Qazaq baspasóziniń qara shańyraǵy atanǵan «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń altyn bosaǵasynda osy Ádilmen qanattasa qatar júrip, qyzmet istedik. Eldiń bas gazeti bolǵan soń respýblıkanyń túkpir-túkpirinen saıdyń tasyndaı marqasqa azamattar jınalyp, bas qosqan jer. Dýly, dýmandy orta. Aldymyzdaǵy Hamań, Tákeń, Altekeń, Baıǵań sııaqty jaqsylar óz aldyna, tipti qatar-qurby azamattardan Sovetti – «Sáke», Keńeshandy – «Keńke», Aqseleýdi – «Aqa», Qoıshyǵarany – «Qoısheke» desip, taza qazaqy qalpymyzben, «birińdi biriń ǵızzát, qurmet etis» deıtin Abaı ata úlgisimen syılasyp, bir úıdiń balasyndaı, bir qoldyń salasyndaı bolyp yntymaqtasyp júretin kez edi ǵoı ol. О́zimizden sál jastaý bolǵanymen, bilimi men biligi, daryny men qarymy qaraılas, súıkimi jarasqan Ádildi de barshamyz «Ádaqa» deıtinbiz. Tipti, redaksııadaǵy qyz-kelinshekterdiń bári derlik solaı ataıtyn. Jumystyń buıryqty ýaqyty bitken soń andyzdap bet-betimizben tarap ketpeı, ony-muny syltaýratyp, jubymyz jazylmaı, úrkerdeı top bolyp, taǵy biraz qaıyrlaıtynymyz qandaı.
Odan qalsa, selbesip-sebeptesip, bir-birimizdiń úıdi-úıimizge ere baratynymyz qane. Ańqyldaǵan aqedil Ádildiń tórinde, Darıǵanyń kóldeı dastarhanynda otyryp ta talaı syr aqtarystyq. Kúni boıy bitpegen sharýalarymyzdan shaǵyn «lezdeme» jasap, qyzylkeńirdek bolystyq. Bir mezgil ánge kezek berip, jelpindik te. Meniń keıde dombyra tyńqyldatyp, arǵy-bergi aqyndardyń eskilikti sózderinen jyr aıtatynym bolýshy edi, ondaıda kóńildiń kókdónenin bos jiberip, shalqyp bir ketsem:
– Jasa, Beke! – dep Ádilim jelpinip bir qalar edi. Oǵan ilese:
– Jasa, aǵa! – dep ákesiniń aldynda otyrǵan úsh-tórt jasar «Maıtı Maýsym» da pák peıilmen qoshemet qosar edi.
«Maıtı Maýsym» deıtinim – sol jyldary teledıdardan, amerıkalyq bolar deımin, bir mýltfılm júrip jatatyn, sonyń úrip aýyzǵa salǵandaı Maıtı Maýs atty bir keıipkeri Ádildiń kishkentaı qyzalaǵyna – Jazıraǵa quıyp qoıǵandaı uqsaıtyn. Sodan men Jazırany Maıtı Maýs atap ketkemin ǵoı. Sondaı bas qosýlarymyzdyń árqaısysy ózimizge jármeńkedeı kórinýshi edi-aý. Al sóıtken Jazıra qazir bes balanyń anasy, joǵary bilimdi maman, «Bilim jáne ǵylym uıymdary ulttyq assosıasııasy» zańdy tulǵalar birlestiginiń tóraıymy. О́zińnen keıingini kórip qartaıatynyń ras – jylǵadan aqqan sý demeı ne dersiń ýaqyt shirkindi... Adamdar arasyndaǵy ylǵalsyz jarastyqtyń quty qashyp, balapan – basyna, turymtaı – tusyna ketken qazirgi zamanda sondaı shýaqty kúnderdiń saǵynyshy júrek syzdatady.
