El baǵy – Elbasy

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń bir­les­ken otyrysynda Táýel­sizdigimizdiń 25 jyl­dyǵy Deklarasııasy qabyldandy. Táýelsizdik – kúni keshe óz eli, óz jerinde egemendik alǵanǵa deıin tabal­dyryq kózinen uzamaǵan qazaq halqy úshin eń ulyq mereke. Búginde álemniń básekege qabi­letti 50 eliniń sapyna en­gen Qazaqstan eń joǵary damy­­ǵan 30 eldiń qataryna kirý­­di maqsat etip otyrsa, oǵan laıyq alǵysharttar az emes.  Solardyń biri – el damýyn aı­qyn­daı­tyn  «Qazaqstan-2050» Strate­gııa­­sy.  Atal­mysh  jańa sı­pat­­­taǵy qujat, ós­ke­leń el­diń jar­qyn er­teńi­niń kepili ispettes. Elbasynyń  «100 naqty qadam: barshaǵa arnalǵan qazirgi zamanǵy memleket» Ult jospary elimizde óndiris pen ınnovasııany, áleýmettik salany damytýǵa sony serpin berip otyr. Týǵan jer tutastyǵy úshin saqalyna shirkeı uıalap, at ústinen túspeı jaýymen qıdalasqan, túrli shapqynshylyqqa ushyrap, kóziniń jasy keppegen ata-babalarymyz osyndaı mamyrajaı zamandy armandap ótkenin sarǵaıǵan tarıh paraqtary kóz aldymyzǵa jaıyp salady. Qazaqstan óz táýelsizdiginiń jıyrma bes jylynda nebir tar jol, taıǵaq keshýlerden aman ótip, azattyqtyń alǵashqy asýlarynan abyroımen asa bildi. Elbasynyń sarabdal saıasatynyń arqasynda elimiz qazir búkil álem tańdana, tańyrqaı qaraıtyn ǵalamat damý jolynan ótip, yntymaǵy jarasqan, ekonomıkasy órkendegen, halyqaralyq qaýymdastyqqa ımenbeı kiretin irgeli memleketke aınaldy.  Búgingi azat Qazaqstan – álemdegi irgeli  memleketterdiń sanatyna qosyldy.  Bizdiń Elbasynyń pikirimen álem saıasatkerleri sanasatyn kúnge jettik. Dúnıe júzi halqynyń adasqanda baǵyt ustar, dátke qýat eter temirqazyǵy Birikken Ulttar Uıymynyń tórinde qazaq daýysy álemge estilse, onyń  Elbasynyń arqasy ekenin halqymyz jáne biledi. Deklarasııada Elbasynyń Táýelsizdik shejire­sin­degi eńbegi tolyq qamtylyp, jan-jaqty kórsetilgenin de aıta ketýimiz qajet. Shırek ǵasyrdaǵy ótken joldarymyz tarqatylǵan tarı­hı qujatty Ońtústik halqy da biraýyzdan qoldap otyr. Táýelsizdik pen Elbasy búginde egiz uǵymǵa aınalyp ketti. Osy jaǵdaıdy Ulystyń uıytqysyna balanǵan Ońtústik jurty tolyq qýattaıdy. Tabıǵı qazba baı­lyq­tardan góri adam resýrsyna baı aımaqtyń halqy da Elbasynyń saıasatyna biraýyzdan qoldaý bildirip, qashan­da qasynan tabylyp keledi. Elbasynyń da Ońtús­tikke degen  yqylasynyń erekshe ekenin jaqsy bilemiz. «Ońtústik – qazaqtyń qaımaǵy shaıqalmaǵan jer. Bul óńir shýaqty kúnimen, halqynyń jomarttyǵymen, meımandostyǵymen, salt-dástúrge beriktigimen, eń bas­tysy, eńbeksúıgishtigimen erekshelenedi. Sizderge ár kelgen saıyn ońtústikqazaqstandyqtardyń óz ólkesin gúl­dendirý­men, turmys-tirshilikterin jaqsarta túsýmen qatar, ózderiniń negizgi túp-tamyryn umytpaı, ádemi jalǵas­tyryp jatqanyn kóremin». Ońtústikke kelgen sapary­nyń birinde Memleket basshysy osylaı degen bolatyn. 