Tirshiliktiń túrli aǵysynda bir-birin tolyqtyratyn jandar bolady. Uzaq jyl geologııa salasynda eńbek etken geologııa jáne mıneralogııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń akademıgi Erjan Moldashuly men «Sorbent» farmasevtıkalyq kásipornynyń dırektory Láılá Aıtmuhametqyzynyń otbasylyq odaǵy osy údeden tabylyp otyr. Erli-zaıyptylar elimizdiń ǵylymy men ekonomıkasynyń ilgerileýine jáne ult densaýlyǵynyń nyǵaıýyna ózderiniń ólsheýsiz úlesterin qosyp keledi. Qazirgi kezde suranysqa ıe «Taǵansorbent" (sorǵysh) ónimderiniń halyq ıgiligine jetýi úshin ǵylymnyń sarytap bolǵan jolyndaǵy sony izdi, toqyraý jyldarynda tosylmaı tyńǵa túren salǵan tabandy eńbekti baıqar edik.
Zaısan oıpatyndaǵy Qandysý ózeniniń bir tarmaǵy Taǵan bolyp aǵady. Bul – Shyǵys óńiriniń Tarbaǵataı aýdanyna qarasty Jańajol aýyly aýmaǵynda. Osy jerden tabylǵan balshyq mıneralynyń biri – montmorıllonıt. Atalǵan mıneral alǵash ret HIH ǵasyrda Fransııanyń Montmorollone aýdanynan tabylǵandyqtan osy ataýǵa ıe bolǵan eken. Taǵan montmorıllonıti – qazylǵan kezde erekshe kórikke ıe, kepkennen soń qyzǵyltym reńk beredi. Sý tıgende ezilgish qasıeti bolǵanymen ony hımııalyq eritindimen shatastyrýǵa bolmaıdy.
1960 jyldary Taǵan ken ornyn alǵash ret Mıhaıl Matveevıch Kravchenko bastaǵan geologtar toby ashty. О́skemen qalasynda turatyn geologııa ardageri bıyl 91 jasqa tolyp otyr. Ken ornyna 1970-80 jyldary zertteý jumystary júrgizildi. 2001 jyly mıneral qory túgeldeı tirkelip, qujattaldy. Sondaı-aq túrli saladaǵy otandyq ǵalymdardyń qatysýymen montmorıllıonıt klınıkalyq emdeý sharalaryna baılanysty tolyǵymen zertteldi. Krıstaldyq qurylymy men quramy jaǵynan mundaı mıneraldar tabıǵatta sırek kezdesetini anyqtaldy. Osy ǵylymı jumystyń basy-qasynda júrgen «Altaı geologııa-ekologııalyq ınstıtýty» JShS dırektory Erjan Saparǵalıev atalǵan mıneraldyń 1998 jyly farmakopeıalyq bap boıynsha tirkelgenin aıtady. Bul rette montmorıllıonıttiń elimizde, TMD kóleminde, tipti álem boıynsha birinshi ret farmasevtıkalyq shıkizat retinde tirkeýge alynǵanyn aıta ketken lázim. Osylaısha, otandyq sorbent ónimderi dári-dármek óndirisine joldama aldy. Tabıǵattyń tartýy bolǵan mıneraldan tuńǵysh ret shyǵarylyp jatqan ónim óndirisiniń elimizde balamasy joq.
Ǵalymnyń aıtýynsha, quramynda natrıı, kalsıı, magnıı syndy mıkroelementteri bar ózgeshe ónim juqpaly ish aýrýlaryn emdeýge qoldanylady. Ion almasý qasıeti arqyly qorǵasyn, kadmıı, ýran, radıonıkýlıtter sııaqty aýyr metaldardy shyǵarýǵa septigin tıgizedi. Bul rette Almaty kardıologııalyq ınstıtýty, Semeı medısınalyq akademııasy jáne basqa da elimizge belgili medısınalyq mekemelerdiń zerthanalarynda, sondaı-aq Q.Sátpaevtyń qyzy, medısına ǵylymdarynyń doktory, Qazaq Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Hanısa Qanyshqyzynyń keshendi zertteý jumystary negizinde taǵandyq mıneraldan jasalǵan «Sorbent» ónimderiniń adam aǵzasyna tıgizer paıdasy basqa balamalaryna qaraǵanda qýatty ári tıimdi ekeni anyqtaldy. Ony Chernobyl apatyn joıýǵa qatysqandardyń densaýlyǵyn túzeýge qoldanady. О́skemendikterdiń zaýyttar aýa qabatyna zııandy qaldyqtar shyǵarǵan kezde jıi tutynatyn ónimine aınaldy deýge bolady. Atmosferasy lastanǵan almatylyqtar arasynda da tanymaldyqqa ıe bolyp otyr.
