Tarıhqa quntsyz bolmasaq etti

Iá, Keńes Odaǵynyń qura­my­n­daǵy qazaq qoǵamy ótken ǵasyrdyń ba­synda adamzat burynǵy óz tarı­hynda kezdestirmegen surapyl zul­matty basynan keshirdi, qazaq hal­qynyń jartysyna jýyǵy ashtyqta ky­ryldy. Jazýshy, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty, belgili qoǵam qaıratkeri Aldan Smaıyldyń aıtýynsha, 1921 jyly ashtyqtan 1,5 mıllıon, al 1932 jylǵy ashtyqtan 2,5 mıllıon qazaq opat bolǵan. Bul derekter negizsiz emes, árıne. Máselen, Mustafa Shoqaı VSIK-tiń Túrkistan isteri jónindegi arnaý­ly komıssııasynyń múshesi, bolshevık Safarovtyń aıǵaqtaryna súıene otyryp, Syrdarııa  oblysynda 1920 jyly mıllıon­ qazaqtyń ashtan ólgenin aıtady. Sonda bir ǵana Syrdarııada asharshylyqtan qaza tapqan qazaqtar sa­nynyń ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys­ta ólgen qazaqtardyń, AQSh-tyń Japonııanyń Hırosıma men Naga­sakı qalalaryna 1945 jyly tas­taǵan atom bombasynan jer qush­qandardyń sanyn eki orap alýyn kóz aldyńa ákelýdiń ózi sumdyq emes pe? Maly joǵalsa izdeý salatyn qazaqtyń urpaǵy bizge áli de Qazaq­standa asharshylyq jáne odan ke-
ı­ingi saıası repressııa kezindegi mert bolǵandar sanyn anyqtaı tú­sý qajet bolady. Bizge tarıhqa de­gen quntsyzdyqty toqtatatyn kez jetti.    
Úzdiksiz júrgizilgen repressııa­lyq sharalar qazaq koǵamynyń áleý­mettik qurylymyn túbegeıli ózge­ris­ke ushyratty. Zııandy qoǵamdyq «elementter» retinde tegeýrindi zııatkerlik qýaty bar qoǵamnyń tu­tastaı býyndary qurtyp jibe­ril­di. Onyń ishinde qazaqtyń saıası elıtasynyń alǵashqy tolqyny, bel­gili bir dárejede ulttyq má­de­nıettiń uıytqysy bola alǵan, ǵasyr­lar boıy qalyptasqan dás­túrli din ýaǵyzdaýshylary (ıshan, ımam jáne moldalar), shyǵar­ma­shy­lyq ıntellıgensııanyń ozyq bó­ligi, ekonomıkalyq belsendi, at- tóbelindeı ǵana aýqattylar (baı­lar), búgingi tilmen aıtqanda, sol kezdegi qazaq bıznesmenderi bı­liktiń kúshimen joıyldy. Ult­ty tamyrynan, ótkeninen, qazaq hal­qyn tarıhı sanasynan, ıaǵnı tól ór­kenıetinen aıyrý úshin eki ret qa­zaq álipbıi kúshtep ózgertildi. Bul qazaq halqyna qarsy jasalǵan mádenı genosıd aktisi edi. 
Qoǵam men jeke adam tulǵasyna jasa­lyn­ǵan qııanat ulttyń rýhanı bolmysyn tereń kúızeliske uryn­dyr­dy. Osyǵan qoldan kelgenshe qar­sylasyp baqqan, qazaq halqy úmit artqan revolıýsııaǵa deıingi ult­tyq elıtanyń, 1917 jyldyń 13 jel­toqsanynda Alash avtonomııasyn jarııalap, Alashorda úkimetin qur­ǵan Alash zııalylarynyń, Alash par­tııasynyń kúshin álsiretip, el ishindegi yqpalyn azaıtty. Saıası elıta totalıtarlyq júıe­ge saıası múmkindiktermen qarsy tura al­maı qalǵan shaqta halyq qol­da­ry­­na qarý alyp, bas kóterdi. Ta­r­ı­­hı ádebıetterden 1929-1930 jyl­­dary Qazaqstanda aıaýsyz basyp janshylǵan 370-teı halyq kó­te­ri­lis­teri (sharýalar kóte­ri­li­si dep te ataıdy) bolǵany týra­ly má­li­met­ter­di kezdestiresiz. Myń­­da­ǵan adam sot­taldy, atyldy. Kom­m­ý­nıs­tik re­jimniń 1920-1930 jyl­dar­da­­­ǵy eko­nomıkalyq, onyń ishinde ujym­­das­tyrý saıasatyna qar­sy qa­zaq halqynyń jappaı qa­rýly kó­te­ri­listeri – bul da óziniń ja­ńa tur­ǵy­daǵy tarıhı baǵasyn alý­yn kútip tur­ǵan másele. 