1993 jyldyń mamyr aıynyń 1 juldyzynda qasıetti Ordabasy bıiginde qazaqtyń úsh áıgili bıi Tóle bı, Qazybek bı jáne Áıteke bıdi eske alý maqsatynda uly jıyn ótti. Sol kemeńger úsh bıdiń izi qalǵan Ordabasy taýyna Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev О́zbekstan jáne Qyrǵyzstan prezıdentterin bastap keldi.  Elbasy osydan tórt ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn úsh bı aq shatyryn tigip, keńesken Týtóbege kóterilip,  Qazaqstan Respýblıkasynyń kók Týyn kókke jelbiretti. Memleketimizdiń Ánurany oınaldy. Prezıdentimizdiń qaýlysymen «Ordabasy» ulttyq tarıhı-mádenı jáne tabıǵı qoryǵy dúnıege keldi. Búginde bizdiń Elbasyn dúnıe júziniń suńǵyla saıasatkerleri «Kóregen basshy» dep baǵalaıdy. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary aıaǵyn táı-táı basqan jas Qazaqstan úshin óte aýyr kezeń bolatyn. Jurt alda jaqsy kezeńder bar, elimiz álemdegi aıtýly memleketterdiń biri bolady degenge sene qoımaıtyn. О́ıtkeni, dastarqany taqyl-tuqyl, jumys oryndary az, árkim óz bilgenimen júrip jatqan kezeń edi. Jaqynda Elbasymyzdyń úsh kemeńger bıdiń Ordabasydaǵy ornynda turyp aıtqan sózin qaıta oı eleginen ótkizdik.  Sheteldikter aldaǵyny boljaı biletin, batyl sheshim qabyldaı alatyn kóregen basshy dep beker aıtpaǵanyna taǵy da kózimiz jetti. «Meni osy eldiń basshysy retinde qatty tolǵantatyn taǵy bir jaıdy ortalaryńyzǵa salǵym keledi, – dep edi sonda Elbasy. Ol – bizdiń jastarymyzdyń otan­shyldyǵyn, óz eline, Otanyna, jerine degen, bola­shaǵyna degen asa zor jaýapkershilik sezimin tárbıeleý. Qazaq tarıhynda tuńǵysh ret turaqty ásker qurdyq. Elimizdi, jerimizdi, bostandyǵymyzdy saqtaý úshin bul bizge qajet boldy. Kezinde qazaq dalasynyń ár túkpirinen osy Ordabasyǵa jınalyp, elim, jerim dep eńiregen, bastaryn ajalǵa baılap, qan tókken ata-babalarymyzdyń arýaǵy razy bolsyn desek, biz elimizdi qorǵaýdy azamattyq ta, perzenttik te boryshymyz dep sanaýymyz kerek. Táýelsizdigimizdi, egemendigimizdi aldymen ózimiz qorǵamasaq kim qorǵaıdy? Bizdiń týǵan jer uǵymynyń aıasyn ábden taryltyp jibergenimizdiń saldarynan talaı adam óz oblysyn, óz aýdanyn ǵana týǵan jerim dep tanıtyn taıaz túsinikten áli aryla almaı júr. Oqý bitirgen jastardyń qaıtkende de aýylyna oralýǵa tyrysyp, mamandyǵy boıynsha jumys tabylmasa da ata-anasynyń janynan shyqpaıtyn psıhologııasyn quptaı berý qıyn. Tabıǵaty sulý, topyraǵy qunarly nebir shuraıly ólke-óńirlerimiz otanshyl jastarymyzdyń perzenttik júregi men qýatty bilegin kútip jatyr, aǵaıyn! Úsh uly babamyz sonaý bir qıly kezeńde osy Ordabasynyń bıigine shyǵyp, teristiktegi Arys pen Bógenge, kúnshyǵystaǵy Qazyǵurtqa, Arqa jaqtan munartqan Qarataýǵa qarap turyp, el birligi, halyq yntymaǵy týraly kezek-kezek oı tolǵaǵan eken. Osy Ordabasy bıiginde kıiztýyrlyqty qazaq ataýly aýyzbirlikti bolýǵa serttesken. Úsh dana bıimiz aq batasyn berip,  Ábilqaıyrdaı bas sardaryn qolbasy etip  saılap, ata jaýǵa attandyryp salǵan eken. Keıin aıbyndy Abylaı han, Bógenbaı, Qabanbaı, Jánibek, Naýryzbaı, Raıymbek, Eset, Bógenbaılardaı talaı-talaı myqty bilek, túkti júrek batyrlar sonda aıtylǵan armandarǵa túgel jetip, qazaq dalasynyń tórt tarabyn da basqynshy jaýdan túgel aryltyp alǵanyn bilemiz. Endi sol babalar alyp bergen keń-baıtaq jerimizdi  túgel qulpyrtyp,  túgel kórkeıtý búgingi bizder men erteńgi jetkinshekterdiń úlesine tıip otyr. Azattyqqa jeter joldyń qanshalyqty uzaq, qanshalyqty taýqy­metti ekenin kórdik.  