* * *
Qazaq ádebıeti alyptarynyń biri, klassık jazýshymyz Sábeńniń – Sábıt Muqanovtyń «Men kimmin dep maqtanam?» deıtin shalqymaly bir óleńi bolýshy edi ǵoı. Birde Ádil de ózine sol suraqty qoıyp, jaýabyn ózi bergeni bar. «Maqtansam, – deıdi Ádil, – ózimdi jastaıymnan qamqorlyǵyna alyp, áke ornyna áke, sheshe ornyna sheshedeı tárbıelep ósirgen; otaý quryp, tútin tútetip, balaly-shaǵaly bolýyma; uldy uıadan ushyryp, qyzdy qııaǵa qondyryp, nemere-jıender súıýime sebepshi bolǵan kıeli de qasıetti qara shańyraq – «Egemen Qazaqstanymmen» maqtanamyn. Maqtansam – osy gazettiń irgetasyn qalap, ósip-órkendeýine laıyqty úles qosa bilgen aǵa urpaq attaryn atap maqtanamyn. Maqtansam – sol aǵalarymyzdyń salyp ketken sara jolynan taımaı, ıgi dástúrlerdi odan ári jalǵastyryp kele jatqan qazirgi jastarymyzdy kórip maqtanamyn».
Sóz-aq qoı! О́ziniń qımas dosy, ilki aldyndaǵy qalamdas aǵalarynyń biri, marqum Sovet Shımanbaevtyń shańda bir kóńil-hoshy kelgende «Árýaǵyńnan aınalaıyn, «Sosıaldy Qazaqstan!» – dep shalqyp ketetini bolýshy edi. Shyn kóńilden shyqqan osy bir lepesti Quran sózindeı baǵalap, qabyldaýshy edik. Al Ádildiń álgi sózin ári qaraı túgendesek, ol óziniń eńbek jolyn osy jerden bastap, osy jerden zeınetkerlikke shyqqanyn meıirlene aıta kelip: «Eńbek kitapshamda bir-aq jazý boldy. Ol – «Ádil Dúısenbekov respýblıkalyq «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine qyzmetke alynsyn» degen sóz. Muny men Táńirdiń mańdaıyma jazyp qoıǵan baqyty dep bilemin. Soǵan shúkir deımin», – dep tujyrady.
Maqtansa, maqtanarlyqtaı bar ǵoı! Meniń biletinimde, óziniń eńbek jolyn osynaý qasıetti shańyraqtyń tabaldyryǵynan attaǵannan bastap, osynda ósip, órkendep, qurmetti demalysqa shyqqan úsh-aq adam bolsa kerek: biri – Ádil de, qalǵan ekeýi – Balǵabek Qydyrbekuly men Tájibaı Bıtaev aǵalarymyz edi. Daraqtyń bir jerde turyp jetilgeni de ónege ǵoı.
* * *
– Beke, siz elýge kelgende qatyryp turyp «Bes taý asqan Bekeń» deıtin maqala jazarmyn-aý! – dedi birde.
Alataýdyń baýraıyndaǵy balaýsaly betkeılerden raýǵash terip júrgenbiz. Kóktemniń jazǵa shyǵar maı-maısa shaǵynda jaı qydyrystap qana taýǵa shyqqannyń ózi bir ǵanıbet. Qazaqstan Ortalyq partııa komıteti baspasynyń Almatydan Talǵarǵa barar jol boıyndaǵy bulyń-bultyq qoınaýǵa suǵyna ornalasqan «Aq qaıyń» sanatorııinde demalyp jatqan bir shoǵyr qalamdastar kún ıyqqa kóterilisimen, shıpajaıǵa tıip turǵan, kóz jaýyn alǵandaı jasyl belderge tartqanbyz ǵoı. «Ásheıinde jigittiń bári mergen» demekshi, jaıshylyqta: «Pa, shirkin, barar ma edi!.. Raýǵash ta qazir solqyldap-aq turǵan shyǵar!..» desip otyratyn jigitterdiń taýany eki bel asqanǵa ǵana jetti. Meniń qarshadaıymnan-aq osy óńirdiń taý-tasyna órmelep ósken qambyldyǵym bar, al Ádildiki namysqoılyq bolar deımin – áıteýir, kelesi bir kezeńge ıek artpada álgi toptan ekeýimiz ǵana qalǵan kórinemiz. Biraq endi Ádilim de entigin basa almaı, qur boıy soraıyp, baryp-kelip tur. Aýzymen aýa qarmap, sonaý mańdala tórindegi qaınaǵan ómirge uıaly kózin qydyrta qarap, beıne jan rahatyna bólengen keıipte. «Taǵy bir yshqynyp, sonaý betkeıdegi jazańǵa jeteıikshi» dep men aıtamyn. «Qoı, osy da jeter, qaıtalyq» dep Ádilim betteıtin emes. Jańaǵy sózdi áńgimeniń betin basqaǵa burǵysy kelip ádeıi aıtty bilem. «Bes taý asqan Bekeń» dep maqala jazbaqshy...
