Prezıdenttiń ustazy: Nazarbaev ónerli oqýshy boldy

Tarıhtan uqqanymyzdaı, uly adamdardyń, ataqty tulǵalardyń, kemeńger oıshyldardyń negizi, zerdelik sanasy, sana qudireti sonaý balalyq kezden qalyptasyp, baıqalatyn kórinedi. Osy retten kelgende, egemendiktiń qıyn kezeńderinde sabyrly da salıqaly saıasatymen, jankeshti eńbegimen týǵan halqynyń aıaǵyn úzeńgige salyp, atqa qondyrǵan, búginde tulpardyń shabysyndaı qaryshtap alǵa basqan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev ta shybyq minip, oıyn qýǵan, oqýshy bolyp partada otyrǵan, muǵalimniń aldyn kórgen keshegi shákirterdiń biri. Olaı bolsa, Prezıdentimizdiń ustazy kim bolǵan, ol qandaı oqýshy bolǵan degen saýal bárimizdi qyzyqtyrary zańdylyq sııaqty. «Eger muǵalim óz boıyndaǵy jaqsy qasıetteri men shákirtterine degen súıispenshilikti biriktire alsa, ol – kemel ustaz» degen eken uly aǵartýshy K.D.Ýshınskıı. Endeshe, Elbasyna dáris bergen sondaı kemel ustaz, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmetkeri, «Parasat» ordeniniń ıegeri, soǵys jáne eńbek ardageri, búginde júz jasty alqymdap otyrǵan abyz aqsaqalymyz – Seıithan ISAEVTYŃ keshegi shákirti jaıly áńgimesin tyńdap kórelik... – Adam ómirindegi eń bir sáýleli, shýaqty, janyńa sonshalyqty ystyq, qımas sezimdegi perishte kezder – balalyq bal dáýren men mektep qabyrǵasyndaǵy tezirek erjetýge asyqqan shaqtar ekenine eshkim shúbá keltire qoımas. Baǵamdap qarasańyz, osy bir alańsyz baqytty balalyq shaq – búkil adamzatqa ortaqtyǵymen de qymbat. Seıithan ata, bárimiz de bir-bir us­taz­­dyń shákirtimiz. Biraq, Nuraǵańdaı shá­ki­rt ár ustazdyń peshenesine jazyla ber­meı­tin Allanyń syıy, baǵy bolar. Qan­shama ýaqyttyń júzi ótipti desek te, sonaý jyldarǵy oqýshy Nursultandy bir sát kóz aldyńyzǵa ákelip kórińizshi… – Nursultannyń balalyq shaǵy, jas­óspirim bolyp boı túzeı bastaǵan kezi áli kóz aldymda. Suńǵaq boıly, aqquba, sabyrly, sózin oılap, salmaqtap jetkizetin jáne ony asyryp, ásirelep sóılemeıtin bala jadymda jaqsy saqtalǵan. Ásirese, Nursultandy basqa muǵalimderden góri ja­qynyraq bilýime, sol kezdegi qyzmet jaǵ­daıym sebep boldy. Men Qaskeleńdegi Abaı atyndaǵy mektep-gımnazııada 53 jyldaı sabaq bersem, sonyń 37 jylynda mektep dırektorynyń orynbasary qyzmetin atqardym. Oǵan qosymsha partııa uıymynyń hatshysy boldym. Mine, osyndaı jaǵ­daıda Alla taǵala Nursultan ekeýimizdi kezdestirdi. 