«Zamanyń túlki bolsa, tazy bolyp shal». Bir zamannyń pysyqaılary teristeý isterin aqtaý úshin aıta salǵan maqal sııaqty... Já, pálsapa soǵyp qaıtemiz, týrasyna kóshsek. «Qarjy pıramıdalary» qarasha halyqtyń qaltasyn áli qaǵyp júr eken. Qyrkúıek aıynyń sońynda ǵana Qaraǵandyda osyndaı bir top quryqtaldy. Bul oqıǵa biraz oılarǵa jeteledi, birneshe saýalǵa jaýap izdetti, oqyrman bilýge tıis maǵlumattardy tapqan da sııaqtymyz...
Qalta qaǵýshylar daǵdaryspen qatar keledi
«Sanany turmys bıleıtindigi» ras-aý! Qarjylyq daǵdarys az-maz qyspaqqa alsa bolǵany, qalta qaǵýdyń túrli tásilderi shyǵady. Iek astyndaǵy ǵasyrdyń sońǵy on jylyndaǵy turmystyq ahýal, qoǵamnyń kórinisi, halyqtyń jaǵdaıy... qaı-qaısymyzdyń da kókiregimizde saırap tur. Odan keıin ońalǵan boldyq, dúnıe túzeldi, oı da ózgerdi. Daǵdarys (qarjy daǵdarysyn aıtamyz) kelmeske ketpeıdi eken, jeti-segiz jyl buryn álem elderin, bizdi de bir sharpyp ótti. Ahýaldyń turaqsyzdyǵyn jyl basynan beri taǵy baıqap júrmiz. Sondaı daǵdarystar kezinen neni uqtyq? Álgi zamannyń túlkiligin tazy bolyp shalǵysy keletinder, op-ońaı ispen oljaly bolýdy kókseıtinder osyndaı sátterde, tipti, jıi boı kórsetedi eken. Máselen, dál qazirgi shaqta qoǵamdyq jerlerde qaltaǵa qol suǵýshylyqtyń, úı, páter tonaýdyń, ózge de urlyqtardyń kóbeıip ketkendigin sandarmen saralap, dáıektermen dáleldemeı-aq qoıalyq. Buǵan almatylyq turǵynnyń mynaý sózi-aq jetkilikti: «Oıda joqta úıim tonalyp, quzyrly organǵa aryzdandym. Kóp uzamaı tergep-tekserýge kelgen polısııa qyzmetkerleri dál menikindeı isti tizimdep kele jatqandaryn aıtty. О́kinishtisi sol, olar meniń úıime túsken urylardyń izin anyqtaý ústinde, taǵy da páter tonaý boıynsha shaqyrtý aldy», deıdi ol.«Optovkanyń» qylmysy qazaqty oıatsa eken
Qarapaıym halyqtan qarjy úpteýdiń «pıramıdalyq tásili» bar ekenin de daǵdarys qysqan tustarda kórdik. Máselen, 1994 jyldary «Smaǵulov jáne Ko» qarjy pıramıdasy eldi qalaı qan qaqsatty?! Mavrodıdiń «MMM» kompanııasy she?.. Bul «alpaýyttar» týraly sál keıinirek, bir aı buryn ǵana is-áreketi áshkerelengen «Optovka» mekemesi de «qarjy pıramıdasynyń» qaǵıdattaryn meńgergen bolyp shyqty. Kompanııa dırektory Elena Kolesnıkovanyń ústinen shaǵymdanǵandardyń sany alǵashqyda 27 adam bolsa, keıin elýden asyp jyǵylǵan. Al, shyntýaıtynda, alaıaqtar Qaraǵandy aýmaǵynda bar-joǵy jarty jyldyń ishinde tórt myńdaı adamnan bir mıllıard teńgedeı paıda qaqqan. «Optovka» kompanııasynyń fılıaldary elimizdiń birneshe qalasynda bolǵan eken. Aldanǵandardyń aıtýynsha, olar seriktestik dırektorymen kelisimshartqa otyryp, áýelde salǵan aqshasy esebinen paıyzdyq paıda taýyp otyrǵan. Alaıda, tek alǵashqy salymshylar ǵana tabysqa kenelgen. О́zgeler jer sıpap qalǵan. Búginde ishki ister organdary mekemeniń qyzmetine shekteý qoıyp, Elena Kolesnıkovany ustady. Oblystyq IID baspasóz qyzmetiniń jetekshisi Baqytjan Qudııarovtyń málimetinshe, alaıaqtyń ústinen Qylmystyq kodekstiń 217-baby, 3-bólimi, 2-tarmaǵy boıynsha qylmystyq is qozǵalyp, tergelý ústinde. Jyl basynda Kókshetaý qalasynda segiz myń turǵyndy san soqtyrǵan mıkronesıelik uıymnyń da isi «qarjy pıramıdasy» retinde qaralǵany esimizde. Eń qyzyǵy, atalǵan