IýNESKO-men shırek ǵasyr birgemiz

Sondaı sabaqtardyń birinde VIII ǵa­syrda tasqa túsken Orhon-Enıseı ja­zýlary týraly aıtylyp, onyń túr­ki halyqtarynyń tilinde eke­nin shved ǵalymy Tompson 1893 jy­ly dá­­leldegenin, al qazir sol tas­tar­dy moń­­ǵol áskerleri ózderiniń da­ıyn­dyq­tarynda nysana qylyp atyp júr­ge­nin sol elge barǵan aqyn Ol­jas Sú­leı­menovtiń kórgeni, Mońǵol óki­me­tine qor­ǵaý kerektigin aıtqanda, olar­dyń ta­rapynan túsinistik tappaǵany tý­raly áńgime boldy. Jalpy, túrkiler, so­nyń ishinde olardyń qarashańyraǵy bo­lyp sanalatyn biz – qazaqtar úshin baǵa jetpes mádenı muralardyń bulaı aıaqasty bolǵanyn estip otyrǵan jurttyń bári narazylyq bildirip, shýlap qoıa berdi. Sonyń ishinde qazirgi akademık Seıit Qasqabasov aǵamyzdyń muny IýNESKO-ǵa jetkizý kerek degen sózi esimde qalypty. (Artynan bári de sheshilip, bul tastardaǵy jazýdyń kóshirmeleri elimizge jetkizildi ǵoı)... 
Keıinnen biraz ýaqyt IýNESKO degen ne, qandaı uıym eken dep oıla­nyp júrgenimiz de ras. Barlyq mádenı mu­ralardy qorǵaı alatyn bolsa, bul bir keremet jer boldy ǵoı. Biraq ha­lyqaralyq uıym retinde ol bizdiń sóz­ge qulaq asa qoımaıtyn shyǵar, óıtkeni, olar tek KSRO-ny ǵana biledi, oǵan aryz-shaǵym aıtý tek Máskeýdiń quzyrynda ǵoı dep oılaǵanbyz. 

Endi sol atynan at úrketin uıymǵa da táýelsizdiktiń arqasynda Qazaqstan derbes múshe bolyp, oǵan búgin týra 25 jyl tolyp otyr. Elimiz 1992 jylǵy 22 mamyrda osy uıymǵa múshe bolyp enip, qazir onyń beldi qatysýshysynyń birine aınaldy. Sonymen birge, Qazaqstan bul uıymǵa óz táýelsizdigin alǵan burynǵy KSRO-nyń (Baltyq boıy elderin eseptemegende) basqa respýblıkalary arasynan birinshi bolyp endi. 
IýNESKO degenniń ózi aǵylshynnyń United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization − degen sózderiniń bas áripterinen quralǵan. Birikken Ulttar Uıymynyń bilim, ǵy­lym jáne mádenıet jónindegi arnaý­ly mekemesi degen uǵymdy beredi. Uıymnyń basty maqsaty – memle­ket­ter men halyqtardyń bilim, ǵylym já­ne mádenıet salalaryndaǵy yn­ty­maq­tastyǵyn damytý arqyly álemdegi beı­bit­shi­lik pen qaýipsizdikti nyǵaıtý. So­ny­men qatar, uıym násiline, jyny­­syna, tiline, dinine qaramaı, bar­lyq halyqtarǵa BUU Jar­ǵysynda ja­rııa­lanǵan ádilettilikti qamtamasyz etip, adam­nyń quqyǵy men bostandyǵyn qor­ǵaıdy.
IýNESKO ǵylymı jobalardy, zertteýler men izdenisterdi qarjylandyrmaıdy, tek prob­lemany sheshetin ádister men joldardy tabýǵa yqpal ete­di. Sondyqtan, bul uıymdy qar­­jylyq turǵydan baı uı­ym dep aıtýǵa áste bolmas. Uı­ym­nyń bıýdjeti árbir eki jyl­ǵa Bas konferensııada be­kitiledi. IýNESKO-ǵa múshe mem­le­ket­ter­diń múshelik jarnasy ishki jal­py ónimniń kólemine baıla­nysty anyqtalady. Keıbir baı elder men halyqaralyq qor­lar uıymǵa óz erkimen qaı­y­rym­dylyq járdemder de jasap tu­rady. Olardyń kólemi keı jyl­dary turaqty jarnalyq tú­simderden de asyp ketip jatady. Osyndaı qarajattardyń kóbi AQSh, Japonııa, Germanııa, Ulybrıtanııa, Fransııa jáne t.b. elderden túsedi. 
IýNESKO qarjylyq kó­mek­terge táýeldi emes, óziniń po­zısııasyn nyq ustanatyn ádi­letti uıym ekendigin 2011 jy­ly bir kórsetti. Sol jyly onyń Palestına avtonomııasyn mú­she­­likke qabyldaıtyndyǵyna na­­razy bolyp, AQSh ózi tóleýge tı­­isti 130 mln dollardy berýden bas tartty. Onyń bul qadamyn qoldap, Kanada, Izraıl, Avs­tra­lııa jáne Polsha sekildi elder de múshelik jarna tóleýdi doǵardy. Sonyń saldarynan 2012 qarjy jylyn uıym 150 mln dollarlyq bıýdjet tapshylyǵymen aıaqtaǵan edi. Biraq, sonda da ol óziniń pozısııasynan bas tartqan emes. 
Uıymnyń qazirgi Bas dırek­tory Bolgarııa ókili Irına Bokova, Atqarýshy keńestiń tóraǵasy Mysyr ókili Muhammed Sameh Ámir. IýNESKO-nyń resmı tili altaý, olar: aǵylshyn, fransýz, ıspan, arab, qytaı jáne orys. 

