Kez kelgen eldiń baǵdarly bolashaǵyn aıqyndaıtyn tarıhı kezeńderi bolady. Qazaq halqy úshin jańa tarıhtyń jańa paraǵynyń ashylǵan kezeńi – Táýelsizdikke qol jetkizip, egemen el atanǵan tus. Sol ýaqytta halyq aldynda sheshýdi qajet etetin kúrdeli de qıyn máseleler turdy. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev kúrdeli saıası-ekonomıkalyq máselelerge qaramastan, jastar saıasatyn nazardan tys qaldyrǵan joq. Iаǵnı, sonaý 1991 jyldan bastap, jastar saıasaty máselesine erekshe zeıin qoıdy, sonyń nátıjesinde sol jyldary Jastar isi jónindegi komıtet quryldy.
Elbasynyń 1993 jylǵy 17 jeltoqsandaǵy Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasy Jastar isi, týrızm jáne sport mınıstrliginiń, al 2012 jyly el Úkimetiniń 2012 jylǵy 29 maýsymdaǵy qaýlysymen elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty Jastar isi jónindegi komıtetiniń negizi qalandy. Mundaǵy negizgi maqsat – jastardyń azamattyq, áleýmettik derbes tulǵalyq qalyptasýyn júzege asyrý úshin qajetti quqyqtyq, ekonomıkalyq, uıymdastyrýshylyq jaǵdaılardy jasaý. Jastardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń saqtalýyn qamtamasyz etý.
Sonymen, jastar saıasaty tóńireginde sóz qozǵamas buryn, Qazaqstandaǵy jastardyń jalpy sanyna sholý jasasaq. Statıstıkalyq málimetter boıynsha, olar qansha?
2015 jyldyń basynda respýblıka boıynsha 14 pen 29 jas aralyǵyndaǵy jastar sany 4 mıllıon 206 myńnan astam adamdy qurasa, onyń 2 mıllıon 376 myńǵa jýyǵy – qala, 1 mıllıon 830 myńnan astamy – aýyl jastary.
Jastardy tolǵandyratyn máseleler qaı kezde de bolǵan. Solardyń biri – jumyssyzdyq. Búgingi tańda jumyssyzdyq bizdiń elimizde ǵana emes, álemniń damyǵan alpaýyt elderinde de sheshimin tappaı kele jatqan másele ekeni jasyryn emes. Mysaly, jumyssyz jastardyń sany 2015 jyly 4,5% bolsa, 2016 jyldyń ekinshi jarty jyldyǵynda 4,2%-dy quraǵan. Al qazir Qazaqstandaǵy jumyspen qamtylǵan jastar sany – 2,1 mıllıon, jumyssyz jastar sany – 95,6 myń adam. Bul jumyssyzdyq kórsetkishiniń jyldan jylǵa tómendep kele jatqanyn kórsetedi. Mundaı oń úderiske sebep jeterlik. Ol úshin, eń aldymen, jastardyń ózi júıeli túrde bilim alyp, qoǵamdyq jumystarmen belsendi túrde aınalysýy kerek. Bul rette, memleket tarapynan jastardy jan-jaqty qoldaıtyn túrli baǵdarlamalar men jobalar jetkilikti. Mundaı joba-baǵdarlamalar, ásirese, jastar saıasaty tetigin myqtap bekitý maqsatynda qolǵa alynǵan. Máselen, 2012 jyldan bastap, Qazaqstannyń barlyq óńirinde Jastar saıasaty jónindegi basqarmalar quryldy.
