«Qazaq óneriniń daraǵy – dástúrli mýzyka»

 – deıdi Seng-Eng Pak Ulttyń ulylyǵy san túrli, alýan syrly qundylyǵynan da kórinip turady. Sonyń bir eren túri óner desek, qazaqtyń dástúrli óneri qaı kezde de halqymyzdyń qadirin arttyryp keledi. Tyńdaǵannyń tynysyn ashyp, kórgenniń kókjıegin keńeıtetini rııasyz aqıqat. Keshegi Keńes dáýirinde týmysy bólek, tuǵyry myqty alyptar kóp oqymasa da kól-kósir toqyǵanymen, dara darynymen, qarym-qabiletimen kóshbasynan kóringenine tarıh kýálik ete alady. Sol óner búginde egemen eldiń bir bıigi bolyp otyr. Aıasy artyp, aýqymy keńeıip alys elder iltıpat kórsetý ústinde. Sonyń bir dáleli jaqynda Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń uıymdastyrýymen, ómirden erte ozsa da artyna ólmes mura qaldyrǵan dombyrashy, folklortanýshy, atalmysh bilim mekemesindegi Qorqyt ata atyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń laboratorııa meńgerýshisi bolǵan Bazaraly Múptekeevtiń rýhyna arnalǵan halyqaralyq konferensııa ótip, onda qazaqtyń dástúrli mýzykasynyń teorııasy men praktıkasy jan-jaqty sóz bolǵan edi. Osy alqaly jıynǵa Ońtústik Koreıadan kelgen IýNESKO-nyń Tynyq muhıt jáne Ortalyq Azııadaǵy materıaldyq emes mádenı murany saqtaý jónindegi ortalyq dırektorynyń orynbasary, doktor Seng-Eng Pak qatysyp, ultymyzdyń dástúrli óneri týraly baıandama jasaǵan bolatyn. Biz mádenı murany zerttep, zerdeleýdi murat etken azamatty áńgimege tarttyq. – Men qazaq eline osymen úshinshi ret kelip otyrmyn. Mádenı mura mamany bolǵandyqtan, árbir ulttyń rýhanı qundylyǵyna zeıin salyp júremin. Birden aıtaıyn, elderińizde baǵa jetpes qundylyqtar óte kóp eken. Tarıhı kitaptardy, án men kúıdi, halyqtyq bıdi, óner týyndylaryn, salt-dástúr, ádet-ǵu­ryp­taryńyzdy oı eleginen ótkizgende, qazaq halqy burynnan-aq órkenıetti el bolǵanyna shúbá keltirmeısiń. Dástúrli mýzyka, onyń aıtýly ókilderi – bir-bir álem deýge turarlyq. Biz buǵan osy konferensııa kezinde taǵy da kóz jetkizdik. Kezinde Bazaraly Múptekeevtiń zertteý eńbekterinen, ol jınaǵan ekspedısııa materıaldarynan, ózi dombyramen oryndaǵan týyndylardan, jasaǵan baıandamalardan aıqyn ańǵarylyp turatyn. – Sizder Bazaraly Múp­te­ke­ev­pen kópten beri qarym-qa­tynasta bolǵansyzdar ma? – 2003 jyly IýNESKO halyq­aralyq baılanys­tar jóninde arnaıy konven­sııa engizgen bolatyn. Ol konvensııaǵa qazir 171 el múshe. Ortalyq Azııadaǵy 5 memleket te bul konvensııadan óz ornyn aldy. Olardyń qatarynda Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájik­stan, О́zbekstan, Túrik­menstan bar. Qazaq elin­degi ókilimiz B.Múptekeev edi. Dástúrli mýzyka­dan bilimi mol azamat konvensııa talabyna saı qazaqtyń dás­túrli óneri týraly bizge mol maǵlumattar