Ǵıbratty ǵumyr

Ol saıasattyń syzy ótip, qazaq ultynyń azat basyna qııanattyń quryǵy tónip kele jatqan kez-tin. 1943 jyly Uly Otan soǵysynyń naǵyz qaınaǵan tusynda, ákeler qan maıdan ortasynda, analar aýyr eńbek ishinde jan salyp júrgen shaqta bala Ǵazız Bostandyq bastaýysh mektebiniń tabal­dy­ryǵyn attady. Búgingideı sán-saltanat joq. Iyqta dorba, ústinde jamaýly kıim, túlkiqursaq júrse de sol kezdiń bala­lary muǵalimniń aýzynan shyqqan árbir bilimdi sózdi qaǵyp alýǵa asa yntaly edi. Sabaqtan shyǵa sol jetkinshekter ju­­mystyń aýyr-jeńiline qaramastan úlkendermen birdeı qııamet beınetke jegiletin. Sóıtip júrip, taǵdyrdyń taram-taram soqpa­ǵy­na shashylǵan nesibe men bilimdi jınap jegen jas Ǵazız 1955 jyly Qyzyljar qalasyndaǵy №5 mektepti úzdik shákirt­ter qatarynda támamdap shyqty. Mektep qabyrǵasynda júrgeninde-aq matematıka, hımııa, fızıka, orys ádebıeti sekildi pánderdi súıip oqyǵan bilimdi jas Omby aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna túsip, ózge ulttyń jastarymen jarysa júrip, asa qajetti maman agronom mamandyǵyn alyp shyǵý múmkindigine ıe boldy. Oqý izdep Omby asqan taldyrmash jigit elge bilimdi maman bop oraldy. Ol kezde Ǵazız Esmuqanuly óz aldyna sha­­ńyraq kótergen, qaı jumysqa salsa da qaıtpaıtyn qylshyldaǵan jigit shaǵynda edi. Alǵashqy eńbek jolyn Soltústik Qa­zaq­stan oblysyna qarasty Býlaev aýda­nyndaǵy «Pobeda» keńsharynyń bas ag­ronomy bolyp bastady. Sodan keıin Lenın aýdanyna qarasty «Bulaq» keńsha­ry­nyń bas agronomy qyzmetin atqardy. Osy aýdannyń V.Komarov atyndaǵy keń­sha­rynda partııa komıtetiniń hatshysy boldy. Bul aldaǵy uzaq jylǵa sozylatyn jaýapty qyzmetterdiń bastamasy ǵana bolatyn.

Soltústik Qazaqstan oblystyq partııa komıtetiniń aýyl sharýashylyǵy bólimin­de nusqaýshy bolyp qyzmet etip júrgen Ǵazız Esmuqanuly 1972 jyldyń kókte­min­de Sokolov aýdandyq partııa komıte­tiniń ekinshi hatshylyǵyna taǵaıy­ndal­ǵandyǵy jóninde nusqaý alady. Tap­sy­rylǵan jaýapkershilikti abyroımen atqa­ryp shyǵý óz aldyna, ol kezde partııa mú­shesine neshe alýan mindetter de júkte­letin. Tek sondaı san qyrly synaqtan súrinbeı shyqqan adamǵa ǵana asa jaý­ap­ty laýazymdar senip tapsyrylýshy edi. Biz sóz etip otyrǵan Ǵazız Esmuqanuly da sondaı azamattardyń qatarynan taby­lyp, 1974 jyldyń tamyzynan 1983 jyl­dyń shildesine deıin Sokolov aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵalyq qyzmetin abyroımen atqara bildi. 1977 jyly maýsym aıynda Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóralqa oty­rysy bolady. Ol jerde Sokolov aýdan­dyq atqarý komıtetiniń is-tájirıbesi tý­raly esep tyńdalyp, májilisti basqaryp otyrǵan Úkimet basshysy Báıken Áshimov aýdan basshysynyń eńbegine oń baǵa beredi. Bul úlken jetistik edi. Barlyq aýdan­darǵa jyldyq, besjyldyq jospar dep mindetteme bergen partııa, keńes tara­pynan joǵary baǵa alý tek taza eńbek pen joǵarǵy nátıjeniń ǵana kórsetkishi arqasynda qol jetkizýge bolatyn márte­be-tin. Jospardy