«Aıqarańǵy» aqıqaty

Jazýshy Turysbek Sáýketaevtyń «Qıly taǵdyr» atty romandar toptamasynyń «Aıqarańǵy» atty alǵashqy tomy Jeltoqsan oqıǵasyna arnalǵan. Táýelsizdik alǵaly beri túrli janrda jazylyp jatqan Jeltoqsan tarıhy, sol kezeńdegi saıası, qoǵamdyq qubylystar, ómir sabaqtary ýaqyt-tóreshiniń tarazysynda qorytylyp, sóz óneriniń kórkemdik talap-sharty boıynsha qaıta óńdelip, búgingi ádebıet bıiginen baıandalýda. T.Sáýketaevtyń «Aıqarańǵysy» – sonyń dáleli. «Aı­qarań­ǵyda» ádiletsizdik pen óktem­shildikke, otarshyldyq saıasatqa, bıýrokratızmge qurylǵan qoǵamnyń shyndyǵy beınelengen. Jeltoqsan oqıǵasy kezinde tarıh sahnasyna shyqqan tulǵalar men qalam qaırat­kerleriniń taǵ­dyry naqty faktiler negizinde sýret­telip, sol kezeńniń saıası-psı­ho­logııalyq atmosferasy nanymdy da tereń taldanǵan. Shyǵarma keıipkerleri Sábıra (Muha­met­janova) men Ázız-Sultannyń (Qaırat Rysqulbekov) baqyty Shym­­bulaqtaǵy shýaqty sátterimen sho­­laq qaıyrylady. Odan ári oqyr­­man jeltoqsan aıynyń yz­ǵar­ly aıazyn Sábıramen birge sezi­­nip, óz basynan keshkendeı kúıge enedi. Qalamger kópshilik biletin tarı­hı derekter men sýretterden syrt ketpegen. Jeltoqsan kóteri­lisi­ne qatysqandar týraly kóp­te­gen es­telikter, zertteýler, túr­li qujat­tyq-derektik kitaptar jazy­lyp, fılmder túsirildi.Alaıda, kúrdeli janrdaǵy birneshe kitaptan turatyn alǵashqy kesek shyǵarma osy T.Sáýketaevtyń «Qıly taǵ­dyr» atty romandar toptamasy bolsa kerek. Qalamger ózine deıingi jazýshylar beınelemegen oqıǵany, qazirgi zaman týdyrǵan tıptik beı­nelerdi somdap, qoǵamnyń qupııa syrlary men saıası astarlaryn anyqtaýǵa den qoıady. Osy rette túrli ádebı tásilderdi túrlendirip, ashy aqıqattardy birde jolseriktiń aýzyna salsa, birde jumysshy jigitterdi, stýdentterdi sóıletedi, endi birde Elesti (aqyn Sákenniń, Sábıranyń, anasynyń, babasynyń) tildestiredi, áıteýir, ne kerek avtor aıtpaǵyn ár keıipkerine telip, sol kezeńniń saıası-áleýmettik ahýalyn tutastaı beıneleıdi. Shymbulaqtan oralǵan kúni she­shesinen «Ákeń ál ústinde.Tez jet!» degen jedel hat alǵan Ázız-Sultan Jeltoqsan oqıǵasy jaı­ly kesh biledi. Ál ústinde jat­qan ákesiniń halin bilýge aýylǵa sýyt attanǵan Ázız-Sultandy ómir­baqı qoı sońynda júrse de pende retinde rahattanyp kúı kesh­pe­gen ata-anasynyń azapty ómiri, qıyn­shylyqta qol ushyn berý­ge jaramaǵan aǵaıyndardyń, bas­shy­lardyń bezbúırektigi, burynǵy sút­teı uıyǵan berekeli de baýyrmal aýyl, aǵaıyn atty kıeli uǵymnyń umytylyp, ulttyq rýhtyń aza bas­taýy qatty qapalandyrady. Qalam­ger sheshesine bolysamyn dep mektepke barmaı qoı baqqan eki balanyń taǵdyry arqyly qazaqtyń kelesheginiń úzilgeli otyrǵanyna oı jiberedi. Azyp-tozǵan aýyl ómiri, keleshegi kúńgirt