Izraılmen baılanystardy ártaraptandyrý – biz úshin mańyzdy

Izraıl Premer-mınıstri Bınıamın Netanıahýdyń Qazaqstanǵa tuńǵysh sapary qarsańynda sol eldegi Tótenshe jáne ókiletti elshi Dýlat QÝANYShEVPEN kezdesip, áńgimelesken edik. – Dýlat Orazbekuly, siz­ben Qazaq­stan Táýel­sizdiginiń 25 jyldyǵy qarsańynda kez­desip otyrmyz. Sol shırek ǵasyr ýaqyt ishinde Qa­zaqstan men Izraıl ara­syndaǵy baılanys­tarda qandaı nátıjelerge qol jet­ki­zildi? – Aldaǵy jyldyń kóktem aıynda Qazaqstan men Izraıl arasynda dıplomatııalyq baılanys ornaǵanyna 25 jyl bolady. Sol ýaqyttan beri bizdiń elderimiz arasyndaǵy saıası dıalog pen kezdesýler, pikir almasýlar joǵary deńgeıde ótip keledi. Elbasy Nursultan Nazarbaev Izraılge eki ret resmı saparmen bardy. 2009 jyly Izraıl prezıdenti marqum Shımon Peres resmı saparmen Qazaqstanǵa keldi. Árıne, budan ózge de túrli kezdesýler boldy. Biraq Iz­raıl Premer-mınıstri bu­ryn-sońdy bizdiń elge kelgen emes. Bul – Izraıldiń osyndaı joǵary laýazym ıesiniń Qazaqstanǵa tuńǵysh ret resmı sapary. Al B.Netanıahýdyń osy sa­pary mem­leketaralyq baı­la­nystarǵa tyń serpin berýi tıis dep oılaımyn. Se­bebi, bul joly kún tárti­binde Eko­nomıkalyq ynty­maq­tastyq jáne damý uıymy men halyqaralyq qurylymdar sheńberinde eki jaqqa da tıimdi máseleler talqylanady dep kútilýde. Sondaı-aq, «100 naq­ty qadam» Ult josparyn júzege asyrý, aýyl sharýa­shylyǵy, medısına, týrızm sııaqty salalarǵa qatysty máse­leler sóz bolýy yqtımal. B.Netanıahýdyń Astanaǵa sapary kezinde eki el isker top ókilderiniń bıznes-forýmy ótedi. Onda Izraıl Premer-mınıstriniń Elbasymyz Nursultan Nazarbaevpen kezdesýi kezinde qol qoıylǵan kelisimsharttarǵa baılanysty eki eldiń bıznes kapıtandary ózderiniń túıindi sózderin aıtatyn bolady. Sondaı-aq, elderimiz arasynda aldaǵy jyldarda qol qoıylýy yqtımal kelisimsharttardyń taqyryptary talqylanady. Izraıl – elimizdiń Taıaý Shyǵystaǵy mańyzdy áriptesi. Sondaı-aq, Qazaqstannyń ha­lyqaralyq deńgeıdegi bastam­alaryna árkez qoldaý kórsetip keledi. Izraılmen memleketaralyq baılanystardy ártaraptandyrý biz úshin mańyzdy. Sebebi, bul el qazirgi zamanǵy agrotehnologııa, joǵary tehnologııa jáne kı­ber­qa­ýip­sizdik sekildi salalarda joǵary jetistikterge qol jetkizip úlgergen. – Qazaqstan men Izraıl arasynda vızasyz júıe máselesi birneshe jyldan beri memlekettik deńgeıde tal­­qylanyp keledi. Bizdiń el Iz­raıl azamattary úshin vıza­syz júıe engizdi. Siz elshi bo­lyp júrgen el­­diń osy má­seledegi ustanymy qan­daı? – Qazaqstandyqtar úshin Izraılge vızasyz júıe engizý – bizdiń dıplo­matııalyq korpýstyń basym baǵyt beretin negizgi maqsattarynyń biri. Osy