mekemege júz myń teńge quıyp, paıdaǵa shash-etekten «batqysy» kelgen salymshylardyń sany jıyrma myńǵa jetipti. Buǵan qosa, birer jyl buryn Astana qalasynda Brıtanııanyń Koroldik banki arqyly tómen paıyzben iri kólemde nesıe beretin JShS quryqtalǵany bar. JShS ıesi 2012 jyldyń qyrkúıegi men 2013 jyldyń naýryzy aralyǵynda 350-den astam azamatpen konsaltıngtik qyzmet kórsetý týraly shart jasasqan. Al Ulttyq bank ókilderi «Brıtanııanyń Koroldik banki» degen qarjylyq uıym múlde joq ekenin aıtty.Orta Azııadaǵy ataqty «pıramıdalar»
«Qarjy pıramıdasynyń» ne ekendigin táptishtep túsindirýdi jón kórmedik, óıtkeni, bul júıeniń jalpy sıpattamasy kópshiligimizge málim. Endi Ortalyq Azııadaǵy osyndaı áıgili uıymdardy tizimdep kórsek. Alǵashqysy, joǵaryda sóz bolǵan – «Smaǵulov jáne Ko». Onyń negizin óz elimizde Nurlan Smaǵulov qalapty. О́ndirisi de, jyljymaıtyn múlki de bolǵan kompanııa ańǵal qazaqtyń 630 mıllıon teńgesin sypyryp alǵan kórinedi. Pıramıdanyń negizin qalaýshy 35 myń adamdy aldaǵan. Al kompanııanyń menshigindegi múlik aýksıon arqyly satylǵanymen, odan túsken qarjy qaryzdyń besten bir bóligine ǵana jetken. Nurlan Smaǵulov bolsa, qolǵa túspegen, shetelde jasyrynyp júr desedi. «MMM-ge» kelsek, TMD elderindegi eń iri «qarjy pıramıdasy» sanalatyn onyń tarıhy 1994 jyldan bastalady, áli de aıaqtalmaǵan. Oǵan bir Qazaqstannyń halqyndaı adam aqsha salyp úlgergen. 1997 jyly «MMM» bankrot dep tanylyp, 1997 jyldan 2003 jylǵa deıin negizin qalaýshy Sergeı Mavrodı izdeýde boldy, tutqyndaldy, tipti, jazasyn ótep shyǵyp, taǵy birneshe qarjy pıramıdasyn uıymdastyrdy. Qazir Mavrodıdiń «pıramıdalyq» sıpattary bar jobasy Indonezııada, Bangladeshte, Úndistanda, Malaızııada, tipti jazasy qatań Qytaıda da jumys isteıdi eken. Ony aınalasyndaǵy jaǵymsyz pikirlerge qaramastan, árbir altynshy reseılik «qarjy piri» sanaıdy. Tájikstan túrmesinde kóz jumǵan Djamshed Sııaevty on eki jyl buryn sol eldegi ár adam biletin. Ol uıymdastyrǵan «maıda monshaq pıramıdasy» tabys tabý úshin úıi men malyn satyp, aqshasyn quıǵan 60 myńǵa jýyq adamdy jer sıpatyp ketken. 2003 jyly Qyrǵyzstanda paıda bolǵan "Ýorld Interpraız" bıser pıramıdasy da osyǵan uqsas. Uıymnyń irgesi sógilgende músheleriniń ondaǵan myń dollaryn tonaǵany belgili boldy.Quzyrly organdardyń eskertýlerine qulaq asyńyz
«Qarjy pıramıdalarynyń» qaýiptiligin keıbir memlekettik quzyrly organdar kópshiliktiń jetesine jetkizip-aq aıtyp keledi. Aǵymdaǵy jyldyń ózinde úsh mekeme aqsha urlaýdyń osyndaı aram tásili bar ekenin, olarǵa aldanyp qalmaýǵa shaqyryp resmı saıttaryna jazba jarııalady. Máselen, Almaty oblysynyń ákimdigi: «Qarjy pıramıdalary túrli salada jumys isteýi, túrli uıymdyq qurylymda bolýy múmkin jáne jańa qatysýshylar tartýdyń kóptegen ádisterin paıdalanady. Biraq sizdi qarjy pıramıdasynyń negizgi belgileri: uıym qyzmetiniń baǵyty, jarǵysynyń, memlekettik tirkeýiniń joqtyǵy, qarjylyq jaǵdaıy, salymnyń saqtalýyna kepildiktiń tómendigi alańdatý kerek. Sonymen qatar, salynǵan qarjydan túsetin kiris qaryz alý naryǵyndaǵy ortasha deńgeıden negizsiz joǵary bolady dep ýáde etiletindigine saqtyqpen qarańyz» deıdi. «Aldanǵan salymshyǵa aınalmas úshin