Al 2013 jylǵy 27 aqpanda «Qazaqstan-2020: bolashaqqa jol» Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik jastar saıasatynyń 2020 jylǵa deıingi tujyrymdamasy maquldandy. 2015 jyly 2020 jylǵa deıingi memlekettik jastar saıasaty tujyrymdamasynyń birinshi kezeńi sátti aıaqtaldy. Sonyń nátıjesinde, jastar resýrstyq ortalyqtarynyń jumysy keńeıgen. Qazirgi ýaqytta respýblıka boıynsha jastar resýrstyq ortalyqtarynyń sany 198-ge jetip, shtattyq sany aımaqtar boıynsha 1716 adamdy qurady. Budan bólek, jastar isi jónindegi keńester jumysy da qarqyn ala túsip, ákimder bul keńesti jeke ózderiniń basqarýyna aldy. Bul da atqarýshy bıliktiń jastarǵa degen oń kózqarasyn bildirse kerek. Búginde kásiporyndar men joǵary oqý oryndarynda, kolledjderde barlyǵy 984 adamdy quraıtyn jastar isi jónindegi komıtetterdiń tetigi iske qosylǵan. Olardyń ishinde joǵary oqý oryndarynda – 118, kolledjderde – 697, kásiporyndarda 169 azamat eńbek etedi.
Jalpy, jastar saıasatyn iske asyrý barysynda úkimettik emes sektorlarmen, jastar uıymdarymen jáne jastardyń ózderimen tikeleı qarym-qatynas jasaý órkenıetti qoǵamǵa aıaq basqan elderdiń tájirıbesine aınalyp keledi. Búginde birneshe belsendi, úkimettik emes jastar uıymdarynyń jumystary jolǵa qoıylǵan. Olardyń negizgileri mynalar: «Jas Otan» jastar qanaty respýblıkalyq qory», «Qazaqstan jastar Kongresi» zańdy tulǵalar birlestigi, respýblıkalyq «Jasyl el» jastar eńbek jasaqtary, «Balalar men jasóspirimderdiń «Jas Ulan» respýblıkalyq biryńǵaı uıymy», «Ulttyq volonterlik jeli» zańdy tulǵalar birlestigi, «Ulttyq Delfıılik komıteti» korporatıvtik qory, «Qazaqstan KVN odaǵy» respýblıkalyq jastar qoǵamdyq birlestigi, «Qazaqstan stýdentteriniń Alıansy» respýblıkalyq stýdenttik qozǵalysy.
Qazirgi tańda jastardyń biliktiligin arttyratyn «Jastardyń kadrlyq rezervi», otansúıgishtikke tárbıeleıtin «Jastar – Otanǵa», ónerli jastardy qoldaıtyn «Ulttyq Delfıı oıyndary» bar. Máselen, bıyldan bastap Ulttyq Delfıılik oıyndarǵa múmkindigi shekteýli jastar da qatysyp, óz ónerlerin kórsetýge múmkindik aldy. Sonymen qatar, jastardyń san qyrly kóshbasshylyq qasıetterin ashatyn «Jaıdarman» kóńildi tapqyrlar klýby» syndy jobalar iske asyrylyp keledi.
El aýmaǵynda «Jasyl el» baǵdarlamasy da sátti júzege asyrylýda. Osydan 10 jyldan astam ýaqyt buryn qolǵa alynǵan bul baǵdarlama jazǵy ýaqytta jastardyń demalysyn tıimdi ótkizip, qosymsha qarjy tabýyn qamtamasyz etip keledi. Máselen, «Jasyl el» jobasy boıynsha bıylǵy jyly qosymsha aqyny eki esege deıin arttyrý máselesi qarastyrylyp, sonyń nátıjesinde bul qarajat 35 myń 394 teńgege jetken. Jalpy, «Jasyl el» baǵdarlamasyn júzege asyrý kezinde 200 myń adam jumyspen qamtylyp, 100 gektardan asa jer óńdelipti. Búginde «Jasyl el» jastar eńbek jasaqtary elimizdiń «Nurly jol» baǵdarlamasy boıynsha salynatyn ındýstrııalyq nysandaryn, EKSPO qalashyǵyn turǵyzýǵa da atsalysýda. Budan bólek, 2015 jyldan bastap eńbekpen qamtylǵan sarbazdar sany eki esege, ıaǵnı 12 myńnan 24 myńǵa deıin artqan. Budan bólek, sarbazdardyń ótinimimen jumys kezeńi 2 aıǵa uzartylǵan. Árıne, mundaı sharalar óz nátıjesin bermeı qoımasy anyq. Sebebi, olardyń barlyǵy demalys ýaqyty kezinde jastardy jumyspen qamtýǵa septigin tıgizeri sózsiz.
