Rýhanııatqa úles qosqan ǵalym

Akademık Sábdenniń ǵylymı eń­be­k­t­e­ri san salaly, ótpeli dáýir sura­ny­syna baǵyttalǵan. Ult­­tyq ekonomıkany qaıta qu­ryp basqarý, ınnovasııalyq eko­no­­mı­kany, shaǵyn jáne orta bıznesti qa­lyp­tas­tyrý, ǵylym, bilim damýynyń tıimdi jol­­daryn anyqtaý, HHI ǵasyrdaǵy adamzat ómirsheńdiginiń tıimdi baǵyttaryn sara­laý, Qazaqstandaǵy parlamentarı­zm men zańnama máseleleri − ǵalym shy­ǵar­ma­shylyǵynyń basym baǵyttary. 
O. Sábdenniń professor A.Ashırovpen jazǵan «Adam­zat­tyń HHI ǵasyrdaǵy ómir súrý stra­tegııasynyń tujyrymdamasy jáne azyq-túlik qaýipsizdigi» dep atalǵan eńbegi 2016 jyl­ǵy qara­shada Kembrıdj ýnı­versı­tetindegi (Anglııa) halyqaralyq kitap kórmesi aýqymynda ǵylymı qaýym­nyń nazaryn aýdaryp, ar­naıy tusaý keseri sátti ótti. Avtor­­lar HHI ǵasyrda álem ju­rt­­shy­lyǵynyń laıyqty ómir súrý bol­mysyna nazar aýdaryp, azyq-túlik qaý­ipsizdigin qamta­masyz etý joldaryn usy­nady. Kitap baspa­dan aǵylshyn tilinde shy­ǵyp, shet­el ýnıversıtetteri qulaǵdar bolýda.
Zaman talabyna saı elimizdiń kıeli óńirlerin kóterip, olardyń rýhanı, óndirgish baılyqtaryn qoǵam ıgiligine jaratý ǵalym izdenisiniń bıik nysany. O.Sáb­denniń halyqaralyq máni bar «Túrkistan óńirin Jibek joly ústindegi rýhanı-tehnologııalyq klaster retinde qalyptastyrý» atty usynysy qoǵamdyq dárejede qoldaý taýyp, ataqty ólkeni mádenıet, ǵylym, bilim, damyǵan tehnologııa ortalyǵyna aınaldyryp, Eýrazııa ıntegrasııasy ıdeıasyna saı damytý maqsatyn kózdeıdi. Bul mańyzdy sheshim Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń quramynda qazaqstandyq qoǵamdy izgi­len­dirý jolyndaǵy halyq qoldaýymen qabyldanǵan baǵdarlama bolary kúmán týǵyzbasa kerekti.
Búginde elimizde saıası, eko­nomı­kalyq reformalar tabıǵı úılesim taýyp, jańa qarqyn alý úshin birden-bir basymdylyq Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jarııalanymynda týǵan halqymyz óskeleń ulttyq qasıetterge ıe bolyp, iskerlik qabiletin barynsha damytý negizinde eń damyǵan elderdiń sanatynan kórinýi strategııalyq maqsat dep tanylýda. Osy salada Orazaly Sábdenniń Abaı ta­ǵylymyna tereń úńilip, HHI ǵasyrǵa ne laıyq, keleshekte qazaq qoǵamyn ne kútip tur, baıyrǵy grek mıfologııasyndaǵy Ssılla men Harıbda tosqaýylynan qalaı múdirmeı ótý joldaryn tań­daý­y­myz kerek degen suraqtarǵa sharq uryp jaýap izdegeni oryndy, bárimizdiń kókeı­imizdegi mazaly oılarymyzdyń qylaýyn bas­qandaı. 2016 jyly «Abaı Qazaq­­­stannyń bolashaǵy jáne álem­dik sıvlızasııa» atty avtor­dyń eńbegi úsh tilde jaryq kór­di. Jańa dáýirde Abaıdyń «to­lyq adam» konsepsııasy qa­laı qa­lyptasyp, halqymyz ǵa­lam­­dyq úderiske ilesip, qandaı deń­geıi­nen kóriný kerek degen uly ıdeıa búginde asa qajettilik ta­­­nytýda. Osyǵan baılanys­ty av­­tor qazaq­standyqtardy álem ór­­­kenıetine, kún­­delikti tir­­shiligimizge basqasha, jańa ba­ǵyt­­­­qa kóz tigip, óz múmkin­shi­li­­gi­­­­miz­­di to­­lyq paıdalanýdy usy­nady. 
