Qumekeńniń ata-babalary Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa aýdany aýmaǵyndaǵy Sarykól atty jerdi meken etken. Ákesi Qaıyrbaı qoldan uıymdastyrylǵan asharshylyq kezinde kásip izdep munaı óndirýdi jańa ǵana bastaǵan kórshiles Maqat aýdanyna qonys aýdarady. Ǵumyr boıy burǵyshy bolyp eńbek etip, bala-shaǵasyn osy kásippen asyraǵan. Narmondanaq, Joldybaı ken oryndaryn paıdalanýǵa bir kisideı atsalysqan eken. Uly Otan soǵysy bastalǵan aýyr kezeńde maıdanǵa attanǵan aǵalardyń ornyn basqan ıegi túbittenbegen bozbalalardyń arasynda, ataqty ustaz Hamza Sanbaevtyń 13 jasar shákirti Qumar Baljanov ta bar edi. Keıinnen Atyraýdaǵy munaı tehnıkýmyn úzdik bitirip, qulshynyp eńbekke aralasypty. Soǵystan keıingi munaı salasy bilikti mamandarǵa asa zárý edi. Munaı kásipshiliginiń basshylary Máskeýdegi I.M.Gýbkın atyndaǵy munaı ınstıtýtyna qujattaryn tapsyratyn túlekterdiń tizimine Qumar Baljanovtyń da esimin qosady. Kásibı ınjener-munaıshy mamandaryn daıarlaıtyn eń iri joǵary oqý ornynda ótkizgen sanaýly jyldardyń ishinde stýdent Q.Baljanov munaı ǵylymy korıfeıleriniń aldyn kórip, taǵylymyn aldy. Dıplomdy maman atanyp, týǵan elge oraldy. О́ziniń ózgeler qyzyǵa qararlyqtaı aıryqsha taǵdyryn ózi qalyptastyrdy. 50 jyldan astam eńbek jolynda ol basqa salaǵa taban aýdarmaı, munaı óndirisi atty asqan jaýapkershilik pen aýyr beınetten turatyn mártebeli salaǵa jegildi. Atyraý, Aqtóbe oblystarynyń kóptegen kásipshilikterinde Qumekeńniń aıshyqty qoltańbasy qaldy.
О́tken ǵasyrdyń 50-shi jyldardyń sońyna taman elsiz, sýsyz japan daladaǵy Prorvany ıgerý keń túrde qolǵa alynady. Oıdaǵydaı júrgizilgen barlaý jumystarynyń nátıjesinde 1960 jyly 11 tamyzda №1 uńǵymadan óte joǵary qysymda munaı men gaz burqaǵy áýege shapshydy. 1962 jyldyń jazynda №1, 5, 6, 7, 8, 9 uńǵymalar synaqtan ótip, munaı berýge daıyn turdy. Daıyn ónimdi qabyldap alýǵa arnaıy komıssııa qurylady. Onyń quramyna sol kezdegi «Embimunaı» birlestiginiń bastyǵy Joldasqalı Dosmuhambetov, Batys Qazaqstan geologııa basqarmasynyń bas geology Náren Imashev bastaǵan bilikti munaıshylar kiredi. Bilikti komıssııa músheleri 1962 jyldyń kúzinde Prorvaǵa kelip, uńǵymalardy tekserip, qabyldaý aktisine qol qoıady. 1963 jyldyń naýryz aıynda Prorva óz aldyna enshi alyp, munaı óndiretin basqarmaǵa aınalady. Bilimi men tájirıbesi tolysqan Qumar Qaıyrbaıuly bas ınjener bolyp taǵaıyndalady. Prorvany alǵash ıgergenderdiń qataryndaǵy munaıshylardyń esimderi búginderi elimizge keńinen tanymal boldy. Atap aıtsaq, Mýtıǵolla Matashev, Hamza Qýantyrov, Násipqalı Marabaev, Qojabaı Dáýletov, Baǵyt Qalıev, Saǵıdolla Nurjanov, Orynǵazy Esqazıev, Naýryzǵalı Beshimov, Asqar Rzıev, Muqambet