Jastar saıasaty tóńireginde búginge deıin atqarylǵan jumystardy odan ári jandandyrý maqsatynda bıylǵy jyldan, dálirek aıtsaq, 2016 jyldyń 13 qyrkúıeginen bastap Qazaqstan Prezıdentiniń Jarlyǵymen jastar saıasatynyń qyzmeti elimizdiń Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrliginiń qaramaǵyna berildi. Sol sebepti, Jastar saıasaty departamenti qazir osy mınıstrlikte óziniń jumysyn jalǵastyrýda. Bul departament Vedomstvoaralyq úılestirý, Ádistemelik qamtamasyz etý jáne halyqaralyq qatynastar, Jastardyń áleýmettik jobalary, Jastar uıymdarymen árekettesý basqarmalarynan quralady. Aldaǵy ýaqytta memlekettik jastar saıasatyn júzege asyrýdyń kezeńdik sıpattaǵy is-qımyldary birneshe negizgi baǵyttardy basshylyqqa alatyn bolady. Olar: jastardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń saqtalýyn, bilim, eńbek jáne jumyspen qamtý salalaryndaǵy kepildiktermen qamtamasyz etý, jastardyń kásiptik, rýhanı jáne dene tárbıesiniń damýyna jaǵdaı jasaý, jas talanttardy qoldaý men shyńdaý, jastarǵa áleýmettik kómek kórsetý men qazirgi jaǵdaıǵa beıimdelý júıesin qalyptastyrý, balalar men jastar birlestikterin damytýǵa járdemdesý.
Qazirgi tańda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Jastar saıasaty jónindegi keńes jumysy meılinshe pysyqtalýda. Bul rette, Jastar saıasaty departamentiniń Keńestiń quramyna ortalyq memlekettik atqarýshy organdardyń birinshi basshylaryn qosý týraly usynysy qoldaý tapty.
Qazaqstannyń bolashaq lıderleriniń rýhanı jetilýine, olardyń qoǵamda óz oryndaryn tabýyna yqpal etetin mańyzdy is-sharalar munymen túgesilgen joq. Búginde Búkilálemdik bankpen aradaǵy Kelisimdi iske asyrý boıynsha jastar korpýsyn damytý jobasyn júzege asyrý týraly jumystar da júrgizilýde. Bul rette, 8,5 myńnan asa jas azamat, onyń ishinde áleýmettik jaǵynan álsiz qorǵalǵan jandar, sondaı-aq, 100-ge jýyq jastar uıymdary jobany júzege asyrýǵa atsalysatyn bolady. Bul joba aldaǵy ýaqytta Almaty, Qaraǵandy, Pavlodar jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynan bastaý almaq. Osyǵan baılanysty jobany basqaratyn arnaıy top qurylyp, Búkilálemdik bankpen birge qujattary qaralyp jatyr. Bul da elimizdegi jastardyń áleýetin arttyryp, jumyssyzdyqpen kúresýge óz septigin tıgizýi múmkin.