qarapaıym qyraǵylyqty saqtap, óz aqshańyzdy kúmándi kompanııalarǵa senip bermeńiz. Tabysty jobalar týraly dabyra, ashyq jarnamalar, asa qupııalylyq – sizdi qarjylyq pıramıdaǵa tartýdyń belgileri» dep aqyl aıtady ákimdik ókilderi. Osyndaı eskertýdi Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha Memlekettik kirister departamentiniń Ekonomıkalyq tergeý qyzmeti de jasaǵan. Quzyrly organ aımaqtaǵy «Tulpar888», «Million888» jobalarynyń «qarjy pıramıdasy» ekenin jetkizgen. Almaty oblysy Sarqan aýdany prokýratýrasynyń prokýrory N.Áldıbekova da qazaqstandyqtardy mańyzdy aqparatpen qamtıdy. Ol ǵalamtor jelisindegi «HYIP» (HAIP) ınvestısııalyq baǵdarlamasynyń, "Sem koshelkov", «NewPro» ınternet kózderiniń naǵyz pıramıda ekenin dáleldep, eskertedi. «Mundaı pıramıda túrleri búginde óte kóp. Aıyrmashylyǵy – tek qyzmet kórsetý tarıfi men satý sanynda ǵana», deıdi ol. Endi ǵana ınternetke engen «MoneyTrain» baǵdarlamasy da «qarjy pıramıdasy» ekenin eskertedi prokýror.Kodekstegi bap kóńil kónshitpeıdi
«Qarjy pıramıdalary" týraly Parlament Májilisiniń depýtaty Merýert Qazybekova birneshe jyl buryn Úkimet basshysyna depýtattyq saýal joldaǵan. Ol, ásirese, joǵaryda áńgime bolǵan ǵalamtordaǵy alaıaqtyqqa alańdaǵan tárizdi. «Qazirgi kezde respýblıka terrıtorııasynda «qarjy pıramıdasy» qaǵıdattary boıynsha jumys jasaıtyn alaıaqtyqpen aınalysýshy uıymdardyń belsendiligi artýda. Qoǵam «MMM» AQ qyzmetiniń jaǵymsyz tájirıbesin de kórip úlgerdi» degen ol Kókshetaý jáne Petropavl qalalarynda zańsyz jumys istegen «Shaǵyn nesıe uıymy «KazRosInvestproekt» JShS qyzmeti toqtatylǵanyn habarlaıdy. Sodan keıin halyqty jappaı aldaý qaýip-qateri jańa tehnologııalardy qoldanýmen kúsheıip kele jatqanyna alańdaýshylyq bildiredi. «Qazir respýblıkamyzda negizsiz joǵary paıyzdy vırtýaldy bıletterge elektrondy aqsha túrinde salym qabyldaıtyn «MMM-2011» ataýymen Sergeı Mavrodıdiń qarjy pıramıdasy jumys isteýde. Biraq uıymdastyrýshylar pıramıdanyń kez kelgen ýaqytta bankrotqa ushyraý múmkindigin jasyrmaıdy. Qazaqstandyq zańda qarjy pıramıdasynyń anyqtamasy joq jáne «elektrondy aqshanyń zańsyz aınalymy» túsinigi de bolmaı otyr», deıdi M.Qazybekova. Depýtattyń aıtýynsha, «qarjy pıramıdalary» týraly arnaıy zań daıyndaý olarmen kúrestegi eń naqty jalǵyz tásil bolyp tabylady. Bul álemdik tájirıbemen dáleldengen. AQSh-ta «Qarjy pıramıdalaryn qurýǵa tyıym salý týraly» zań da bar, Reseı men Ýkraınada barlyq anyqtamasy berilgen, «qarjy pıramıdasyn» qurý qyzmeti alaıaqtyqqa teńestirilgen zań jobalary daıyndalǵan. Bizde 2014 jyly Qylmystyq kodekstiń 217-babyna qarjylyq (ınvestısııalyq) pıramıdany qurý men oǵan basshylyq etýdiń jazasy engizildi. Ol – múlkin tárkileý men on eki jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý. Dál sol tusta elimizdegi qarjylyq pıramıdaǵa qatysty 60 is qozǵalǵan eken. Dese de, mamandardyń pikirinshe, Qazaqstannyń «qarjy pıramıdalaryna» shekteý qoıatyn zańy áli de jetildirýdi qajet etedi. О́ıtkeni, búginde qarajat qaǵýdyń pıramıda tektes birneshe túri paıda bolǵan. Al bizdiń Qylmystyq kodekstiń atalǵan baby olardyń bárin qamtýǵa dármensiz kórinedi... Ashat RAIQUL, «Egemen Qazaqstan».