Aqqaıyrov, Berkin Iztileýov, Raıa Iztileýova, Sántaı Idirov, Nurǵazy Qıtýev, Satybaldy Ádilov, Qojas Luqpanov, Maqsot Esenov. Rasynda da, Prorva sekildi qalǵyp-múlgigen japan túzge jan bitirgen Qumar Qaıyrbaıuly syndy joǵarydaǵy aty atalǵan maıtalman azamattar bolatyn. «Prorva» munaı-gaz óndirý basqarmasynda ótkizgen jyldarynda Qumekeń kópshiliktiń esinde naǵyz óndiris úshin jaratylǵan jandaı bolyp jattaldy. Buryn túren salynbaǵan tyń ólkeniń tósin dúbirletip, munaı óndirý – aıtýǵa ǵana ońaı. Bas ınjener bolyp Qumekeń bar bolǵany 3 jyldaı ǵana jumys jasaǵan eken. О́zin bilikti maman retinde kórsete bilgen jas ınjenerdi «Embaneft» óndiristik birlestiginiń basshylary atalǵan munaı-gaz óndirý basqarmasyna basshy etip taǵaıyndady. Ujymnyń tizginin qolǵa alǵan Qumekeń «Prorva» munaı-gaz óndirý basqarmasynyń jumysyn aqsatyp almas úshin kóptegen sharýalardy kezek kúttirmeı sheshe bildi. Josparly, keshendi geologııalyq barlaý jumystaryn keńinen júrgizýge asa mán berdi. Geologııalyq barlaý jumystaryn sapaly júrgizý arqyly da munaı-gaz óndirý kólemin eseleı túsýge bolatynyn bildi. Sonymen qatar, buryn burǵy salynbaǵan tyń ólkede jan-jaqty damyǵan ınfraqurylymda joq bolatyn. Qumekeń ýaqytpen sanaspastan eńbek etip júrgen burǵyshylardyń turmystyq qajetin der kezinde sheshti. Munaıshylar mekeni sanalǵan Saryqamysta ol kezde bar bolǵany 2 qatarly 8 úı ǵana bolǵan. Halyq aýyz sýdy tasyp ishedi. Osy arada myna bir ańyzǵa bergisiz áńgimeni eske ala keteıik. Qaıbir jyly Qazaq KSR KP Ortalyq komıtetiniń ekinshi hatshysy M.Solomensev munaıshylardyń tynys-tirshiligimen tanysaıynshy degen oımen Prorvaǵa at basyn burypty. Sodan Qulsaryǵa tikushaqpen jetken M.Solomensev kidirmesten Prorvaǵa tartady. Japan túzdegi munaıshylardyń beınetin óz kózimen kórgen M.Solomensev kezdesýge kelgendermen áńgimelesip turǵanda aıaq astynan kóz ashtyrmas qumdy daýyl kóteriledi. Qoshtasar-qoshtaspastan jeldetkishi bar kóligine apyl-ǵupyl jetken ol jol boıy qasyndaǵylarǵa «oıpyrym-oı, mynandaı ıt arqasy qııanda eńbek etip jatqan munaıshylardyń árqaısysynyń keýdesine Sosıalıstik Eńbek Eriniń Altyn Juldyzyn taqsa da artyqtyq bolmas», – dep bas shaıqapty deıdi. Bul sóıtken Prorva ǵoı. Osy Prorvada Qumar Baljanovtyń aıshyqty qoltańbasy qaldy. Tájirıbesi shyńdalyp, bedeldi basshy atandy. Qaramaǵyndaǵylarǵa qatal talap qoıatyndyǵy men qıyndyq ataýlydan seskenbeıtin qasıetin elegen ujymdastarynyń «Qara nar» dep ataǵany da osy kezeń edi. Keıinnen «Embimunaı» birlestiginiń bas ınjeneri bolyp 11 jyl, osynshama ýaqyt «Jaıyqmunaıgaz» óndiristik basqarmasynyń basshysy bolǵan kezinde de Prorvadaǵy shar bolattaı shyńdalyp, molynan ıgergen tájirıbesiniń kóp kómegin kórdi.