únemi artyǵymen or­yndap, Qyzyljar qalasynyń turǵy­nda­ryn azyq-túlikpen, et, sút, jumyrtqa, kókónispen tolyq qamtamasyz etip turǵan aýdan laıyqty marapatyn almaı qaıt­sin?! Tóralqa otyrysynan keıin, kelesi kúni sáti túsip Ǵazız Es­mu­qanuly Úkimet basshysynyń qa­byl­daýyna kirdi. Eldi-jer­di kórkeıtý maqsa­ty­men Mı­nıstrler Keńesiniń Tór­aǵasynan aýdan ortalyǵyn kórkeıtýge dep 100 myń som qarjy, 1 myń sharshy metr jaıaýjolǵa tóseıtin beton taqta, aýyldyq ke­ńes­ter úshin 4 jeńil má­shı­ne surady. Báıken Áshim­uly aýyl azamatynyń tilegin qanaǵattandyryp, al­­daǵy ómir jolyna oń sapar tilep shyǵaryp saldy. Ǵazız Esmuqanov 1983 jyly Qazaqstan Kompar­tııa­sy Ortalyq Komıtetiniń aýyl sharýa­shylyǵy bólimi meńgerýshisiniń oryn­ba­sa­ry, 1985 jyldan 1988 jylǵa deıin Jez­qazǵan oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy qyzmetterin atqaryp, sol jyldary Qazaqstan Kompartııa­sy­nyń HVI sezinde Ortalyq Komıtettiń músheligine kandıdat jáne Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saı­lan­dy. 1988-1989 jyldar aralyǵynda Qa­zaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti Aýyl sharýashylyǵy bóliminiń meń­ge­rýshi jáne Ortalyq Komıtetke múshe bolyp saılandy. 1989 jyldan 1993 jyl­dyń maýsymyna deıin respýblıka memlekettik agroónerkásiptik komıteti tór­aǵa­synyń orynbasary, odan keıin Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary qyzmetin abyroımen alyp júrdi. Mınıstrliktegi kezinde Ǵazız Esmuqanuly aýyl sharýashylyǵy salalaryna ǵylymı jetistikterdi, aldyńǵy qatarly ozyq táji­rıbelerdi engizip, ǵylymı-zertteý ıns­tıtýttaryna, salalyq joǵary oqý or­yndaryna, tehnıkýmdar men kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshelerge jetekshilik etti. Kadrlardy daıarlaý jáne olardyń bilimin jetildirip, utymdy paıdalaný mindetin tıimdi júzege asyra bilgendigi úshin 1990 jyly Qytaıdaǵy Úrimji jármeń­kesine Qazaqstannyń agroónerkásiptik delegasııasyn bastap bardy. Keler 1992 jyly agroónerkásiptik salada naryqtyq ekonomıkany tıimdi paıdalanýdyń jol­da­ryn meńgerý maqsatymen Fransııa, Germanııa sekildi damyǵan memleketterge elimizdiń sha­rýashylyq basshylary men mamandaryn aparyp, sol jyly kúzde ekinshi ret Úrimji jármeńkesine qa­tysty. El ıgiligine ja­raı­tyn birshama kelisimderge qol qoıyldy. Kúni bú­ginde qarqyndy nası­hat­talyp jatqan ósimdik­terdi tamshylatyp sýarý tá­ji­rı­besimen tanysýdyń sáti sol 1992 jyly Izraıl memleketinde túsip edi. 1993 jyly mamyr aı­ynda Eńbek mınıstri Saıat Beısenov basqarǵan úkimet delegasııasy Ulan-Batorǵa baryp, Mońǵolııa úkimetimen sonda tura­tyn jáne elge qaıtqysy keletin qandas­tarymyzdy kóshirý týraly memleket­ara­lyq sharttyń jobasyn daıarlaǵan edi. Tý­ǵan tilimizdiń janashyry retinde «Qazaq tili» qoǵamynyń qurylýyna kóp kómek kórsetken Aýyl sharýashylyǵy mınıstri­niń orynbasary Ǵazız Esmuqanuly osy delegasııa quramynda bolyp, ulttyń ózekti máselesine bel sheshe kiristi. Elimiz esin endi jııa bastaǵan tusta oıý-órnegin kelistirip kıiz úı tigip alǵashqy naýryz toıyn uıymdastyrý sharasy da júregi el dep soqqan erdiń tirligi. Til týraly qabyldanǵan jańa zańdy iske asyrýda akademık Ábdýalı Qaıdar, О́mirzaq Aıtbaev, Rabıǵa Syzdyqova, Asyly Osman, Tursynbek Kákishev, Rahmanqul Berdibaev sekildi aǵa býyn ókilderimen uly iste tize qosyp qatar beınettendi. 