– Ýáde me?
– Ýáde!
Biraq sol ýáde oryndalmady. Árıne, Ádildiń kinásinen emes. Men ózim mináıi bir sebeppen basqa jumysqa aýysyp kettim de, birshama ýaqyt jýrnalıstıkadan qol úzip qaldym. Áıtpese qalamyna qut daryp, kúnde shabys tileıtin sáıgúlikteı zar kúıinde júrgen Ádildiń ýáde buzar reti joq-ty. Degenmen, «Bes taý asqan Bekeńdi» jazbasa da, sol tusta ol shyǵarmashylyqtyń berekeli belesine shyǵyp, óz oqyrmandaryn taýyp, gazetke de óndirte jazyp, kórkem ádebıettiń aýylyna da jıi-jıi at izin salyp júrgen kezi bolatyn. «Sharlaǵan jolym jatyr jer betinde» dep Qasym aqyn aıtpaqshy, siz onyń shubyrǵan izin sol kezdegi «Sosıalıstik Qazaqstan» men «Egemen Qazaqstannyń» betterinen qabaǵat tabasyz. Qoǵam aýysyp, eski dúnıeniń tasemen qabyrǵalary qaqyrap, raýandap atqan táýelsizdik tańymen birge tynys-tirliktiń barlyq qyrlaryn qamtyǵan san-sapa ózgeristerdiń bel ortasynan tabylǵan, zamananyń aqıqatyn aıtyp, qalyń qazaqtyń qamy úshin «aqyryp teńdik suraǵan» azamattardyń mańdaı aldynan Ádildiń ózin de kórer edińiz, sózin de estir edińiz. Qalamgerdiń azamattyq belsendiligi onyń jazǵan-syzǵanymen ólshenetin bolsa, sodan beri de Ádildiń qalamy tımegen, túbegeıttep qozǵamaǵan qoǵamdyq oıdyń eshbir qabaty da, qaltarysy da joq desek, jańsaq aıtpaspyz. Kúndelikti kósemsózderi men sheshen sózderin bylaı qoıǵanda, sol bir alaǵaı da bulaǵaı jyldarda gazettiń «El» dep atalatyn qosymshasyn shyǵaryp, el men jerdiń alýan-alýan kúptigeı jaılaryn indete qozǵap, aýyldyń shıqandaı sózin aldyńǵy qatarǵa shyǵarǵanynyń ózi nege turady. Ol úshin kezinde keıipkerimizdiń atyna kóp-kóp iltıpat bildirilip, alǵystar aıtylǵanyn búginde bireý bilse, bireý bilmes.
