııaqty, jer jetispegendikten týyndaǵan máselelerdi oblysaralyq deńgeıde sheshý qajet dep tabylsa, qoldanystaǵy zańymyz oǵan da zor múmkindikter beredi. Iаǵnı, shekaralyq sheńberdegi jaıylym máselesin Úkimettiń aralasýymen ózara kelisim arqyly sheshe alady. Demek, aýyl-aımaqtyń jaǵdaıy normatıvtik aktiler negizinde sheshilse, aýdanaralyq máseleler oblys ákimderiniń aralasýymen, al oblysaralyq jaıylymnyń túıini ýákiletti organnyń usynysymen Úkimet arqyly tarqatylady.
Sondaı-aq, bıýdjet esebinen jasalǵan tabıǵı sý qoımalary men Úkimettiń qarajatymen qazylǵan qudyqtar jalpy ortaq, birdeı jáne teń qoldanylady. Muny ádeıi atap ótip otyrǵan sebebim, keı óńirlerde sý qoımasy men qudyqtardy menshiktep alyp, kóptiń qoldanýyna bermeıtindikten, keıbir jaǵdaılarda túsinbeýshilik týyndap jatady. Mine, osyndaı keleńsizdikter oryn almas úshin zańda arnaıy norma bekitilgen.
– Zań jobasy arqaý etken jańashyldyqtardyń taǵy biri – jaıylym paıdalanýshylar birlestiginiń qurylýy eken. Osy máseleni de taratyp berseńiz...
– Bul jerde bir aýyldaǵy bir otbasynyń 50 qoıy men endi biriniń 100 qoıyn, úshinshi úıdiń 70 qoıyn biriktirý arqyly bir otar jınaqtaý kózdeledi. Basqa maldyń túrleri de osylaısha biriktirilip, zooveterınarlyq talaptaryna sáıkestendirilip jasalady. Maldy biriktirip baǵýdyń amaly retinde qarastyrylatyn bul ádis Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes kooperatıvterge birigýdiń bir qadamy sanalady. Birlestik qurylǵan soń, ózderiniń ishinen bir tóraǵa saılanady. Ol jıylǵan malǵa bas-kóz bolatyn baqtashy men oǵan qajetti jaǵdaıdy jasaýdyń jaı-kúıin sheshýmen aınalysady. Sondaı-aq, baqtashynyń aqysyn tóleý nemese kezektesip baǵý jáne aıyrbas ótem arqyly esep aıyrysý jaǵdaılaryn da uıymdastyrady.
Kem-ketigi bolsa, qujat aldaǵy ýaqytta tirshiliktiń yńǵaıyna qaraı tolyqtyryla jatar. Biraq, erekshe atap óterligi, bul jaıylymnyń resmı rettelýin kózdeıtin eń alǵashqy zań bolyp otyr.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nurlybek DOSYBAI,
«Egemen Qazaqstan»