urpaq tár­bıe­si, ultymyzdyń ishki dil, rýhanı tireginen aıyrylyp, «usha­ryn jel, qonaryn saı bile­tin qań­baqtaı» qaýqarsyz hali Ázız-Sul­tandy aldaǵy úlken kúres­ke psı­hologııalyq turǵydan daıarlaıdy. Kórkem mátinniń baıandaý qury­­lymynda bastan-aıaq avtor-baıan­daý­shy beınesinde kóringen Turys­bek Sáýketaev ómirlik shyndyqtyń kór­kem materıalǵa aýysý barysyn qalamgerlik qabilet-qarymyna qaraı utymdy uıymdastyra bil­gen. Týyndynyń ózi birneshe ki­tap­­tan turatyn kúrdeli dúnıe bol­­­ǵan­­­dyq­tan, keń tynysty, óris­ti ólshem­di, kóp komponentti, mol fak­tor­ly quby­lysty birden sezinesiz. Qalamger naqty tarıhı derekter men óz zamandastarynyń beınesin somdaı otyryp, olar­dyń kórkem shyǵarmadaǵy obrazyn jasaıdy. Iаǵnı ómirdegi aqıyq aqyn Oljas Súleımenov, kórnekti qoǵam jáne memleket qaıratkeri Dinmuhamed Qonaev, MQK-nyń bastyǵy Mıro­nın, Aıtýarov, Shymkent oblystyq par­tııa komıtetiniń sekretary Ardabekov (Asanbaı Asqarov), Mıhaıl Sergeevıch Gorbachev, jel­toqsan qaharmany Ázız-Sul­tan (Qaırat Rysqulbekov), Sábıra (Muhametjanova), t.b. beı­ne­leri bar bolmystarymen shy­naıy keskindelgen. Keıbir keıip­kerlerdiń esimderi atalmasa da pro­totıpteri kórkem mátindegi tarıhı derekter men is-áreketteri arqyly aıqyndalyp otyrady. Oqyrmanǵa oı salyp, kóńil-kúı syılaý, janyn qozǵap, sanasyna sáýle túsirý osyndaı kúrdeli taǵdyrlar tabıǵatyn ashyp, kezeń­dik keńistikti keskindep, tarıh­tyń qaı synyna da jaýap bere ala­tyn kórkemdigi joǵary ádebı týyn­dylarǵa ǵana tán qundylyq bolsa kerek. Túrli janrlarda jazylyp, beı­nelenip júrgen Jeltoqsan taqy­ryby, ondaǵy qandy qasiretter men qıly taǵdyrlar osyndaı kór­kemdik tutastyqta kórinýiniń ózi qazaq ádebıeti úshin úlken úles. «Aıqarańǵydaǵy» Ázız-Sul­tan­­nyń ulttyq namysy oıanýyna jan-jaǵyn qorshaǵan ádiletsizdik, ásirese, aýyldyq jerdegi jergilikti halyqtyń azyp-tozǵan jaǵdaıy, jol boıy kórgen surqaı kórinister de qatty áser etedi. Daladan kelip qala kórgen stýdent endi ómirge ózgeshe, sanaly kózqaraspen qaraı bastaıdy. Jan-jaǵy tolǵan qasi­ret, bul qazaq qalaı kún keshpek? Basy­myzdan neshe zulmat ótse de jeri men tilin, mádenıeti men ónerin naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen ǵana emes, týa bitken tabı­ǵı daryndylyǵymen de qorǵap, dárip­tep kelgen baba dástúri nege nildeı buzyldy? Otarshyldyqpen kelgen alaýyzdyq, bir-birine degen senimsizdik, ákesi balasyna, qyzy sheshesine shaptyǵatyn dert búkil ulttyq dilimizden aıyrylýǵa alyp keldi. Kommýnızm, teńdik, ın­ternasıonalızm, ádilettik degeni­miz tek baspasóz betterinde ǵana eken. Ázız-Sultan óz dini men diline berik kórshi ózbek ultynyń tárbıesin alǵan Ábdimomyn esimdi jolserikpen pikirtalasqa túsý ar­qyly talaı