1957 jyly Sha­mal­ǵandaǵy mekteptiń 9-shy klasyn bitir­gen jeti bala kelip, mek­tep­tiń janyndaǵy ınternatqa ornalas­ty­. Mine, sol balalardyń ishinde Nursultan Ábishuly bar edi. О́zimen birge kelgen turǵylastarynyń ishinde osy aqquba oqýshy qaı ja­ǵynan da ereksheleý bolyp kórindi. Ol balanyń kıgen kıiminen, júris-turysynan birden ańǵaryldy. Joǵaryda aıttym ǵoı, par­torg, ári zavých bolǵandyqtan, mekteptiń oqý úrdisi, sabaqtan, mektepten tys ju­mys­tyń barlyǵy maǵan júktelgen. Sondyqtan mekteptegi kómekshilerim pıoner, komsomol uıymdary. Jalǵyz ózim úlger­meıtindikten, uıymdastyrýǵa solardy ju­myl­dyramyn. Baıqaımyn, Shamalǵannan kelgen balanyń qoǵamdyq jumystarǵa ebi bar sııaqty. Bala ózim sabaq beretin shákirtterimnen de, jańadan kelgenderden de ózgeshe. Oılastyra kele, burynǵy komsomol komıteti hatshysynyń ornyna Nursultandy usynýdy jón kórdim. Tańdaý Nursultanǵa tústi. Búginde sol kezdegi bala Nursultanǵa de­gen senimim aldamaǵanyn, al shákirtimniń sony aqtaı bilgenin erekshe maqtanysh etemin. – Jańa sózińizde Nuraǵany basqa ba­lalarǵa qaraǵanda erekshe oqýshy boldy de­dińiz. Mekteptegi ondaı zerek, alǵyr shákirt­ti ózge muǵalimderdiń baıqamaýy, ol týraly sóz etpeýi múmkin emes. Oılanyp kórińizshi… – Onyń ras, Nursultannyń qoǵamdyq jumysqa beıimdiligin, óz qurdastary­nyń arasyndaǵy bedeli men yqpalyn, sóziniń ótimdiligin jalǵyz men emes, basqa mu­ǵalimder de baıqaǵan. Sondaıda muǵa­lim­derdiń: «Anaý Shamalǵannan kelgen aqquba bala erekshe, ózi sypaıy, oqýǵa zeıini de basqalardan erek. Onyń ústine suraq qoıýy qandaı!» deıtin áńgimelerine qanyq edim. Ustazdar arasynda jasy alpysqa taıanǵan qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi Ǵabbas Beısenbetov aǵaıdyń minezi qataldaý, onsha kóp eshkimdi jaqtyra qoımaıtyn, keýdesi bar adam edi. Birde Ǵabekeń: «Oı, ana Nursultan degen oqýshy meni qatty uıaltty. Sender de saq bolyńdar. Keıde ańǵarmaı aýzymyzǵa kelgen sózdi soǵyp jiberemiz ǵoı», – dedi. Sosyn muǵalimder «ne dedi, aıtyńyzshynyń» astyna aldy. «Klasta jańa sabaq ótip, «Sulýshash» romanyn taldap turǵanmyn. Bir jerinde qyz ben jigittiń kóleńkede áńgimelesip turǵanda aǵashtyń butaǵyna qonǵan torǵaıdyń sańǵytyp jiberetin jeri bar. Soǵan kelgende «sańǵytty» degen sóz aýzyma túspeı, «netip ketti» deppin. Jáne bir ret emes, úsh ret qaıtalasam kerek. So­dan shyǵarmany taldap bitkende álgi bala: «Aǵaı, meniń bir suraǵym bar edi», dep qolyn kóterdi. Oıymda eshteńe joq: «Aıta ǵoı» dedim. «Aǵaı, ol qyzdy torǵaı nege «nete» bere­di degeni. «О́zińiz búldiripsiz ǵoı» dep muǵalimder kúlip jatty. Nursultanǵa tarıh páninen sabaq berip júrgenimde, ózime de san ret suraq qoıǵany bar. Ol kezde Qazaq KSR tarıhy jeke pán bolyp oqytylmaıtyn. Al KSRO tarıhynda Reseıdiń memleket­tik qurylysy, ekonomıkasy men máde­nıetiniń damýy, basqarǵan patshalary, batyrlary túgelimen qamtylady. Birde Nursultan: «Aǵaı, siz ylǵı Reseıdiń ta­rıhyn túp-tamyrymen aıtasyz da, Qazaq­stanǵa