Elimiz táýelsizdigin alǵan tusta Qumekeń «Jaıyqmunaıgaz» basqarmasynyń basshysy bolatyn. Ol kezeń munaıdyń barreli 9 dollarǵa deıin quldyrap, daǵdarystyń naǵyz shyrqaý bıikke shyqqan kezeńi edi. Mine, osyndaı seńsoqty kezeńde Q.Baljanov basqarmadaǵy munaı óndirisi jumysyn esh tómendetpegen. Sol jyldary «Embimunaı» óndiristik birlestigi óndiretin munaıdyń 70 paıyzǵa jýyǵyn «Jaıyqmunaıgaz» basqarmasy berip keldi. Jumysqa kirisken alǵashqy jyldyń ózinde aýmaǵy atshaptyrym óndiristik baza, 500 sharshy metrlik eki jylyjaı, munaıshylarǵa arnap monsha turǵyzyldy. Jyl saıyn munaıshylar otbasyna jańa páterdiń kilti tabystalyp jatty. Búgingi S.Balǵymbaev ken ornyndaǵy 100 oryndyq fınlıandııalyq tıptik jataqhana men Aqqystaýdaǵy 100 oryndyq balabaqshanyń da qurylysy aıaqtalyp, Qumar Baljanov basshy bolǵan kezde paıdalanýǵa berildi. Martyshıdan jylyjaı salynyp, qyzanaq pen qııardan mol ónim alyndy. 1988 jyly qumnyń jıeginen ashylǵan túıe sharýashylyǵyndaǵy óndirilgen emdik qasıeti mol shubat ár munaıshynyń dastarqanynan tabylatyn. Shujyq daıarlaıtyn seh iske qosylyp, túıeniń órkeshi qosylǵan shujyqtar aýdan halqynyń úlken suranysyna ıe bolypty. Munaıshylar tájirıbe almasý maqsatynda shet elge de osy kezeńde issaparǵa shyǵa bastaǵan. Ozat munaıshylardyń memlekettik marapatqa da osy kezeńde qoly jete bastaǵan bolatyn. Joqshylyq pen qymbatshylyq qos ókpeden qysyp turǵan sol kezeńde basqarmanyń esebinen quny bir mıllıon júz myń dollar turatyn shet eldik medısınalyq quraldardy aýdan ortalyǵyndaǵy aýrýhanaǵa alyp berý – Qumar Baljanov syndy naqty sheshim qabyldaı alatyn basshynyń ǵana qolynan keletin is ekeni belgili. Álgi medısınalyq apparattardy tereńirek ıgerýi úshin aýdandyq aýrýhananyń dárigerlerin basqarmanyń esebinen Polshaǵa jiberip oqytqandyǵyn da Aqqystaýdyń turǵyndary kúni búginge deıin ańyz qylyp aıtady. «Isataı aýdanynyń qurmetti azamaty» atanyp, 1994 jyly zeınetke shyqqan Qumar Baljanov 1995 jyly Joldasqalı Dosmuhambetov, Bólekbaı Saǵynǵalıev, Maqash Balǵymbaev, Asabaı Hısmetov, Orynǵazy Esqazıev, Bolat Elamanovpen birge «Teńiz» kenishin alǵashqy ashýshy maman retinde Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń Qaýlysymen Memlekettik syılyqqa ıe boldy. Qumekeńniń ondaǵan jyldarǵa sozylǵan abyroıly eńbegi osylaısha elimizdiń eń joǵarǵy mártebeli syılyǵymen atap ótildi. Ol eki márte Eńbek Qyzyl Tý, «Halyqtar Dostyǵy» ordenderi men birneshe medaldardy keýdesine taqqan. «KSRO-nyń qurmetti munaıshysy» jáne «Qazaqstannyń eńbek sińirgen munaıshysy» mártebeli ataqtarynyń ıegeri atandy. Sonymen qatar, 1999 jyly qazaq munaıynyń 100 jyldyǵy qarsańynda jáne 2008 jyly Prezıdenttiń Jarlyǵymen «Qurmet» ordenimen eki márte marapattalǵan sanaýlynyń biri.
1945 jylǵy 6 maýsymdaǵy KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Jarlyǵymen 17 jastaǵy Qumar Baljanov «Uly Otan soǵysy kezindegi eren eńbegi úshin» medalimen marapattalady. Bul besikten beli shyqpaı jatyp, aýyr eńbekke jegilgen Qumar Baljanovtyń adal eńbegine kórsetilgen qurmet bolatyn. Sonaý Máskeýde júrip tanysyp, shańyraq kótergen kýrstasy Izıla Nurǵalıqyzy ekeýi altyn asyqtaı 4 ul men qyzdy tárbıelep ósirdi. «Áke kórgen oq jonar», demekshi, uldary Asqar, Rústem, Muhtar, Muhıt pen qyzy Raıhan da munaıshy mamandyǵyn ıgerip, elimizdiń bir paıdasyna jarasaq dep shapqylap júr. Búginderi Qumekeńniń nemereleri de atakásipti ıgerip, munaı salasynda jaýapty qyzmetter atqarady. Ǵumyryn munaı óndirisi salasyna arnap, bar bilimi men biligin eldiń keleshegine jumsaǵan Qumar Baljanovtyń ǵazız júregi ótken aqpan aıynyń on ekinshi juldyzynda toqtady. Imany salamat bolsyn onyń. Kezinde aǵylshynnyń premer-mınıstri Ý.Cherchıldiń qasyndaǵy eń yqpaldy saıasatkerlerdiń biri bolǵan admıral Fısherden «Kto vladeet neftıý, tot pravıt mırom», degen ulaǵatty sóz qalǵan. Nıetimizge qaraı molynan bergen munaıymyz bar kezde, ýaqytsha daǵdarystan da qutylarmyz. Tek sol munaıymyzdy ıgeretin mamandarǵa Qumar Baljanov sekildi óz mamandyǵy men el-jurtyn qadirleı biletin úlken júrek tileıik.
Kenjebek TUMANBAIULY