másele Netanıahýdyń Qazaq­stanǵa sapary kezinde taǵy da bir pysyqtalady dep oılaımyn. Sebebi, naq osy másele boıynsha tıisti qury­lymdar arasynda birneshe jyldan beri kelissózder júrgizilip keledi. Qazaqstan men Izraıl arasyn jal­ǵaıtyn áýe baılanysyn jańǵyrtý jaıy da kópten aıtylyp keledi. Vızasyz júıe tárizdi áýe baılanysynyń joq­tyǵy elderimizdiń týrıs­tik áleýetin jetkilikti paıda­la­nýǵa, eki eldiń bıznes kapı­tan­darynyń bir-birimen joǵary deńgeıde aralasýyna, tájirıbe almasýyna kedergi keltirýde. – Qazaqstandyq stýdent­ter men mamandar Izraıl­diń «MAShAV» (Izraıl­diń halyqaralyq ynty­maq­tastyq ortalyǵy), sondaı-aq, bizdiń «Bolashaq» baǵdar­lamamyz boıynsha Izraıl­diń JOO-larynda oqyp ja­tyr. Aldaǵy ýaqytta bul baǵyttar qandaı jańa­lyqtarmen tolyǵýy múmkin. Atalǵan baǵdarlamalar bo­ıynsha qazaqstandyq stýdentter úshin jańa mamandyqtar qosý josparda bar ma? – Izraıldiń «MAShAV» baǵ­dar­lamasy boıynsha 1993 jyldan beri 302 qazaqstandyq bilim aldy. Negizgi salalar – aýyl sharýashylyǵy, bilim berý tehnologııasy, kásip­kerlik jáne sý resýrs­taryn basqarý. «MAShAV» baǵ­dar­la­masymen baılanys Qazaq­standa bir­lesken jobalardy júzege asyrýdy kózeıdi. Bul baǵyttaǵy nátıjeli bas­ta­ma­­lardyń biri – Almaty obly­synyń «Úshq­ońyr» aımaǵyn­da Qazaqstan-Izraıl oqý orta­lyǵynyń jobasyn júzege asyrý. 2015 jyly «Úshqońyr­daǵy» oqý bazasynda tamshylatyp sýarýǵa múmkindik beretin ızraıldik aýyl sha­rýa­­shylyǵy tehnologııasy orna­tylǵan bolatyn. Meniń qolymdaǵy sońǵy derekter boıynsha «Bolashaq» baǵdarlamasynyń 87 stıpendıaty Izraıldiń medı­sı­nalyq ortalyqtary men klınıka­larynda taǵylymdamadan ótti. Osyn­daǵy bilim ordalary álemdik JOO reıtınginde kósh basynda tur. Demek, bul salada da baılanystarǵa basymdyq berý kerek. – Álem boıynsha joǵary teh­nologııalardyń flagmany bolyp tabylatyn Izraıldiń EKSPO-2017 kórmesine qatysýy bizdiń elimiz úshin qanshalyqty mańyzdy? – Izraıl energııa kóz­derin qaıta jańǵyrtý boıynsha álemde jetekshi orynda tur. Demek, bul el kom­pa­nııa­larynyń EKSPO-2017-ge qatysýy ınno­vasııalyq tehno­logııalar transferti sala­syna jańa tynys beredi. Sondaı-aq, Izraıl kásipker­leriniń Qazaqstan jerinde ınfra­qurylymdyq jobalar­dy júzege asyrýyna jol asha­dy. EKSPO-2017 Izraıl tý­rısteri úshin Qazaqstan­nyń ınvestısııalyq tartym­dy­lyǵyn arttyrady ǵoı dep úmit­tenemiz. Sebebi, ızraıldikter álemdegi eń belsendi týrıster sanalady. – Qazaqstan men Iz­raıl arasynda saýda-ekono­mı­kalyq baılanystar boıyn­sha úkimetaralyq komıssııa jumys isteıdi. Onyń elara­lyq baılanystar deńgeıin kóterýge yqpaly bar ma? – Ras, 1992 jyldyń qyr­kúıek aıy­nan bastap úki­met­aralyq kelisim negizinde Qa­zaqstan men Izraıldiń úki­metaralyq komıssııasy (ÚAK) jumys isteıdi. Bul komıssııa – eki el arasynda qos tarapqa da tıimdi kelisimsharttardy oryndaýdaǵy eń tıimdi alań. ÚAK-tyń maqsaty – eki el ara­syndaǵy syrtqy ekonomıkalyq baılanystar úshin qolaıly jaǵdaılar qalyptastyrý, qazaq bıznesiniń, kásipker­leri­niń ızraıldik áriptes­terimen kezdesýlerin uıym­dastyrý. Komıssııa jumy­synyń nátıjesinde ınves­tısııalyq-ınovasııalyq já­ne ǵylymı-tehnologııalyq baı­la­nystardyń keregesi keńidi, eki el­diń aýylsharýashylyq sektory ara­syndaǵy baıla­nystardyń býyny bekip, ınnovasııa salasyndaǵy alys-beris jańa deńgeıge kóterildi. – Eki el arasyndaǵy saý­da-ekonomıkalyq baılanys­tar jóninde ne aıtasyz? Baı­lanystardyń jańa kúsh alýyna qandaı jaǵdaılar sebep bolyp otyr? – Shıkizat baǵasynyń jáne energııa kózderi baǵasynyń tómendeýi, sondaı-aq, qarjy naryǵyndaǵy turaqsyzdyq eki el arasyndaǵy alys-beris­ke keri áser etti. Saýda aına­lymynyń 2014 jylǵy kórset­kishi 1,5 mlrd AQSh dollary edi. О́tken 2015 jyly bul soma 311 mln AQSh dollaryna tó­mendedi. 2014 jylmen salys­tyrǵanda, eksport 80 paıyzǵa, ımport 35 paıyzǵa azaıdy. EAEO sheńberindegi ınte­gra­sııalyq úderisterdiń oń dınamıkasy eki el arasyndaǵy saýda aınalymyna da oń áser etedi dep kútilip otyr. Jalpy, jahandyq ekonomıkalyq konıýnk­týranyń báseńdeýine qaramastan, eki el ynty­maq­tastyǵynyń áleýeti keń. – Izraıl ekonomı­kasy­nyń qaı salasy qazaq bıznesi úshin tartymdy? Kerisinshe, Izraıl kásipkerleri Qa­zaq eli ekonomıkasynyń qaı salalaryna qarjy salý­ǵa nıetti? Eki el kásipker­leriniń birlesken jobalary týraly ne aıtasyz? – Dál qazir bási basym sala – aýyl sharýashylyǵy. Elba­sy Nursultan Nazarbaev Iz­raıldiń ınnovasııalyq tehno­logııasyn aýylsharýa­shy­lyǵyna keńinen qoldaný qa­jettigi týraly jıi aıtady. Iz­raıldiń aýylsharýa­shy­lyq sektoryndaǵy tájirı­besi men kooperasııa­sy eki el agrarshylarynyń bir­lesken kásiporyndar qurýyna jol ashady. – Qazaqstanda jumysyn tamyr­landyryp úlgergen eki eldiń birles­ken kompanııalary týraly ne aıtasyz? – Izraıl tehnologııasymen ja­saqtalǵan qazaq-ız­raıl kompanııasy Ońtústik Qazaqstan oblysynda 2006 jyldan beri jumys isteı­di. Ońtústik jerinde qus sharýa­shylyǵy, qyzanaq ónim­derin qaıta óńdeý-shyǵarý zaýy­tynyń jumysy durys jolǵa qoıylǵan. О́ndiristik qýattylyǵy jylyna 10 myń tonna kúrketaýyq etin qaıta óńdeýge jáne óndirýge jetetin Qazaqstanda tuńǵysh ashylǵan «Ordabasy qus» kompanııasy búginde óz ónimderin TMD elderine shyǵaryp júr. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Gúlbarshyn SABAEVA, jýrnalıst ALMATY