1994 jyly mamyr aıynyń sońynda TMD elderi men kórshiles memleketter­diń bosqyndar, repatrıanttar, qonysy ózgergen adamdar men basqa da kóshi-qon úderisiniń máseleleri jóninde Jenevada aımaqtyq konferensııa ótetin bop belgilendi. Osy konferensııanyń qujattaryn daıarlaý úshin jáne Qazaqstannyń bul má­selege baılanysty kózqarasyn, is-áreke­tin basqa eldermen úılestirý maqsatynda birneshe kezdesýler uıymdastyryldy. Kó­shi-qon máselesi qaı elge bolsa da ońaı sharýa bolmaǵandyqtan Bishkekte, Jenevada, Ashhabadta 1995-1996 jyldary eki retten osyndaı otyrystar boldy. Atal­mysh máselelerdiń mamany retinde Ǵazız Esmuqanuly qazaqstandyq jumys tobyn basqaryp, úlken istiń ishinde júrdi. At­qarylǵan sharýa jemisin berip, keıin Iran Islam Respýblıkasynan, Mońǵo­lııa­dan qandastarymyz lek-legimen aǵyla kóshti. Jalpy uly kósh bastalǵan 1991 jyldan 1996 jyldyń aıaǵyna deıin 146 myńnan asa qazaq týǵan jer topyraǵyna taban tirepti. Ǵazız Esmuqanuly Kóshi-qon departamentin basqaryp turǵan úsh jarym jyl ishinde atalmysh departamentti derbes mekeme jasaý, kóshi-qon týraly jańa zańnyń jobasy, jeke Qor qurý týraly Prezıdent Jarlyǵynyń, Úkimet qaýlysynyń jobalaryn daıarlaý, sol aralyqta elge oralyp jatqan qandas­tarymyzdyń basyndaǵy aýyr jaǵdaıdy qozǵap Elbasy atyna, Úkimet nazaryna birneshe hattar jazýmen tynbaı aına­lys­ty. Osynshalyq úlken maqsatty júzege asyrý barysynda Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń birinshi or­ynbasary marqum Qaldarbek Naıman­baev­tyń kórsetken azamattyq qoldaýyn, tıgizgen kómegin Ǵazız aǵa ystyq yqy­laspen, adamı súıinishpen árdaıym eske alyp otyrady. 1997 jyly Ǵazız Esmuqanuly zeınet demalysyna shyqty. Alaıda, elge bolsyn dep turatyn azamat qol qýsyryp úıinde otyra almady. 1997 jyldan bastap Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi janynan sý­ar­maly jerlerdi jóndeýmen shuǵylda­na­tyn jumys toby qurylyp, sonda keńesshi bo­lyp tájirıbesimen bólisti. 2007 jyl­dan kúni búginge deıin Eńbek jáne ha­lyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Ardagerler keńesiniń tóraǵalyǵyn abyroı­men atqa­ryp keledi. Qudaıǵa shúkir, eli úshin eren eńbegin aıamaǵan erdi Úkimet te eskerýsiz qaldyrmady. Jaýapty da laýa­zymdy qyz­metterdi senip tapsyrýmen qa­tar, tórt már­te «Qurmet Belgisi» ordenimen, jeti me­dal, Qazaq KSR Joǵarǵy Ke­ńesiniń Qurmet gramotasymen marapat­tal­dy. Búginde Ǵazız Esmuqanuly ádemi qart­tyqtyń árin kirgizip otyrǵan syıly kisi. Keıingi jas urpaq bes kúndik jalǵandy maǵynaly ótkizýde osyndaı taǵdyr ıesinen úlgi alsa eken deımiz.

Qanat ESKENDIR,

Almaty.