HHI ǵasyr – bilim ǵasyry. Bul rette, birinshi kezekte memlekettiń, ondaǵy jastardyń bilim sapasy aldyńǵy lekke shyǵary sózsiz. Máselen, Jastar damýynyń jahandyq kórsetkishiniń qorytyndysy boıynsha 2016 jyly Qazaqstan 170 eldiń ishinen 61-orynǵa kóterilgenin aıtqanymyz jón. Iаǵnı, bul satyda Qazaqstan Túrkııadan (62-oryn), Reseıden (110-oryn), Qytaıdan (118-oryn) eńbekpen qamtylýy, saıası jáne azamattyq belsendiligi jaǵynan alǵa shyqty.
| 2016 jyl |
Elder |
| 1 |
Germanııa |
| 2 |
Danııa |
| 3 |
Avstralııa |
| 4 |
Shveısarııa |
| 5 |
Ulybrıtanııa |
| 61 |
Qazaqstan |
| 62 |
Túrkııa |
| 110 |
Reseı |
| 118 |
QHR |
| Barlyǵy: 170 el |
Alaıda, qazir toqmeıilsıtin kezeń emes. Sondyqtan Qazaqstan jastary osy kórsetkishpen toqtap qalmaı, budan da joǵary deńgeıge qol jetkizý kerek. Ol úshin jastardyń aldynda burynǵydan da bilimdi, belsendi bolý mindeti tur.
Al bul rette, jastarǵa qatysty ózekti máselelerdi sheshý joldaryn qarastyrý máselesi de ózekti bola túsetini sózsiz. Mundaıda taptyrmaıtyn oń ádis-tásilderdiń biri – belsendilikti, jaýapkershilikti qalyptastyrýǵa ári qamtamasyz etýge múmkindik beretin forýmdardy ótkizý. Mine, osy oraıda, 2015 jylǵy 9 aqpandaǵy «Memlekettik jastar saıasaty týraly» Zańnyń 20-babyna sáıkes, bıylǵy jyldyń 29 qarashasy men 1 jeltoqsan aralyǵynda Respýblıkalyq jastar forýmy ótkizildi. Oǵan Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev qatysty. Mundaǵy negizgi oı – el Táýelsizdiginiń 25 jyly ishinde jastardyń jetistikteri men jastar saıasaty aıasynda atqarylǵan jumystardy kórsetý, el jastaryn «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń mindetterine jetý jolynda jumyldyrý, olardy «Máńgilik El» qundylyqtary aıasynda biriktirý, sondaı-aq, memlekettik organdar men jastar uıymdarynyń arasyndaǵy qarym-qatynasty jalpyulttyq deńgeıge jetkizý. Ol úshin olardyń ortasynda únqatysý men baılanys ornatý, memlekettik jastar saıasatyn iske asyrýdy talqylaý men ony jetildirý boıynsha usynystar ázirleý.
Budan bólek, Ult jospary – bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý jónindegi «100 naqty qadam» aıasynda «Nurly bolashaq» ulttyq jobasyn ázirleý men iske asyrýdyń 89-qadamy – «Birtektilik pen birlik» baǵyty boıynsha jumystar da qolǵa alynyp keledi. Sonymen qatar, 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqstan-2020: bolashaqqa jol» Memlekettik jastar saıasaty tujyrymdamasynyń ekinshi kezeńin júzege asyrý boıynsha is-sharalar jospary múddeli memlekettik organdarmen jáne úkimettik uıymdarmen birlesip ázirlendi. Atalǵan is-sharalar jospary 10 bólimnen, 73 tarmaqtan turady. Qazirdiń ózinde onyń 22 tarmaǵy oryndaldy. Jalpy, Tujyrymdamany iske asyrýdyń ekinshi kezeńiniń negizgi maqsaty – jastardy tabysty áleýmettendirýge baǵyttalǵan memlekettik jastar saıasatynyń tıimdi modelin qalyptastyrýdy aıaqtaý.
Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaev óziniń bir sózinde: «...Ata tarıhyn, ana tili men túp tamyryn bilmeı turyp, naǵyz patrıot bolý múmkin emes», – degen edi. Endeshe, Elbasy senimin aqtaıtyn azamattar – bilikti de, bilimdi jastar.
Ǵabıdolla OSPANQULOV,
Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi Jastar saıasaty departamentiniń dırektory