Árıne, búginde qazaq eliniń taǵ­dyry jahandaný prosesimen tyǵyz baılanysta. Biz buryn Reseı ımperııasynyń táýeldi otary bola tura, sonaý aqyn-jyraýlar, hákim Abaı, Alash qaıratkerleriniń mazasyz izdenisteriniń ózegi bolǵan ult, memleket taǵdyry búgingi tańda uly maqsat tóńireginde múlde jańasha óris alýda. Kezinde Abaı qazaq qoǵamynyń kemshin ahýalyn syn kózben jiti qarap, synaýshy ǵana bolmaı, dıalektıka zańdylyǵyn tereń túsinip, asa oıshyldyq tanytqan edi. О́ner-bilim, kásibı iskerligi asqan eldermen qalaı teńesemiz, mesheýlikten arylý joldary qandaı degen suraqqa jaýap izdep sharq urdy.
Orazaly Sábden máseleni ke­ńi­nen qoı­yp, ult taǵdyryn álem qubylysymen baılanystyrady. О́ktemdi HHI ǵasyrda ne bolamyz, órkenıet kóshine ilese alamyz ba, el baılyǵyn, adamı kapıtaldyń bolmysyn halyq ıgiligine jaratýǵa múmkinshilik bola ma degen saýaldarǵa jaýap iz­dep, ońynan sheshý joldaryn jańa tur­ǵy­­dan qarastyryp, ózindik boljam-usy­nys­taryn alǵa tartady. Abaıdyń dú­nıe­tanymyn ǵylymı negizde usynyp, dúnıe­júzilik oı-órkenıetimen ushtas­tyrý – búgingi dáýir talaby dep tanýymyz talas týǵyzbasa kerek.
Búgingi tańda elimizdiń jer baı­ly­ǵyn utymdy paıdalanyp, ekonomıka men tehnologııa sáı­kestigin qamtasyz etý, ulttyq genefonymyzdy saqtap, ony bi­lim, ǵylym, densaýlyq baǵamymen ór­ke­nıet dárejesinde damytý – bizdiń ba­sym­dy­lyqtarymyz dep tanıdy «Abaı jáne qazaq bola­shaǵy» týyndysynyń avtory.
Jer baılyǵy elimizde aldymen qazba kenderimen tanylady. Osyǵan baılanysty halqymyzdyń kókeıindegi bir arman-saýal osy kenishtiń tıimdiligin arttyrý kózderi. Aldymen ult ıeligine kóshirip, kezindegi ushqary, asyǵys sheshimderdi túzetý joldaryn izdestirip, O.Sábdenniń qýatty ulttyq kompanııalar qurý týraly usynysy jalpy qoǵamdyq pi­kir­men úndesýde. Bul búgin-er­teń sheshile qoıatyn másele dep qaraý orynsyz pikir ekeni bel­gili. Tamyryn tereń jaıǵan aksııa bólisi, sheteldik ınvestı­sııalar kólemi – munyń bári shetel kapıtalynyń múddesi de qýa­­ty. Bul saladaǵy menshik máse­­lesin sheshý problemasy talaı qıyn­dyqtarmen baılanysty ekeni aıdan aıan, jalǵyz ǵana joly – ult­tyq menshiktegi aksııalar úle­­sin ulǵaıtý (árıne, birtindep satyp alý jo­lymen).
Onymen qatar qazba baıly­ǵynyń taǵy bir durys ıgerilmeı jatqan júıesi – taý-ken kózderiniń rentalyq túsimi, ıaǵnı kenbaılyǵy qunynyń mol mólsheri esepke alynbaı, shıkizat quramynda tikeleı eksportqa shyǵarylyp, shetel kompanııalarynyń paıdasyna iligýi. Bul problema árbir ken orynynyń ózindik qunyn ǵylymı negizde tolyq dáleldep, absolıýtti, dıfferensıaldy ren­ta túrinde durys bóliske tú­sýinde. Jal­py renta kólemi qaz­ba baılyǵy qu­ny­nyń 60-70% quraıdy (jeke ken ornynan ja­salǵan túıinder boıynsha). Ken baılyǵymyzdyń taza mólsherin alsaq, renta túsimi memlekettik bıýdjettiń denin quraýǵa tıisti. Renta máselesin ekonomıst-ǵa­lymdar buryn-sońdy kóterip te júr, biraq másele sheshimin tabýdan áli de alshaq jatqan úrdis. Bul jaǵdaı Reseı ekonomıkasyna da tán problema.
Ár táýelsiz eldiń bolmysyn quraıtyn zııatkerlik áleýetin anyqtap, memlekettiń halyq­ara­lyq rýhanı básekede múmkin­digin ashatyn ǵylym deńgeıi eke­ni aksıoma, talas týdyrmasa kerek. Osyǵan baılanysty Abaı armany – halyq zııatkerligi tur­ǵysynan O.Sábden eńbeginde keńinen tolǵanady. Onyń usy­nystary, ásirese bul ýaqytta sha­shyrandy ǵylym oshaqtaryn júıeleý, memlekettik basqarý pár­menin keńeıtý máseleleri kó­ńilge qonymdy. Ǵylymdy uıym­­dastyrý, tıimdiligin arttyrý, shoǵyrlandyrý máselesimen avto­rymyz kóp ýaqyttan beri túbe­geıli aınalysyp úkimet deń­geıine qundy usynystar jasaǵanyna ózimiz kýágermiz. Ǵylym­dy bas­qarý, qar­jylandyrý jóninde pikir alysý, qoǵamdyq dárejede shyn tıim­dilik turǵysynan tal­qyǵa salý tolǵaǵy jetkendigi anyq.
O.Sábden qoǵam qaıratkeri retinde janashyrlyqpen aýyl jaǵdaıyn tol­ǵaı­dy. Ultymyzdyń bolmysyn qurǵan hal­qymyzdyń 42-44% aýyl turǵyny dep tany­saq, uly Abaı qamyǵa músirkep «Qaıran elim, qazaǵym, qaıran jurtym» degen tolǵanysy árbir ult azamatyn beı-jaı qaldyrmasa kerek. Shyn máninde aýyl máse­lesin sheshýdegi birden-bir talas týdyratyn jaıt – aýyl tur­ǵyndaryn jumyspen, onyń ishinde jumystyń uıymdasqan koo­perasııa negizinde qam­ta­masyz etý. Aýylda óndiristik, tuty­ný koope­ratıvter, aksıonerlik ujymdar, ko­­mandıttik seriktestikter t.b. ujym­­shar­lyq uıymdar arqy­ly jergilikti tur­ǵyn­dardy jumys­qa tartý máselesi kezek kút­tir­­­meı­tin másele ekeni aıdan anyq. Bul jaǵdaıda eldi mekendi qar­jylan­dyrý, eńbek ónimdiligin art­­tyrý, ujymshar tıimdiligi degen júıeler óz salasy boıynsha she­shi­min taýyp, tolǵaǵy jetken úrdis.
Belgili ǵalym-ekonomıst, qo­­­ǵam qaı­rat­keri O.Sábdenniń «Abaı jáne qazaq bolashaǵy» degen eńbegi ǵylymǵa ne­gizdelgen pýb­lı­sıstıka retinde tany­lýda. Kitapta kóterilgen problemalar oqyrmandardyń oı-órisin keńeı­tip, kúr­deli maqsattardy meńzeıdi.