* * *
Osy kúngi aǵa býyn qalamgerlerdiń kópshiligi: «Biz Sheraǵańnyń shekpeninen shyqqanbyz» dese, bórikteri qazandaı bolatynyn kóziqaraqty oqyrman bilse kerek. Táýelsizdiktiń eleń-alańyndaǵy aýmaly-tókpeli, taǵdyrsheshti jyldarda aǵa gazet – «Sosıalıstik Qazaqstannyń», sodan keıin biraz ýaqyt «Egemen Qazaqstan» ujymyn basqarǵan, kóp-kóp shákirt tárbıelep, «redaktorlardyń redaktory» atanǵan aıtýly qalamger, sheber jazýshy Sherhan aǵa Murtazanyń ustahanasynda da shyńdalǵan bul Ádil. Shyńdalyp qana qoımaı, ustazynyń ystyq yqylasyna bólengen, jan dosyndaı jampozyna aınalǵan. Ekeýiniń kóp jylǵy aǵaly-inili jarastyǵynan «Meniń Sheraǵam» atty estelikter kitabynyń dúnıege kelgenin de bilemiz. Tek bizdiń bilmeıtinimiz – sol bastaýkózdiń kóldeı darııaǵa ulasyp, «Sheraǵanyń sherýi» deıtin áıdik roman-essege aınalyp, áne-mine jaryqqa shyqqaly jatqany bolatyn. Mine, endi jazýshy Ádildiń aýzynan ony da bildik. Qudaı qalasa, az kúnde ol da qolymyzǵa tıip, rýhanı qorymyzdy tolyqtyra túser deımiz. О́ıtkeni, Sheraǵańnyń qaı sózi, qandaı isi de tunyp turǵan ǵıbrat, tolyp turǵan ónege ekenin bilemiz. Solardy qaz-qalpynda qaǵazǵa túsirip, oqyrmanyna syıǵa tartqaly otyrǵan Ádildiń samdaǵaılyǵyna tántimiz.
Osy atalǵan roman-esseniń «Jambyl» jýrnalynyń bıylǵy birinshi sanynda jarııalanǵan úzindilerinen bir ǵıbratty jaıdy oqydyq. «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» bas redaktor bolyp kelisimen Sheraǵań gazettiń taralymyn qolǵa alady ǵoı. Ol úshin redaksııanyń beldi jýrnalısterin oblys-oblystarǵa bólip, jaýapkershilik júkteıdi. Ádil Dúısenbek Jambyl oblysyna bólingen eken. Gazetke jazylýdyń barysy jaıyndaǵy onyń esebin tyńdaı otyryp, redaktor bul iske oblys, aýdan basshylaryn jumyldyrý kerektigin eskertse, Ádaqań «ondaı qolqa siz sııaqty bedeldi kisiler tarapynan shyqsa ǵana basshylardyń beti beri qaraýy múmkin» degendi aıtyp, mindettiń bir ushyn Sheraǵańnyń ózine aýdarǵysy kelmeı me. Sondaǵy kórinisti jazýshy bylaı sýrettepti:
«Sheraǵań meni alǵash kórgendeı bajyraıa qarap otyrdy da:
– Áı, seniń bedeliń kimnen kem? – dedi qolyn joǵary kóterip. – Jazýshy dese jazýshysyń, jýrnalıst dese jýrnalıssiń. Bildeı bir gazettiń bólim meńgerýshisiń. Odan artyq ne kerek?!»
Iá, budan artyq eshteńeniń de keregi shamaly edi. Jazýshy dese – jazýshy etip, jýrnalıst dese – jýrnalıst etip qalamgerlik qaısarlyqqa tárbıelegen Sheraǵańdaı aǵalarynyń arqasynda Ádildiń qazynaly oıynan birtalaı shyǵarmalar týyp, jaryqqa shyqty. Bul qatarda «Aqkúmbez», «Kókjıek», «Júrek jylýy», «Tergeý áli bitken joq», «Shynaıy ómir shyraıy», «Qara shańyraq», «Meniń Sheraǵam» deıtin kitaptardy atasa bolady. Al «Sheraǵanyń sherýi» atty roman-essesi oqyrmanǵa jol tartýǵa ázir ekenin aıttyq.
О́miriniń shuǵylaly bir belesine ıek artyp otyrǵan, kórgeni men bilgeni kóp qalamgerdiń áli bereri de az emes. Ol úshin Ádaqańnyń oıy da, soıy da sergek bolsyn, qoly da dert kórmesin dep tileıik.
Bekbolat ÁDETOV,
Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi
ALMATY