Al azattyqty baıandy ete bilýdiń de ońaı sharýa emes ekenin túsine bastadyq. Osy arada taǵy da uly babalar danalyǵyn eske alamyz: «Eldiń baǵyn ashpasa, er muratqa jeter me? Eriniń saǵyn syndyrsa, el muratqa jeter me? El tiregi – eri, er tiregi – Eli bola bilgen qaýymnyń basynan baǵy keter me? Esti erińdi ez tutsań – ózińdi-óziń qorlarsyń, Eserińdi er tutsań – irgeńizden jaý ketpeı, soıqannan soıqan bolar. Ez muraty – kóreshek, er muraty – keleshek. Kóreshegin kúıttegen – túbi qoımas súrinbeı. Jeteli er adaspas – babadan qalǵan sóz bar ǵoı. Jeteli el adaspas – baǵzydan qalǵan iz bar ǵoı», degen eken Áıteke bı Kúltóbedegi bir jıynda. Keshegi keleńsiz kúnderde babadan qalǵan sózden jańylyp, baǵzydan qalǵan izden adasyp qala jazdappyz. Talaı-talaı alqaly keńes ótken ataqty Kúltóbe baıaǵyda jyrtylyp ketipti. Saıram túbindegi Mártóbe kúni keshe qurtylyp ketipti. Qasıetti orynnan qalǵany – Ulytaý men osy Ordabasy.  Baýyrynda babalardan túsken iz áli saırap jatyr. Basynda babalar daýsy áli sańqyldap estilip tur. Endi sózden jańylyp, izden adasar esh retimiz joq. Búgingi jıyn – sol jańylmaǵandyǵymyzdyń, adaspaǵandyǵymyzdyń kýási».  Memleket basshysy osylaı tolǵanǵan. «Táýelsizdik týyn qolda berik ustaý – árbir qazaqtyń, Qazaqstandy óz Otanym dep sanaıtyn bar azamattardyń qasıetti boryshy, eń bıik maqsaty», deıdi Elbasy. Azat el bolý úshin el irgesi bútin bolyp, barlyǵy bir úıdiń balasyndaı, bir qoldyń salasyndaı tutas bolý kerek. Nursultan Ábishuly Ordabasy bıiginde turyp osy uly maqsatqa bir kisideı jumyldyratyn Qazaqstan halyqtary Assambleıasyn qurý ıdeıasyn aıtqan edi. Búginde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń atqaryp otyrǵan jumysy eń ozyq degen memleketterdiń ózin qyzyqtyryp, qazaqstandyq tájirıbeden úırenip jatyr. Elbasynyń syndarly saıasaty degende aldaǵyny boljaıtyn asyl qasıeti, eldi tutastyrýdaǵy eren eńbegi oıǵa birden oralady. Memleket basshysynyń Ońtústikke kelgen ár saparynan jurt jaqsylyq kútedi. Sonyń biregeıi – Syrdarııa ústinen salynǵan strategııalyq kópir. Keńes ókimetiniń keýdemsoq minez, aram nıetinen qazaq jeri talan-tarajǵa túse jazdaǵany belgili. Sonyń biri – Maqtaaral aýdany О́zbekstanmen úsh jaqty shektesetin aılaqta qalyp ketti.  Maqtaaraldyń bir ǵana joly Shardara aýdany arqyly edi. Biraq, Arnasaı sý plotınasy ústine keden, shekara beketin qoıǵan qońsy aǵaıynnyń qoqan-loqysy eldiń zyqysyn shyǵaryp jiberdi. Sondyqtan, Syrdyń arǵy betinde qalǵan qalyń el Elbasynan darııa ústinen kópir salyp berýdi ótingen edi. Ekonomıkalyq qıyndyqtar beldi qaıystyryp turǵan kezeńniń ózinde Elbasy Úkimetke pármen berip, el aýzynda «Táýelsizdik kópiri» atanǵan strategııalyq nysandy salǵyzdy. Búginde 300 myńnan asqan maqtaaraldyqtar eshkimge jaltaqtamaı, erkin ómir súrip jatyr. Ońtústik turǵyndarynyń taǵy bir qınalǵan tusy aǵyn sý jetispeýshiligi bolatyn. Bul óte kúrdeli másele edi. Qyrǵyz Alataýynan Toqtaǵul GES-i arqyly elektr qýatyn alý úshin aıdalǵan sý qysqy ýaqytta Shar­dara sý qoımasyn aýzy-murnynan shyǵara jaz­daıtyn.  