usyndy. Ol qol­daý tapty. Sonyń aıasynda qa­zaq óneriniń nebir jaýharlary ózge jurttarǵa tanystyryldy. Osy arada onyń taǵy bir kele­li isi oıyma oralyp otyr. Ol Qazaq radıosynyń «Altyn qoryndaǵy» mol murany elek­tron­dyq formatqa túsirý isin 5 jyl boıy atqarypty. Sonyń nátıjesinde 110 myń jádiger jańa tehnıkaǵa kóshirilip, 50 kúı qaıta jańǵyrǵan eken. Osy muralardy Koreıaǵa barǵan saparynda bizge tanystyrǵan. Ony zamanaýı turǵyda Bazaralynyń jańartqanyn biz konferensııada estidik. Bir ǵajaby, folklortanýshy bizge osyny men iske asyrdym demegen edi. Mu­nyń ózi kisiliktiń belgisi, ultqa aıqaısyz qyzmet etýdiń úlgisi dep bilemin. Myqty mýzykatanýshy sońǵy ret Koreıaǵa barǵanda qan qysymy kóterilip, qatty syrqattandy. Onyń sońy ókinishke ákeldi. Biz osy joly onyń ornyna bardyq. Qolynan tastamaıtyn dombyrasy murajaıda eken. Sýretke túsirip aldyq. Mekememizge aparyp, kórnekti jerge qoıamyz. Osy arada oıyma bir támsil oralyp otyr. Burynǵylar úlken adam ómirden ozsa, izin basatyn adam bolmasa, bir mura joıyldy deıdi eken. Jas ketip, artynda iz qalsa, oqıtyn bir kitap qaldy dep bilgen. Meniń baıqaýymsha, Bazaraly Múptekeevtiń artynda bir emes, qyrýar mura qalǵany anyq. Jáne bul konferensııa barysynda naqty dálel-dáıektermen aıtyldy. – Mýzyka zertteýshiniń sol muralaryn jurtqa jetkizý isine IýNESKO tarapynan kómek bolatyn shyǵar? – Bolady. Imandy jannyń jınaǵan qoljazbasyn kitap etip shyǵarýǵa, úntaspasyn taratýǵa materıaldyq, moraldyq jaǵynan qoldaýǵa ázirmiz. Jaqsy azamattan qalǵan qundylyq – ult baılyǵy. Oǵan janashyr bolý kimge de bolsa paryz. Alǵa qoıǵan maqsatymyz – halyqtardyń materıaldyq emes má­denı muralaryn saqtaý, ony jurtqa jetkizý. 171 memlekettiń basyn qosyp otyrǵan konvensııa­nyń negizgi ıdeıasy da, alǵa qoı­ǵan maqsaty da mádenı mu­ra­ǵa janashyr bolý. Jalpy, Qazaqstan men Koreıa arasyndaǵy dostyq qarym-qatynas eki eldiń órkendeýine mol múmkindik jasap otyr. Koreı jurty eginshilikpen aınalyssa, qazaq halqy «Jibek joly» boıynda kóshpendiliktiń ádemi úlgisin kórsetip qana qoımaı, mádenı muranyń jaqsy qalybyn qalyptastyrǵan. О́zin­dik salt-dástúri kimdi de bolsa qyzyqtyrmaı qoımaıdy. Jańa dáýirde de sol «Jibek Joly­nyń» ozyq ıdeıasyna uıytqy bolyp otyr. Tipti, bizdiń eki halyqtyń arasynda uqsastyqtar da baıqalady. Aıtalyq, baqsylyq dástúr bizde de bar. Qazaqtarǵa da tán eken. Qalaı desek te, mádenı mura negizinde halyqtar arasyndaǵy qarym-qatynasty tereń zerttep, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev alǵa qoıyp otyrǵan beıbitshil saıasatty baıandy etý isin bárimiz qoldap qana qoımaı, júzege asyrýǵa kúsh salýǵa tıistimiz. – Mazmundy áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»