Uıym aıasyndaǵy utymdy ister

Elimizde 1992 jylǵy qazan aıynda Almatyda Azııadaǵy BAQ táýelsizdigi men alýan túr­li­ligin qoldaý jónindegi ha­lyq­aralyq semınar ótkizilip, oǵan 20 el men 6 halyqaralyq uı­ym­nyń ókilderi qatysty. Bul Qazaqstandy álemge tanytqan alǵashqy iri halyqaralyq sharalardyń biri boldy. Al 1993 jyly elimizde IýNESKO jó­nindegi Ulttyq komıssııa qu­rylyp, ol ózge sharýalarmen qatar, uıymnyń mereıtoılyq datalarynyń kúntizbesine Abaı­dyń 150 jyldyǵyn atap ótý kerektigi jóninde usynys engizdi. Bul usynys sol jyldyń qarasha aıynda bolǵan Bas kon­fe­rensııanyń 27-shi sessııa­syn­da qaralyp, biraýyzdan ma­qul­dandy. Bul Qazaqstannyń uı­ym sheń­berindegi alǵashqy je­ńisi edi. Onyń uly Abaıdyń esi­mimen bas­talýynyń da úlken sım­volıkalyq máni bar. 1995 jy­ly aqynnyń 150 jyldyq mereıtoı­yn IýNESKO deńgeıinde atap ótý sharalary uıymnyń Pa­­rıjdegi shtab-páterinde maýsym aıynda bastalyp, Bas dı­rek­tor Federıko Maıordyń qa­tysýymen tamyz aıynda Qa­zaq­standa jalǵasty. 
Sol jyldyń kúzinde Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin IýNESKO deńgeıinde qorǵalatyn ǵalamdyq mádenı muralar tizbesine engizý jumystary qolǵa alyndy. Al 15 qarashada Prezıdent Nursultan Nazarbaev IýNESKO Bas kon­fe­rensııasynyń 28-shi sessııa­sy­na qatysyp, sóz sóıledi já­ne osy jerde Bas dırektor F.Ma­ı­orǵa Qazaqstanǵa sińirgen eń­begi úshin Prezıdenttiń 1995 jyl­ǵy «Beıbitshilik jáne rýhanı kelisim» syılyǵyn tapsyrdy. 
1997 jylǵy 2-6 maýsym kún­deri IýNESKO men Fransııada 100 jyldyq mereıtoıyna baılanysty qazaqtyń uly jazýshysy M.Áýezovtiń kúnderi ótti. Oǵan qazaq óneri men mádenıetiniń A.Musaqojaeva, D.Qaseıinov, O.Rymjanov jáne t.b. maıtalmandary qatysty. О́ziniń sózinde de­legasııa basshysy, Premer-Mı­nıstrdiń orynbasary I.Tas­­maǵambetov M.Áýezovtiń 100 jyldyq mereıtoıynyń IýNESKO sheńberinde atalyp otyr­ǵandyǵy qazaq ja­zý­shy­sy­nyń shyǵarmalary álemdik áde­bıet jádigerleriniń qataryna qosylǵandyǵynyń aıǵaǵy ekenin atap ótti. 
Sol jyly bolǵan uıymnyń 29-shy sessııasynda qurylymnyń Atqarýshy keńesi Qazaqstandaǵy Túrkistan qalasynyń 1500 jyl­dy­ǵyn 1998 jyly, M.Dýlatıdiń 500 jyldyǵy men Q.Sátbaevtyń 100 jyldyǵyn 1999 jyly atap ótý týraly usynys jasap, olar biraýyzdan maquldandy. Qazaqstan men IýNESKO-nyń arasyndaǵy tyǵyz ynty­maq­tastyq jyldar boıy damyp keledi. Uıym Aral men Kas­pıı teńizi problemalarynyń she­shi­­lýine de atsalysyp, kollo­k­vı­ýmdar ótkizdi. 