kelgende ol jaılarǵa toqtalmaı ketesiz? Orystyń patshasyn, batyrlaryn aıtqanda nege qazaqtyń han, bı, ba­tyr­larymen baılanystyrmaısyz?» dege­ni. Sasyp qaldym. Kórdińiz be, oqýshy osy názik jaıdy ańǵaryp qoıǵan. Sosyn: «Qazaq KSR-in ótýge saǵat az bólingen, keıin kóbeıgen kezde tal­dap oqımyz. Al eger keıbir túsinikter qajet bolsa, sabaqtan keıin qal, jaýap be­reıin», dedim. Sodan artynan oqý baǵ­darlamasynyń joǵary jaqtan osylaı bekitilip keletinin aıttym da: «Al muny qaıdan bilesiń?» dep suraǵanymda: «Aǵaı, pálen jazýshynyń kitabynda pálen degen han, bı, pálenbaı degen batyrdy oqyǵanmyn» deı kele, sol zamandaǵy memleketti basqarý tártibi, halyqtyń birligi sııaqty áńgimeni aıtyp bala saı­rap tur. Sizge taǵy bir qyzyqty aı­taıyn, Nursultan 10-shy klasta oqyp júr­gen­de KazGÝ-diń fı­lo­lo­gııa fakýltetiniń bir top stý­dent­teri – Myrzataı Joldas­be­kov, Ábish Ke­kil­baev, Qadyr Myr­zalıev, Dúkenbaı Dos­ja­nov, Muhtar Maǵaýın biz­diń mektepte pedprak­tı­kadan ótti. Myrzataı birge oqı­tyn Márııa kelin­men úılengen eken, ekeýi de kel­di. Má­rııa onynshy klasqa sabaq berýge bar­sa, Nursultan suraqtyń astyna alatyn kórinedi. «Onynshy klastaǵy Nursultan degen bala suraqty kóp qoıady, barýǵa júreksinemin» degen soń, Myrzekeń kelinsheginiń ornyna ózi sabaq berip júrdi. – Shákirtińizdiń taǵy da qandaı qasıetterin bóle-jara aıtqan bolar edińiz… – 53 jylda aldymnan talaı shákirt ótti. Kópshiliginde jaqsy oqıtyn, kósh­bas­shylyq qabileti bar oqýshylar jastyq­tyń áseri me, ózin bilgish sanap, keýde kóterip, ıakı, bilgenin maqtan etkisi kelip turady. Al Nursultanda ondaı minez joq edi. Qarap otyrsam, Nursultannyń bo­la­shaqta úlken oı azamaty bolatyndyǵy, keleshekke qaraı umtylý, talaptanýǵa beıim­dilik qasıeti sol jas kezinen qalyp­tasqan eken. Aýdan ortalyǵyndaǵy orys jáne qazaq mek­tepteri bir-birimen ylǵı básekede boldyq. Qashanda aýdandaǵy mereke, mıtıngide kolonnalardy bezendirý, parad meniń moınymda. Jalǵyz adam ne istesin, mundaıda kómekshilerim voenrýk, komsomol komıtetiniń jetekshileri. Sonda Nursultanǵa tapsyrma berseń jaýap­kershilikpen qarap, tııanaqty isteı­di. Esh jaǵympazdyq, jalpańdaý joq. Mek­tep namysyn qorǵap turǵany baı­qalatyn. Keıde tapsyrmany alyp turyp: «Aǵaı, myna jerin bylaı jasasaq qaı­tedi?» dep maǵan aqyl tastaǵanda oqýshyma ılanatynmyn. Sondaıda Nursultandy súıikti shákirtim ǵana emes, jas kómekshim sanap rıza bolatynmyn. Kórdińiz be, sol kezde balada úlken kele­shek, tulǵalyq negizdiń izi bolǵan. Taǵy bir qasıeti – reti kelgende ázil-qaljyńnyń da túbin túsiretin. Ásirese, birge júrgen ul-qyzdardy qaıran qaldyratyn aqjar­qyn, aqtaryla salatyn ádemi bir kúlkisi