Arasyndaǵy asharshylyqtardy qosyp alǵanda, sonaý jıyrmasynshy jyldarda bastalyp, bir­tin­­dep kúsh alǵan saıası súrgin aqy­rynda 1937 jyldyń qandy terroryna ulasty. Sóıtip, keńestik bıliktiń uzaq jyldarǵa sozylǵan genosıdtik saıasatynyń saldarynan qazaq halqy basqarýshy saıası tulǵalarynan, ozyq oıly zııalylarynan aıyryldy. Tarıhshylardyń málimeti boıynsha, stalındik repressııa jyldarynda Qazaqstanda kem degende 22 myń adam atylyp ketken. Tipti, olardyń artynda qalǵan jarlary men balalary da «halyq jaýynyń» otbasy bolǵany úshin abaq­tylarǵa jabyldy. Qazaq jeri «Karlag», «Steplag», «Aljır» sııaq­ty lagerlerge tolyp, Qazaq eli katorgaǵa aınaldy. Al munyń bári qazaq halqynyń tarıhı jady men urpaqtar sabaqtastyǵyn úzip, ulttyń ósip kele jatqan ja­ńa urpaǵynyń sanasyn ulttyq qu­n­dy­lyqtarǵa oryn qaldyrmaıtyn ja­ńa kommýnıstik dogmaǵa biryńǵaı aý­­darý pıǵylymen jasalǵan jos­parly sharalar edi. Alash qaı­rat­kerleri: Mustafa Shoqaıdyń osy tarıhı qaraly kezeńdi qazaq ul­tyn kommýnıstiń balǵasymen jan­shyp, oraǵymen oryp tastaý kóz­delgen kezeń dep baǵalaýy, Álıhan Bókeıhannyń óziniń bir maqa­la­syn­da bolshevıkterdiń bılikke kelýin «Aqtaban shubyryndy, Al­qakól sulama» kezindegi qasiretti kezeń­men salystyrýy tipti de teginnen-tegin emes edi. 
Eger ult-azattyq qozǵalystarǵa ádil baǵa berilmeıtin bolsa, tá-
ý­el­sizdik jyldary týǵan urpaq ege­men­dikti qazaq halqynyń ǵasyr­lar­ǵa jalǵasqan kúresiniń nátıjesi 
em­e­s,­ ózdiginen kelgen tarıhtyń tar­týy dep qabyldaýy ábden múm­kin. Táý­elsizdik alǵannan beri de ult ómir­indegi bul qaıǵyly kezeń biz­­diń Otanymyzdyń tarıhynda, ta­­rıh oqýlyqtarynda  tıisti dá­re­jede ashylmaı keledi. Al hal­q­y­myzǵa tańylǵan bul qasiretti qajettilikten týǵan eksperımenttik shara retinde qarastyryp, bolshevıkter bıliginiń jasaǵan qııanatyn aqtaýǵa tyrysatyn kúsh­ter áli de bar. Qazaq halqyna ja­sa­lǵan zorlyq-zombylyqtyń umy­­tylmas derekterin kózge il­meý­diń  aıqyn mysaly retinde tá­-
ý­elsizdik jyldarynyń ózinde keńes­tik sot pen prokýratýranyń 70 jyl­dyqtarynyń merekelengenin ataý­ǵa bolady. Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatov, taǵy basqa qazaq halqynyń tań-
d­aýly ul-qyzdaryna atý jazasyn bergen keńestik sottyń  mereıtoıyna arnalǵan saltanatty jınalys ótkizý aqylǵa syıymdy ma edi? Jeltoqsan kóterilisine qatysýshylardy qýǵyndap, aıaýsyz júrgizilgen sot prosesteri jadymyzdan óshken joq qoı áli. 
Resmı derekter boıynsha, Táýelsizdigimizge 25 jyl tolǵannan keıin de, Qazaqstanda 18 eldi meken, 449 kóshe men 15 uıym áli Lenın esimimen atalýda. Sonda halyqaralyq bedeldi uıym – IýNESKO deńgeıinde moıyndalǵan, Alashtyń eń belgili, kórnekti qaıratkeri Álıhan Bókeıhannyń esimi Qazaqstanda birde-bir ret bolmaǵan V.Lenınnen 7,5 ese ret sırek kezdesetin bolyp turǵany ǵoı. N.Krýpskaıanyń esimimen áli kúnge deıin 36 kóshe men 7 uıym; F.Dzerjınskııdiń esimimen 35 kóshe men 3 uıym atalǵan. Al endi Qazaqstanǵa Lenınniń, Krýp­skaıa­nyń, Dzerjınskııdiń atymen atal­ǵan osynshama kóshelerdiń keregi qansha? Bul jerde áńgime tek Á.Bókeıhan týraly ǵana emes. Qazaqstannyń árbir óńirinde bolǵan «Alashtyń» ondaǵan, júzdegen basqa da qaıratker arystary bar emes pe? Múmkin, «Alashtyń» 100 jyl­dyǵynda tek 20-30 bel­gili kóshbasshylardy ǵa­na aıtpaı, olardyń jolymen júr­gen maıdandas serikteri da aıtyp, jergilikti jerlerdegi umytylǵan esimderdi ashyp, olardyń attaryn kósheler men nysandarǵa berý kerek shyǵar? 
Alashorda kóshbasshylarynyń esimderin kósheler men túrli nysandarǵa berý jóninde júrgizip jatqan jumystar joq dep aýyzdy qý shóppen súrtýge bolmas. Degenmen, eger onyń ná­t­ı­jelerin keńes dáýi-
r­iniń saq­ta­lyp kele jat­qan «mura­sy­men» salystyratyn bolsaq, jum­sar­typ aıtqanda, oı­la­natyn jaıttar bar­shy­lyq. Bul derekter HH ǵa­­syr­dyń birin­shi jartysyndaǵy (ási­rese, 1920-1940 j.j.) kommýnıs­ter bas­taǵan bıliktiń qazaq halqyna ja­­saǵan qanquıly qylmysyna qa­tys­ty berik ustanymnyń áli de qa­lyp­taspaǵanyn, sol sebepti de ke­ńes­tik júıeniń genosıdtik saıa­sat­yn ásh­kereleý júıeli túrde júrgizilmeı otyr­ǵandyǵyn kór­se­tedi. Bizdiń eli­miz­de ashar­shy­lyq, saıası repressııalar tarıhy birimen biri qabystyryla qa­ralyp, keń aýqymdaǵy keshendi ǵylymı zertteý nysanyna aınalýy tıis. Munyń bolashaq urpaq úshin asa mańyzdy ekendigi anyq. 

Sábıt BAIDALY,
jýrnalıst,  alashtanýshy