Bul mıneraldyń emdik qasıetin myna jaǵdaıdan da bilýge bolady. 1991 jyly Úlbi metallýrgııalyq zaýytynda berıllıı apaty oryn aldy. Barlyq óskemendikter abdyraǵan tus edi. Mıhaıl Matveevıch sol kezde ekinshi márte nemereli bolyp, qýanyp júrgen-tin. Apattan ýlaný qaýpi týǵan kezde qart geolog kelininiń omyraýyna ózi tapqan ken ornynan alyp kelgen balshyqty jaqqyzady. Birneshe kúnnen keıin sábıdi teksergende náresteniń aǵzasynan berıllıı kóp shyqqany belgili bolady. Iаǵnı, atalǵan mıneral aǵzany tazartý qabiletine ıe.
– Fýkýsıma atom stansasynda apat bolǵan kezde, japondar qazaq dalasyndaǵy bul mıneraldyń qasıeti týraly bilgen joq. Áıtpese, olar bul ónimdi óz ıgilikterine jaratar edi. Bizde qoǵamnyń otandyq ǵalymdardy sógetinin baıqaımyn. Biraq bizdiń negizgi máselemiz – ǵylymdy qarjylandyrý. О́rkenıeti ozyq elderde ǵylymdy qarjylandyrý áldeqaıda kósh ilgeri. Keleshekte biz de osy deńgeıge jetemiz, – deıdi E.Saparǵalıev.
Taǵan mıneralyn tıimdi túrde farmasevtıka óndirisine engizgen «Sorbent» JShS naryqta 1998 jyldan bastap jumys istep keledi. Búginde 35 adamdy jumyspen qamtyp otyrǵan kásiporyn jetekshisi Láıla Aıtmuhametqyzy kásiporynnyń ujymy óte tájirıbeli, jaýapty mamandardan quralǵanyn aıtady.
– Meniń qos qanatym bar. Biri – tabıǵı ónimim, ekinshisi – áriptesterim. Maqsatymyz – adam densaýlyǵyn jaqsartý. Bul úshin biz tabıǵı ónimder shyǵaramyz. Kásipkerlikti óristetý úshin eń aldymen senim kerek, – deıdi L.Saparǵalıeva. Buryn muǵalim bolyp eńbek etken ol osy kásipti qolǵa alar aldynda gazetten oqyǵan maqalanyń jan-dúnıesine qatty áser etkenin aıtady. Iаǵnı, Tynyq muhıtynyń jaǵalaýynda ornalasqan, zaýyttar men temeki plantasııalary sııaqty tynys joldaryna zııan keltiretin nysandary joq, áleýmettik jaǵdaıy joǵary jerde nelikten ókpeniń qaterli aýrýy paıda bolady? Osy máseleni indete zerttegen psıhologtar munyń adamnyń oıynan paıda bolatyn aýrý ekenin anyqtaıdy. Atalǵan jazba oı salǵan Láılá hanym adam aǵzasynyń tolyqqandy durys jumys isteýine qyzmet etýge bel sheship kirisedi. Adamǵa qol ushyn sozǵan kásipkerlik nysany eshqashan toqyramaıdy degen sheshimge bekinedi.
– Táýelsizdikpen birge bizge shet memleketterden ómir súrý daǵdylarynyń túrli tolqyny jetti. Sonyń biri, qazaqtyń sózimen aıtqanda «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde!». Balańyz túshkirip qaldy ma, oılanyńyz. Sebebi qandaı? Aýrýdyń aldyn-alý sharalaryn qalaı júrgizýge bolady? Meniń aǵzam 3 mıllıon jasýshadan turatyn bolsa, ár jasýshanyń durys jumys isteýi úshin ony nemen qamtamasyz etýim kerek? Iаǵnı, aǵzanyń únin tyńdaı bilý qajet. Oǵan kómektesý kerek. Sonda biz ózimizdi ózimiz qurmetteı alamyz. Osy oraıda elimizge sheteldik túrli bıoqospalar kelip jatyr. Bul hımııalyq, sıntetıkalyq farmasevtıkaǵa balama retinde paıda bolǵan salanyń tutynýshylary ýaqyt ótken saıyn artýda. Ásirese, Japonııada qyzmetke, jumysqa qabyldarda bıologııalyq belsendi qospalar tutynatyn, densaýlyǵyn kútetin adamdar basymdyqqa ıe eken. Qytaıda shóppen emdeý keń taraǵan. Osy úrdiske biz de úles qosýdamyz. «Taǵansorbent» ónimi bastapqyda untaq kúıinde bolsa, keıinnen bıologııalyq belsendi qospa túrinde, sondaı-aq gel túrinde kúmis jáne kalıı ıondarymen birge shyǵaryla bastady. Bul adam aǵzasyna zııandy, ýytty zattardy soryp alýmen birge aǵzaǵa qajetti elementterdi bere alady, deıdi Láılá Aıtmuhametqyzy.
Bıyl «Halyq markasy» belgisine qol jetkizgen «Sorbent» JShS ónimderi Kedendik odaq elderiniń naryǵynda da suranysqa ıe bola bastady. Atap aıtqanda, Reseı Federasııasynyń Novosibir men Barnaýl qalalarynda kóterme baǵamen ótkizilýde. Saparǵalıevter Elbasy granty men basqa da jobalarda jeńiske jetip júrgen otandyq ónimderimen Astanada 2017 jyly ótetin EKSPO kórmesine qatysýdy josparlap otyr.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