bolýshy edi. Jáne bir jaqsy qasıeti – jas­taıynan sportpen shuǵyldanyp, shy­myr balalardy uıymdastyryp, ózi tóreshi bolyp júretin. Qysta joǵary klass oqýshylary arasynan shańǵyshylar tobyn quryp, ózi basqardy. Ol kisiniń shańǵyǵa áýestigi sol bala kezden qalyptasqan. Sondaı-aq ol ónerli oqýshy edi. Mektepte ótetin keshterde syrnaı tartyp, ádemi qońyr daýysymen án salatyn. Ásirese, domby­ramen júrekti qozǵaıtyn ánderin aıtsańshy…  –­ Nursultan Ábishuly on jyl boıy oqý ozaty bolyp, altyn medalǵa usynyl­ǵanmen, ony almaýynyń sebebin bilesiz be?.. – Ol ras. Dırektorymyz Á.Baıjanov pen orys tili pániniń muǵalimi Iýlııa Baıer balanyń obalyna qalmaıyq dep shyryldap mınıstrlikke deıin bar­dy. Ondaǵylar: «Bul máseleni qaıte­siń­der, qoıyńdar. Bala orys tilinen jazǵan shyǵarmasynda bir útir artyq qoıǵan» dep, shyǵaryp salǵan. Sodan dırektordy qaıta-qaıta shaqyrtyp júrip, aıaǵynda bala altyn medal almady. Sóıtsek, Nursultannyń medali bir bastyqtyń balasyna kerek bolǵan eken. – Mektep bitirýshi Nursultan Ábish­uly­nyń metallýrg mamandyǵyn qalaýyna 1958 jyly Qazaqstan Magnıtkasyna jas­tar­dy shaqyrǵan úndeýdi Abaı atyndaǵy orta mektep oqýshylarynyń qoldaýy áser etken be? – 1958 jyly elimizde metallýrgııa zaýyty salynatyn bolyp, Qazaqstan Kom­partııasynyń nusqaýymen Qazaqstan Ortalyq komsomol komıtetinde onyn­shy klasty bitirgen jastarǵa respýblıka boıynsha úndeý tastaý jóninde kelisimge keledi. Úndeý tastaýǵa mınıstrlik bizdiń mektepti usy­nyp, úndeýdi jarııa­lap jiberdi. Mine, osy kezde mek­teptiń komsomol uıymyna jetekshilik ja­saıtyn Nursultannyń bedeli úlken boldy. Endi aýdandyq emes, oblystyq, respýblıkalyq komsomol komıtetterimen baılanysy kúsheıdi. Sodan memlekettik emtıhan aıaqtalyp, úndeýdiń sheshimin oryndaıtyn ýaqyt ta jetedi. Qysqasy, bastama kótergen mek­tep­ten Nursultan Ábishuly bastaǵan 7-8 bala ǵana Temirtaýǵa attandy. Ýkraınanyń Dneprodzerjınsk metallýrgııa zaýytyna praktıkaǵa jiberilgen 200 balanyń birazy qıyndyqtarǵa shydamaǵandyqtan birazy orys tilin bilmegen­dik­ten oqýdy tastap ketken. Al orys tilin jetik bile­tin, jumys istep shynyqqan Nursultan Temirtaýdyń alǵashqy bolatyn qorytqan qazaq jigitteriniń biri boldy. – Seıithan aǵa, el basqarý aıtýǵa ǵana ońaı. Qashanda Memleket basshysynyń ýaqyty shekteýli, esepteýli. Degenmen, oqý bitirgennen keıin pesheneli shákirtińizben qansha ret kezdesýdiń sáti tústi?.. – Mektep bitirgennen keıingi eń alǵashqy júzdesýimiz Alma­tydaǵy Joǵary partııa mektebine oqýǵa kelgende. Ekinshi ret Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń ónerkásip jónindegi hatshysy bolǵanda qyzmetimen quttyqtap bardym. 