aqıqatqa kóz jetkizip, ómirge degen kózqarasy ózgeredi. О́z ómiri men elindegi jaǵdaıǵa ózgeniń kózqarasymen qarap, kóp nárseniń kóleńkeli tustaryna oı jibergen stýdent qazaqtyń rýha­nı quldyraýyna ne sebep degen saýaldarǵa jol boıy jaýap iz­deıdi. Biraq, ony taldap, tara­zy­laýǵa ómirlik tájirıbesi jet­peıdi. Jolserik pen jolaýshy dıa­logy – shyǵarma ıdeıasynyń pisip-jetilýine, olardyń sebepteri men aqıqattaryna jaýap izdeý jolyn­daǵy avtorlyq sheshim. Jazý­­shy jergilikti halyqtyń janshyl­ǵan rýhyn, aldanǵan armanyn, taptalǵan namysyn, totalıtarlyq rejimniń patshalyq Reseıden beri túrin ǵana ózgertip, bógde jurt­ty tuqyrtyp kelgen sıqyn eki ult ókiliniń pikir­talasy arqyly áshkereleýdi tıimdi ádis dep tapqan. Qoǵamdyq ómirge degen saıası kózqarastar qaıshylyǵy romanda Ázız-Sultannyń bólmeles jigitteri – Erjan, Muhıttardyń pikirtalastary arqyly beriledi. Olardyń alańdaǵy jaǵdaıdy tal­daǵan oı-túıinderi, ashynǵannan aıtylǵan oı qaqtyǵystary, tipti, dúnıetanymdaryndaǵy ala-qu­la­­lyqtan týatyn kereǵar pikir­ler keńes­tik kezeńniń ishteı irigen saıası ahýalyn, qoǵamdyq quby­lys­tardyń bet perdesin ashady. Keńestik alyp ımperııanyń irgesin shaıqaltqan Jeltoqsan rýhtyń oıanýyna alǵashynda stıhııaly túr­de bastalsa da, alańdaǵy jas­tar­ǵa jasalǵan ádiletsizdik, qazaq qyz­daryna kórsetilgen qor­lyq ulttyq sanaǵa serpilis berip, oqıǵasy ulasqanyn búgingi tarıh dáleldep otyr. Qazaq jastarynyń boıyn­daǵy qaıtpas qaısarlyqty, alǵa qoı­ǵan aıqyn maqsatqa jetý jolyn­d­aǵy tabandylyqty, muqalmas ji­ger-qaıratty biz romandaǵy Ázız-Sultannyń obrazynan kóremiz. Ásirese, «Shovınızm kándeni» degen taraýdaǵy Ázız-Sultannyń kórgen qorlyǵy, túrmedegi baskeser Pahan degen jaýyzdyń aıýan­dyq is-áreketteri jan shoshytady. Romandaǵy Ázız-Sultannyń jazyqsyz jazalanýy, sottalý prosesi men túrmedegi kúnderiniń sýret­telýi avtordyń detektıvtik sıýjet­terdi paıdalanǵanyn kórse­tedi. Aıyptaýshy Allahberdıevtiń aıtqanyna kónbegen Ázız-Sultan kóp kisilik kameradaǵy Pahan sekildi qandy qylmyskerdiń ómir súrýine de qoǵam, orta kináli dep bile­di. Ásirese, ózi stýdent bolsa da alaıaq­tyqtyń neshe aılasyn biletin satqyn Qosymhan, túrmedegi bas­keser Pahan, Shynarbaı Áshetovıch sııaq­ty keıip­kerlerdiń is-áreket­teri ulttyq rýhtyń azýyn, ishki tirektiń tozýyn kórsetedi. Azap pen qorlyqtan qashyp týǵan eline, ata-anasyna oralǵan qyzdy óz aýy­lynyń ıtteriniń qapqany, janyna saıa, kóńiline medeý bolar asqar taýy ákesiniń áıeli ólgen shalǵa baýyr eti balasyn qıyp bermekshi bolýy Sábıranyń júregin aıazdaı qarıdy. Shala jansar kúıinde Sábırany taýyp alǵan Zýhra men kómekke kelgen úsh qyzdyń erligi jan súısintedi. Sheneýnik jezdesi Tasbolattyń: «Qylmyskerdi úıi­me panalata almaımyn. Aıalap ál­peshtegen Otannyń jaǵasyna jarmasqan opasyzdar bular. Ne jetpeıdi eken deseńizshi. Qazaq osyndaı degen atqa qaldyryp, búkil álem aldynda qara bet qyldy halqymyzdy. Qurtyńdar qarasyn jyldam, áıtpese, ózim mılısııa shaqyryp ustap beremin!» degen sózi «Aǵa» atanǵan azamattardyń abyroıyn aırandaı etedi. Tasbolat – sol kezdegi ulttyq qasıet­ten jurdaı máńgúrt qazaq­tyń tıptik beınesi. Ázız-Sul­tan men onyń túrmege birge tús­ken zamandastarynyń kórgen qorlyqtary da jan túrshiktiredi. «№13 kamera»degen taraýda 50 jyl buryn tap osy kamerada jatqan Sáken Seıfýllınniń arýaǵymen Ázız-Sultannyń suhbaty berilgen. Jazýshy aqynnyń aqtalýy arqyly Tarıh sotyn beredi, shyndyqty tiri pende emes, tek Arýaqtar, ıaǵnı tarıh qana aıta alady degen ıdeıa­ny ustanady. Sábıra men Ázız-Sultannyń bastan keshken oqı­ǵ­a­laryn kezektestire baıandap, sıýjet qurǵan qalamger sol kezeń­degi saıasattaǵy, el basyn­daǵy tul­ǵa­lardyń taǵdyryn, qaı­rat­ker­lik qyzmetterin kompozısııalyq qury­lymdy árdaıym kúrdelendire damy­typ, kúrmeýi qıyn kórkemdik she­shim­dermen shuraılandyra túsedi. Saıası soıqan kezindegi bir-biriniń betin ashqan aramzalar, aıaqtan shalǵan shaıqasýlardyń shym-shytyrman qaqtyǵystary ár obraz beınesinde, is-áreketinde psıhologııalyq dáldikpen nanymdy beınelenedi. Qonaevty shaqyryp alyp keshke deıin dáliz­de kúttirip qoıǵan jańa bas­shy­nyń saıazdyǵy, hatshy kelin­shek­tiń sonyń bárin jýyp-shaıý­daǵy adam­gershilik qasıeti, úl­ken­ge degen múltiksiz qur­meti, qara­paıym ǵana qazaq áıeli­niń para­sat parqyna jetpegen, úrkek úı­rek­­teı kabınetterinen shyq­pa­ǵan sheneýnikterdiń shynaıy port­ret­teri pendeshiliktiń eń tómen deń­geıin kórsetedi. Aıtýarov, Mı­ronın, esimderi joq ofı­ser­ler men soldattar, Orlov, Kostıa syndy janalǵysh jandaıshaptar tek qazaq emes, jalpy adam­zat­qa qaýip tóndiretin qasiret egý­shi tıpter. Jazýshy osyndaı olqy­lyq­tardy barynsha shynaıy dál ómir­degi faktilermen berýge tyrysqan. Eń mańyzdysy, ártúrli alyp-qashpa áńgimelerdiń aýyly alys­tap, osy otyz jyldyń ishin­de suryp­talyp, tarıhı derekter­men dáleldenip, ornyqty oı túıýge, tarı­hı kezeńniń bútin bir kór­kem­dik shejiresin tanýǵa degen tal­­py­nys­tyń jasalǵany jáne onyń aqı­qat­tan alshaqtamaı naqty mátin­der negizinde kórkemdik este­tı­kalyq qundylyqqa ıe bolýy der edik. Túıindep aıtar bolsaq, biz Táýel­sizdikke qalaı jettik, onyń qundylyǵy men baǵasy qa­n­sha­lyq­ty degen saýaldarǵa T.Sáýke­taev­tyń «Aıqarańǵysy» atty romanynan jaýap ala alamyz. Gúlzııa PIRÁLI, M. O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ıns­tıtýty «Áýezov úıi» ǵylymı-mádenı orta­ly­ǵynyń bas ǵylymı qyz­met­keri, fılologııa ǵylym­darynyń doktory