Jalpy kólemi 680 ǵylymı eńbegi bar, sonyń ishinde 81 monografııasy men kitaptary jaryq kórdi. Jas ǵalym retinde ǵylymı eńbekterine 1980 jyly ǵylym jáne tehnıka jóninde Lenın komsomoly syılyǵy berildi. 2003 jyly «Qazaqstanda naryq ekonomıkasynyń damýynyń konseptýaldy negizderi» atty 11 mo­nografııalyq ǵylymı eńbek­terine Memlekettik syılyq be­rildi.
O.Sábdenniń negizgi ǵylymı izde­nis­teri onyń taıaýda jaryq kórgen 25 tomdyq «Ekonomıka: tańdamaly eń­bek­terinde» baıandal­ǵan. Olar myna máse­le­lerge ar­nalǵan: ulttyq ekonomıkany bas­qarý; básekelestik ekonomıka; ınno­va­sııalyq jáne ıntellektýaldy ekonomı­ka; ónerkásiptiń tıimdiligin arttyrý; na­ryq eko­no­mıkasynyń teorııasy men ádis­temesi; logıstıka; shaǵyn jáne orta bı­z­nesti damytý; ǵylym, bilim jáne ınfra­qu­rylymdyq máseleler; XXI ǵasyr jáne odan keıingi ǵasyrdaǵy adamzattyń ómir súrý joly; jer sharyndaǵy ómirdi júıe­ge salý; qoǵamnyń rýhanı damý jáne ja­handaný má­selesi; memleketti «tórttik spı­­ral» negizinde basqarýdyń jańa para­dıgmasy; Qazaqstanda parlamentarızmdi damytý jáne ony jańa zańdarmen qam­tamasyz etý jáne t.b.
Avtordyń irgeli jáne qoldan­baly ǵylymı izdenisteri Úkimettiń 1973-2017 jyl­­dardaǵy ǵylymı grant­tyq baǵ­dar­la­malarda kór­setilgen. Avtor ǵylymı izde­nis­­­­teriniń nátıjesi boıynsha Elbasy jáne Úkimet atyna baǵyt­talǵan 30-dan astam kon­septýal­dy ǵylymı usynystar berdi. Olardyń kópshiligi iske asty, qal­ǵan bóligi óz ýaqytyn kútýde. 
Respýblıkamyzda údemeli ın­dýs­trı­alandyrý kezeńinde she­shil­meı jatqan máseleler bar­shylyq. Avtordyń aıtýynsha, eli­miz tehnologııa daǵdarysy al­dynda tur. Jańa kezeńde qar­qyndy eń­bek ónimine jetýdiń sheshýshi kilti – ınnovasııalyq tehnologııa. Damyǵan elder ekonomıka daǵ­darysynyń ózinde 35% ınvestısııasyn jańa tehnologııaǵa jumyldyryp, keleshektegi damý qarqynyn údertip, básekeles­tikte jeńiske jetý joldaryn qam­tamasyz etý qamynda. Orta tapty osynyń negizinde qalyptastyryp, ha­lyq­tyń ál-aýhatyn bekindirý maqsatyn kóz­d­eýde. Bul áleýmettik kelisim ty­nysh­tyqtyń kepili retinde qabyl­da­ný­da. Keńinen, joǵary deńgeıdegi zamana­ýı tehnologııamen qarýlanǵan qoǵam qu­ryp, IJО́-niń (ishki jalpy ónim) ozyq elder­degideı 50-60 paıyzyn qamtıtyn ónerkásip arqyly Qazaqstannyń aldyń­ǵy qatarly 30 eldiń quramyna kirýi − aldaǵy strategııalyq meje. Osy aıtý­ly baǵdar sheńberinde elimizdiń zııa-
ly qaýymynyń belsendi ókili O.Sáb­den­niń aldaǵy ýaqytta Qazaq­stan res­pýb­lı­ka­synyń «Máń­­gilik el» sanatynda ósip-ór­ken­deýine qosatyn ǵylym sala­syndaǵy úlesi molyǵa bermek.

Amanjol Qoshanov,

akademık

ALMATY