1988 jyly Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy kezinde Qarasaı aýdandyq partııa konferensııasyna kelip qatysyp, sóz sóıledi. Sonda kezdeskende ekeýimizdiń eskertkishke sýretke túskenimiz bar. Al mekteptiń 55 jyldyǵyna shaqyrýǵa barǵanda úlken yqylaspen qarsy aldy. Úlkendi syılap, ustazyn qurmettegen shákirtińe qalaı júregiń eljire­me­sin!? Mekteptiń 55 jyldyq toıy­na qatysýǵa kelgende taǵy júzdestik. Odan soń mektep dırektory Márııa Hamzına ekeýimiz Nurekeńniń qabyldaýynda bolyp, murajaı ashý jaıly oıymyzdy jetkizdik. 2000 jyly bir joly túskende Nurekeń mura­jaıǵa kelip, aralap kórip ketti. 1958 jylǵy mektep bitirý­shi­lerdiń 50 jyldyǵyna kele almasa da, oblys ákimi Serik Úmbetov Nurekeńniń sálem-saýqatyn ala kelip, mektepke avtobýs jáne ózimen birge bitir­gen klastastaryna altyn saǵattan syı­lady. Sodan bir aıdan keıin kishi qyzy Álııamen kelip ketti. Baıqadyńyz ba, meniń shákirtimmen kezdesýim jıi bolyp turady. Taǵy da Astanada bes ret, Tal­dy­qorǵanda eki ret jolyqqanymyz bar. Nursultan Ábishuly Jeńistiń 60 jyl­dyǵynda «Parasat» ordenimen marapattap turǵan sáttegi sýretti «Muǵalimime jibe­rer­sińder» dep tapsyrypty. Onysyna qatty rıza boldym. Árıne, ol men úshin eń qymbat sýret. – «Ustaz talantty bolsa, shákirt talapty, ustazy aqyldy bolsa, shákirti dana bolady» degen. Sizben áńgime barysynda osy támsil eske oralǵandaı... – Onyń ras. Nursultan Ábishuly Allanyń bergen qabilet-qarymyn, tala­byn, darynyn ańǵara bilgen, ony qateles­peı baǵdarlaı, baǵamdaı, baǵalaı bilýmen birge, ómirlik muratynda durys paıdalana bilgen, sonymen qatar ańǵarympazdyqpen ary qaraı damytýǵa orasan qyzmet jasaǵan. Múmkin ol Prezıdent bolamyn dep te oılamaǵan shyǵar, biraq keleshekte osy jolmen júrse, adal eńbegimen qyzmet etse, áı­teýir qatarynan kem qalmaıtynyn bilgen. Men mektepte júrgende Nursultan úlken ǵalym bolady dep oılaıtynmyn. Ál-Farabı babamyz aıtqan emes pe, qansha oqyp, bilgenińmen, tárbıeń, adamgershili­giń bolmasa, onda ózińe de, halqyńa da paıdań shamaly dep. Baıqasańyz, Nure­keń­niń ósý, damý jolynda tárbıe men ulaǵat qatar júrip otyrǵan. Iаǵnı, adamı parasat bolmasa mundaılyq bıikke shyq­pas edi. Aq tilegin, aq júregin qudaıym qoldap, búginde halqy, eli, jurty, kóp ult­ty Qazaqstan, dúnıe júzi tanyǵan kóshbasshy dárejesine jetti. Al ol lıderligi qara basy úshin emes, ózi týyp ósken eliniń atyn shyǵarýǵa, qanshama kezdesken qıyndyqtardy jeńe bilýge, halqynyń jarqyn bolashaǵyn, kemel keleshegin qamdaýǵa qyzmet jasap jatyr. Laıym til-kózden aman bolsyn. – Seıithan ata, áńgimeńizge rahmet. Shákirtińizdiń jetistigine qýanyp, jaqsylyqtaryna kýá bola berińiz… Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan».