Mádenı seriktestik damý ústinde

Atalǵan jobany júzege asyrý maqsatynda Qazaqstan Res­pýb­­lıkasy Prezıdentiniń Arhıvi shet­­ elderdegi jetekshi arhıvter, kitaphanalar jáne ǵylymı or­­ta­­lyqtarmen tyǵyz baılanys ornatyp, seriktestik pen yn­tymaqtastyqty damytýda. Qazaqstan Prezıdenti Arhıviniń qor­­laryna degen jyldan jylǵa ar­typ kele jatqan sheteldik zert­teý­shilerdiń qyzyǵýshylyǵy jáne ar­hıv isterin zamanaýı dárejede uı­ymdastyrýǵa degen ynta-jiger ne­gizgi sebepke aınalyp otyr.

Jyl saıyn Arhıvtiń oqý za­lynda AQSh, Ulybrıtanııa, Kanada, Germanııa, Japonııa, Fransııa, Italııa, Polsha, Reseı, Túr­k­ııa, Ýkraına, О́zbekstan jáne bas­qa da elderden zertteýshiler ke­lip, jumys isteýde.

О́tken jyly AQSh-tyń Sol­tústik Karolına shtaty ýnı­ver­sı­tetiniń professory, keńes dáý­iri­niń belgili zertteýshisi Donald Reılı, óziniń Keńes Odaǵynyń bas­shylary týraly daıyndap jat­qan eńbegine paıdalaný úshin Leo­nıd Brejnevtiń Qazaqstandaǵy qyzmeti týraly qujattarmen aınalysty. AQSh-tyń Merılend shtaty ýnıversıtetinen kelgen zertteýshi Sara Kemeron Qazaqstandaǵy HH ǵasyrdyń 30-jyldaryndaǵy asharshylyq týraly monografııasyn jazýda Arhıv qorlaryndaǵy derekterdi keńinen paıdalandy. Fransııanyń Ulttyq ǵylymı zert­teýler ortalyǵynyń zert­teý­shileri Natalı Loran já­ne Va­lerı Pozner qazaq kıne­ma­to­gra­fııasynyń tarıhı derekterin ar­hıv­tik qujattardan izdedi jáne t. b.

Sheteldik zertteýshilermen ujym qyzmetkerleriniń shyǵar­ma­shy­­lyq kezdesýler ótkizip turýy dás­túrge aınalǵan. Syrttan kelgen ǵalymdar óz zertteýleri, qazaq­stan­dyq jáne sheteldik arhıv­ter­degi jumys erekshelikteri týraly baıandap, arhıv salasyna engizilip jatqan jańalyqtar jaıynda áńgime qozǵaıdy, talap-ti­lekterimen, usy­nystarymen bó­li­sedi. Mundaı kezdesýler ózara baı­lanys ornatýǵa zertteýshilerdi qyzyqtyratyn ta­qy­ryptardy bilýge, oqý zalynyń jumysyn jetildirýge kó­mektesedi.

Sońǵy jyldardyń ózinde Arhıv Koreıa Respýblıkasynyń Ulttyq arhıvimen yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa, Reseı memlekettik gýmanıtarlyq ýnıversıtetimen áleý­mettik seriktestik týraly ke­lisimge, Holokost memo­rı­al­dyq mýzeıimen (AQSh), Bre­men ýnı­versıtetiniń Shyǵys Eýro­pa­­ny zert­teý ortalyǵymen (GFR) yn­ty­­maqtastyq týraly keli­sim­derge qol qoıdy.

Bıylǵy jyly Arhıv qyz­met­kerleri AQSh-qa jumys saparymen bar­dy. Sapardy uıymdastyrýshy – AQSh Memlekettik departamenti qazaqstandyq arhıvısterdiń qa­laý­­laryn eskerip, amerıkalyq árip­tes­terdiń tájirıbesimen tanysýǵa jaǵdaı jasady. AQSh Ulttyq ar­hı­viniń ákimshiligindegi (NARA), Djon F. Kennedı Prezıdenttik kitaphanasynda, AQSh Kongress ki­taphanasyndaǵy bolǵan kezde­sý­ler arhıv isin jetildirý já­ne elektrondy arhıv qurý máse­le­leri jóninde kóptegen paıdaly málimetter alýǵa múmkindik ber­­di. AQSh prezıdentteri qol­­jazbalarynyń túpnusqalary saq­­taýly AQSh Kongress kitap­ha­nas­ynyń qoımalaryn aralap, ta­ny­sý erekshe áser qaldyrdy.

AQSh Kongress kitaphanasy – álem­niń eń iri kitaphanalarynyń bi­ri, onda kóptegen tilderde kitap­tar, gazet-jýrnaldar, tarıhı karta­lar saqtaýly. Kitaphana 1800 jyldan bastap eń basty ult­­tyq kitap saqtaýshysy, AQSh Kongresiniń negizgi ǵylymı or­talyǵy jáne eldiń eń iri aqparattyq mekemesi bo­lyp taby­la­dy. Ki­taphana mem­lekettik or­gandarǵa ǵana emes, sonymen qatar zertteý me­ke­melerine, jeke kompanııalarǵa, mek­tepten ýnıversıtetterge deıin oqý oryndaryna qyzmet etedi. Mun­da kóp­te­gen is-sharalar: mektep sa­baq­ta­r­y, kitap kórmeleri, belgili oryn­daý­shy­lardyń konsertteri, sý­ret vernısajdary ótkiziledi. Kitap­hanaǵa kúnine dúnıeniń túk­pir-túkpirinen shamamen 12 000 basylym túsedi.

Qazaqstandyq mamandar mekeme qyz­metin uıymdastyrý, kitaphana isin sandyq formatqa kóshirý jáne qaǵaz betterindegi kitaptardy ska­ne­r­­leý prosesterimen tanysty. Ki­taphananyń saqtaý birlikteriniń 10 %-ǵa jýyǵy sandyq formatqa aýys­tyrylǵan eken, onyń ishinde qa­zaqstandyq basylymdar da bar. Ásirese, HH ǵasyrdyń ba­syn­da túsirilgen Áýlıeata qa­la­­sy, Qoıa­ndy jáne Shymkent jár­­meń­keleriniń fotosýretteri bizder­ge erekshe áser qaldyrdy. О́z ke­zeginde qazaqstandyq arhıvıs­ter Kongress kitaphanasyna qa­zaq, orys, aǵylshyn tilderindegi otan­dyq basylymdardy syıǵa tartty. Onyń ishinde Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­synyń Tuńǵysh Pre­zı­denti N.Á.Nazarbaev týraly ki­taptar bar.

Borıs JAPAROV,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń dırektory,
tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor