Matematıkadaǵy toqyraý syry nede?

Gambýrg qalasynda tórt jylda bir ret ICME halyqaralyq matematıkalyq odaqtyń basqarýymen matematıkalyq bilim salasy jónindegi halyqaralyq kongress ótkizilip turady. Ústimizdegi jyly 13-shi ret ótken kongrestiń negizgi maqsaty – matematıka pánin oqytýdy jetildirýge yqpal jasaý, tájirıbe almasý, zamanaýı kompıýterlik tehnologııa men aqparat alý sheńberindegi quraldarmen tanystyrý jáne basqa da matematıkaǵa qatysty máseleler bolǵan edi. Kongreste bilikti oqytýshylardy daıyndaý máseleleri, pedagogtardy matematıkany jáne joǵary matematıka kýrstaryn oqytý ádisterin jetildirýge yntalandyrý, matematıkany oqytýdyń sapasyn arttyrýǵa arnalǵan taǵy da basqa máseleler talqylanyp otyrady. Bıylǵy jyly 109 elden 3500-ge tarta matematık qatysqan kongreste uıymdastyrý komıtetiniń grantyna ıe bolǵan 220 matematık boldy. Halyqaralyq baǵdarlama komıteti baıqaýǵa qatysatyn úmitkerlerdi egjeı-tegjeıli anyqtap, pedagogıka áleminde belgili ári qurmetti esimderdi tańdap alady. Atalmysh kongress barysynda jasalǵan baıandamalardan oqý prosesin uıymdastyrýǵa qatys­ty qyzyqty ári tyń oı-pikirlerdi, sapa­ly oqýlyqtar, oqytý tehnologııasy men prak­tıkasy, dıdaktıkalyq materıaldar týraly pikir-talqylaýlardyń kýási boldyq. Bıyl mate­matıkalyq bilim berý salasyndaǵy aıryqsha jetis­tikteri úshin Felix-Klein atyndaǵy medalǵa fran­sýz matematıgi Michèle Artigue men avstra­lııalyq matematık Alan J. Bishop, Hans Freudenthal atyndaǵy medalǵa gonkongtik matematık Frederick K.S. pen ońtústikafrıkalyq matematık Jill Adler, Emma–Castelnuovo syılyǵyna ulybrıtanııalyq matematıkter Hugh Burkhardt pen Malcolm Swan ıe bolǵan edi. Osy nátıjelerge qarap, Ońtús­tik-Shyǵys Azııa men Afrıka elderindegi matema­tıkalyq bilimniń róli men mártebesiniń artqa­nyn kórýge bolady. Halyqaralyq komıssııanyń sheshimimen matematıkalyq bilim salasy jónindegi kezekti ICME-14 kongresi 2020 jyly Shanhaıda ótpek. Kongreske qatysqan matematıkterdiń matema­tıkalyq bilim berýge qatysty ózara pikirta­lasynan týǵan keıbir oı-pikirlerge nazar aýdarǵanymyz artyq bolmas. «Batys áleminde matematıkalyq ǵylym jáne onymen tyǵyz baılanystaǵy bilim berý júıesi toqyraýǵa túsken. Mektep matematıkasy balalardy algorıtm men erejeni jattaýǵa baýlıdy, olardyń óz betinshe oılaý qabiletin arttyrý emes, mehanıka­lyq daǵdysyn ǵana qalyptastyrady, daıyn formý­lany paıdalanyp shyǵaratyn, «kúndelikti ómirdegi praktıkalyq qajettilikke» ǵana jaraıtyn mehanıkalyq esepter qarastyrylady. Batystaǵy bilim berý salasynyń eki basty problemasy bar – oqytýshylardyń bilimi jáne oqýlyq. Oǵan dálel retinde mysal keltire ketsek, 7-synyptyń matematıka oqýlyǵynyń birinde mynadaı esep berilgen: gıpotenýzasy 8 sm jáne oǵan túsirilgen bıiktigi 5 sm teń tikburyshty úshburyshtyń aýdanyn tabý kerek. Oqytýshylardyń basym kópshiligi geometrııany jaqsy bilmeıtindikten, mundaı tikburyshty úshburyshtyń bolmaıtynyna kóz jetkize almaǵan». Batys elderiniń ishinde matematıkalyq bilim­niń toqyraýy jaǵynan AQSh alda keledi. Álemge belgili akademık Vladımır Arnoldtiń «Amerıkadaǵy matematıkadan bilim beretin muǵalimderdiń 80 paıyzy bólshekterge amal jasaýdy bilmeıdi» dep aıtqany tegin bolmasa kerek. AQSh-taǵy tehnologııalyq jetistikter­diń bıik deńgeıin japon, qytaı jáne orys maman­­da­ry ustap turǵany belgili. Eger osy elderde de oqytý júıesin amerıkalandyrý úderisi júrgiziler bolsa, onda bilikti mamandardy paıdalaný arnasy múldem joıylýy múmkin. Matematıkany oqytýdyń osyndaı keleńsiz kórinisteriniń Shyǵys elderine de jyldam tarap ketý qaýipin sezgen akademık V.I.Arnold mynadaı oı aıtyp edi: «О́tken ǵasyrdaǵy matematıkanyń gúldenýi kóptegen elderde ǵylym men bilimdi joıý tendensııasyna aýysyp jatyr. Bul jaǵdaı rımdikter qıratqan ellındik mádenıettiń tarıhyna uqsaıdy, al rımdikterdi tek soǵys isine, teńizge júzýge jáne arhıtektýraǵa qatysty paıdaly nátıjeler ǵana qyzyqtyrdy. Kóptegen elderdiń qoǵamyn amerıkalandyrý úrdisi adamzat ǵylymy men mádenıetin de osylaı joıylýǵa ákep soǵýy múmkin. Qazir matematıka joıylýdyń az aldynda tur. Matematıkalyq tujyrymdardy dáleldeı bilmeý – óte qaýipti. Mektepte dáleldeý ónerin úırenbegen bala durys pen qate paıymdaýlardy ajyrata almaıdy. Mundaı adamdardyń ómirde de aldanyp qalýy op-ońaı bolmaq». Kóptegen elderdegi oqytý júıesi amerıkalyq oqytý júıesiniń bir bólshegi sııaqty. Al bólshek bútinnen asa almaıdy. Sondyqtan da bul elder­degi matematıkany oqytý AQSh-taǵy oqytý júıesi­nen artyq bola almaıdy. Matematıka­ny oqyp-úırenýdiń nátıjesi – ol ıntellektýaldy damý men bilimniń irgeliligi, al bular praktıkalyq qoldanystardyń negizi. Erqara AIDOS, ICME-13 grantynyń ıegeri, Q.I.Sátbaev atyndaǵy QazUTZÝ professory  ALMATY