1999 jyly Parıjdegi shtab-páterinde «Osy zamanǵy qoǵamdaǵy ıntel­lek­týa­ldyń róli, Ortalyq Azııadaǵy beı­bitshilik pen jańa dáýir» atty kollokvıýmǵa arnaıy sha­qy­ry­lǵan qazaq aqyny Oljas Súleımenov baıandama jasady. Osy sharanyń sheńberinde aqyn Muhtar Shahanovtyń «О́rkenıettiń adasýy» kitabynyń tu­saý­keseri jasaldy. Uıym Semeı ıadrolyq synaq polıgony ja­bylýyna arnalǵan sharalarǵa, Álem­dik jáne dástúrli dinder kósh­basshylarynyń sezderine jáne t.b. Qazaqstanda bolyp turatyn ha­lyq­aralyq sharalarǵa belsene at­salysyp, ókilderin jiberip tu­rady.
2001 jyldan bastap aqyn Oljas Súleımenov Qazaqstannyń IýNESKO-daǵy turaqty ókili bolyp taǵaıyndaldy. Osy jyldarda Qazaqstan men IýNESKO-nyń yntymaqtastyǵy jańa sapa­d­a­ǵy bıik deńgeıge kóterildi. Qazaq­stannyń usynysymen uıym «Má­denıetterdiń 2013 − 2022 jyl­­darǵa arnalǵan halyqaralyq on­­jyldyǵy» atty jospardy qa­byl­dady. 
Qazaqstanda IýNESKO-nyń qorǵaýyna alynǵan tarıhı eskertkishterdiń qataryna Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinen basqa, Tańbaly arheologııalyq landshafyndaǵy petroglıfter, «Jibek joly», Saryarqa jáne Soltústik Qazaqstannyń dalasy men kólderi engizildi. Naqty atasaq, «Jibek jolynyń» qazaqstandyq bóligi boıynsha Almaty, Jambyl oblystarynyń aýmaqtaryndaǵy Qoılyq, Qara­mergen, Talǵar, Aqtóbe, Aqyr­tas, Qulan, Qostóbe, О́rnek se­kildi ortaǵasyrlyq segiz nysan engizildi. Saryarqa dalasy men Soltústik Qazaqstannyń kól­deri jalpy ataýynyń ishinde Qor­ǵaljyn jáne Naýyrzym qo­ryq­tary da tizimge endi. Al ma­te­rıaldyq emes qundylyqtar tizimine dombyramen tartylǵan kúı­ler, qazaq pen qyrǵyzdyń kıiz úılerin tigý sheberlikteri qosyldy. 
Álemdik aýqymdaǵy tar­ı­hı qundylyqtarǵa Oljas Sú­leı­menovtiń usynysymen «Ha­­lyqtardyń alǵashqy uly kósh­­kini» konferensııalar tizimi en­gizilip, ol adamdardyń ǵalam­shar­­daǵy qazirgi qonystaný ere­k­­­-
shelikterine deıingi kezeńdi qa­mtıtyn boldy. 
Qazaqstanda IýNESKO-nyń qorǵalýyna alynǵan materıaldyq emes qundylyqtardyń qataryna «Qazaq kúresi» sporty, «Naýryz» merekesi, «Suńqarmen ań aýlaý» sekildi saıatshylyq óneri jáne t.b. engizilgen. IýNESKO-nyń qazirgi Bas dırektory Irına Bokova ús­timizdegi jyldyń qyrkúıek aı­ynda Qazaqstanǵa resmı sapar­men kelip, EKSPO-2017 ha­lyq­aralyq kórmesine qa­ty­s­paq­shy. Onda IýNESKO-nyń «Islam mádenıetiniń ár túrli as­­pektileri» degen taqyryptaǵy ba­sylymdar kolleksııasynyń tu­­saýkeseri jasalady dep jos­par­­lanǵan.

Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»