Syıymdylyǵy 5 mlrd tekshe metr ǵana bolatyn sý qoımasy erneýinen tolyp, qataryndaǵy bes aýdan men Qyzyl­orda oblysyna qater tóndiretindikten, artyq sý Arnasaı arqyly О́zbekstanǵa ótkiziletin. Qazaqstan eki jaǵyna da báıek bolyp, aıyppul tólep keldi. Sarapshylar osy kezeńde Shardara arqyly О́zbek­stan sý qoımalaryna shamamen bir Aral kóliniń sýy ket­kendigin aıtady. Osyndaı jaǵdaıda Elbasy «Kóksaraı» sý rettegishin  salýǵa buıryq berdi. Onyń syıym­dylyǵy 3 mlrd tekshe metr bolǵandyqtan, Shardara sý qoımasyn qosqanda 8 mlrd tekshe metr sý Oń­tústikte qaldy. «Kóksaraıdyń» arqasynda sýar­maly jerler kóbeıdi, shabyndyq molaıdy. Balyq ósiri­lip, artyq sý  Aralǵa quıyldy. Maqtaaraldaǵy «Táýelsizdik kópiri» men «Kóksaraı» sý rettegishi Ońtústiktiń eń iri aýdan, qalalaryndaǵy kúrmeýli máselelerdiń túıinin osylaı sheship berdi. Elin, jerin súıgen, qysylǵanda qoltyǵynan demeıtin Elbasy osy óńirdegi mıllıonnan astam halyqtyń amanatyn oryndady. Syrdarııa tasyp, jaǵalaýyndaǵy shaǵyn aýyldardy qarǵyn sý alyp, janaıqaıy shyqqanda da Memleket basshysy Úkimetke tapsyrma berip, qaýipsiz jerden barlyǵyna jetetindeı kórkem aýyl saldyryp berdi. Úılerdi tapsyrý saltanatyna arnaıy kelip, júzdegen jurttyń qýanyshymen bólisti. Maıaqum aýylyndaǵy turǵyndarmen kezdesýde «Bolǵan jaıtty estisimen apat ornyna dereý baryp, Úkimet tarapynan qajetti sharalar qabyldaý jóninde Premer-mınıstrge tapsyrma berdim. Bizdiń memleketimiz – qýatty memleket, sondyqtan óz azamattarymyzdy qıyndyqta qaldyrmaımyz», dedi sonda Prezıdent. 2005 jyly Nursultan Ábishuly memlekettik bıýdjet esebinen salynǵan «Nursát» shaǵyn aýdanynda bol­dy.  «Osy qurylysty júrgize otyryp 3 myń adam­dy jumyspen qamtamasyz ettik. Bul – óte jaqsy kór­setkish. «Nursát» shaǵyn aýdanynyń bolashaǵy zor. Ońtús­tik Qazaqstan – turǵyn úı qurylysy baǵdarla­ma­syn alǵash qolǵa alǵan óńirlerdiń biri», – dep baǵa berdi. Aq altynǵa baǵalanatyn maqta tek Ońtústik óńirin­de ósiriledi. Dıqandar kóp qıynshylyqtarǵa tap bol­ǵan­­dyqtan, Elbasynyń tapsyrmasymen «Maqta týraly» Zań qabyldandy. Ońtústiktegi atyshýly VICh oqıǵasy elimizdi dúr silkindirip ketkendigi belgili. Elbasy jaǵdaıdy turaqtandyrý, densaýlyq saqtaý isin jaqsartý úshin Qan ortalyǵy men Medısınalyq qural-jabdyqtardy zalalsyzdandyrý ortalyǵyn Shymkentte saldyrdy.  Bul – TMD-daǵy eń myqty ortalyq. 2010 jyly Q.A.Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ-diń Mádenıet saraıynda Túrkııa Prezıdenti Abdýlla Gúl Elbasyna asyl tastarmen áshekeılengen asataıaq pen aq shapandy syılap turyp:  «Kóp jyl buryn biz Túrki álemi mem­leketteriniń keńesin qurdyq. Bul joldaǵy Qazaqstan Prezıdentiniń eńbegi erekshe. Sondyqtan, búkil túrki­tildes halyqtar álemi atynan myna asataıaqty úlken qurmetpen Nursultan Nazarbaevqa tabys etemin», dedi. Sondaı-aq, ol Nursultan Nazarbaev túrki áleminiń kóshbasshysy degen oıdy aıtty. Qazaqstan Respýblıkasy 25 jyldyq ýaqyttyń ishinde Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń kemeńger basshylyǵymen tórtkúl dúnıege tanyldy, álem moıyndaǵan egemen el boldy. «Ulystyń uıytqysy – Ońtústik» atanǵan óńir halqy da Táýelsizdiktiń tartýlaryn is júzinde sezinýde. Táýelsizdik jyldarynda óńir ekonomıkasyna 3 trln 300 mlrd teńgeden astam ınvestısııa tartylyp, 347 densaýlyq saqtaý nysany boı kóterdi. Bilim salasynda 491 mekteptiń qurylysy júrgizilip, osy salaǵa qaralǵan qarjy 257 esege artqan. Máselen, 1991 jyly  oblysymyzdaǵy bilim berý salasyna 895 mıllıon teńge bólinse, qazirgi tańda onyń kólemi 230 mıllıard teńgege jetken. Sonymen qatar, sońǵy 25 jylda óńirimizde jańa­dan 1491 balabaqshanyń qurylysy júrgizilip, búgingi kúni mektepke deıingi mekemelerdiń sany 1582-ge jetti. Nátıjesinde balabaqshamen qamtylǵan búldir­shin­der sany 170,6 myńǵa ulǵaıyp, qamtý kórsetkishi 83,3 paıyzǵa artyp otyr.  О́ńirimizden Táýelsizdik jyl­darynda mektep bitirýshi 4524 túlektiń «Altyn belgi» ıegeri atanýyn bilim salasyna baǵyttalǵan ınves­tısııa­nyń óteýi dep bilemiz. Elimizde 2009 jyly «Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń 20 zııatkerlik mektebi» jobasy ázirlengeni belgili. Osy joba boıynsha respýblıkamyzda  20  «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» ashylsa, onyń ekeýi Ońtústik Qazaqstan oblysynda boı kóterdi. Táýelsizdiktiń arqasynda qol jetken iri jeńisterge dálel bolatyn mysaldar óte kóp. Qazaqstannyń qanshalyqty óskenin salystyrmaly túrde aıtsaq, 2001 jyly búkil memleketimizdiń bıýdjeti 508 mlrd teńge bolsa, búginde tek Ońtústik Qazaqstan oblysynyń bıýdjeti 550 mlrd teńgege jetip otyr. Ár ult, ár halyq úshin táýelsizdikten artyq qasıetti de qymbat eshteńe joq. Osydan 25 jyl buryn tarıhı tańdaý jasap, memlekettik táýelsizdigin jarııalaǵan Qazaqstan Respýblıkasy búginde bedeli bıik, quqyqtyq, derbes demokratııalyq memleket retinde álemge tanymal. Yntymaqty uran, tatýlyqty tý etken beıbit halqymyzdyń osynaý tabysy, elimizdiń qarqyndy damýy – turaqty saıasat pen ishki birliktiń arqasy, memleketimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń jemisi. 25 jyl ishinde Qazaqstan ekonomıkany damytýda, halyqtyń ál-aýqatyn qamtamasyz etýde asa zor jetistikterge qol jetkizdi. Turaqtylyq jáne qoǵamdaǵy ózara túsinistik, zor jaýapkershilikpen júzege asyrylǵan syrtqy saıasat respýblıkanyń ǵalamdyq deńgeıde bedelin ósirdi. Búgingi Qazaqstan – kemeldengen, qýatty, irgeli memleket! Shyn máninde, bul – bizdiń birligi bekem halqymyzdyń eren eńbeginiń arqasy, Elbasymyzdyń orasan zor alyp qyzmetiniń kórinisi. Janseıit TÚIMEBAEV, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi