Raqymshylyq týraly zań jobasy qaraýǵa alyndy

Keshe Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń tóraǵalyq etýimen palatanyń kezekti jalpy otyrysy boldy. Onda 11 másele qaralyp, otyrys jumysy alty saǵatqa jalǵasty. Jalpy otyrys Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna baılanysty «Raqymshylyq jasaý týraly» zań jobasynyń Májilis qaraýyna engizilgenin Zańnama jáne sot-quqyqtyq reformasy komıtetiniń tóraǵasy Nurlan Ábdirovtiń habarlamasymen óz jumysyn bastady. Zań jobasy Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen ázirlengen. Raqymshylyq jasaý sharasy zań buzǵan azamattarǵa qatysty izgilik aktisi, memleket tarapynan meıirimdilik pen senim bildirýdiń kórinisi bolyp sanalatyny aıtyldy. «Respýblıka Konstıtýsııasy adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtaryn eń qymbat qazyna dep sanaıdy. Gýmanızm qaǵıdatynyń bir kórinisi – raqymshylyq jasaý aktisin qoldanatyn zańdy qabyldaý bolyp tabylady. Zań jobasyna sáıkes, azamattardyń áleýmettik áljýaz toptary, sonyń ishinde kámeletke tolmaǵandar, júkti áıelder, kámeletke tolmaǵan nemese múgedek balalary bar áıelder, múgedekter, qart adamdar, sondaı-aq, aýyr emes qylmystyq quqyq buzýshylyqtar jasaǵandar qylmystyq jazadan bosatylady», – dedi Nurlan Ábdirov. Al birinshi oqylymda qaral­ǵan­dardyń qatarynda «Probasııa», «Dak­tıloskopııalyq jáne genomdyq tir­keý» týraly zań jobalary iles­pe zańnamalarymen usynyldy. «Pro­basııa» degenniń ózi – aǵylshyn tili­nen aýdarǵanda synaý, zertteý degen sózderdiń maǵynasynda qolda­ny­latyn sóz. Kóptegen elderde adamdar jasaǵan jeńil qylmystary úshin shart­ty jazaǵa tartylady jáne jazany óteýdi probasııaǵa sáıkes qyl­mysty ister organdary emes, áleý­mettik organdar baqylaýǵa alady. Zań jobasy týraly baıandama jasaǵan Ishki ister mınıstri Qalmuhanbet Qasymovtyń aıtýyna qaraǵanda, zań jobasy Prezıdenttiń «100 naqty qadam» – Ult jospary baǵdarlamasynyń 33-qadamyn iske asyrý sheńberinde ázirlengen. Zań jobasy probasııa uǵymdaryn, qaǵıdattaryn, probasııaǵa jatatyn adamdardyń mártebesin aıqyndaýǵa baǵyt­talǵan. 2012 jyldan bastap biz­diń elimizde probasııanyń sot úkimindik jáne penıtensıarlyqtan keıingi (qylǵan qylmystyq isin moıyndap, ókiný) satylary qoldanylyp keledi eken. Endi myna zań jobasymen sotqa deıingi jáne penıtensıarlyq túrleri engiziledi. Sotqa deıingi probasııa kúdiktige quqyqtyq kómek kórsetedi. Bul probasııalar kámeletke tolmaǵandarǵa, zeınet jasynyń qarsańyndaǵy áıelderge, aıaǵy aýyr jáne kóp balaly áıelderge jáne t.b. jasalady. Al penıtensıarlyq probasııa qylmystaryn kolonııada ótep, bostandyqqa shyǵýǵa bir jyl qalǵan qylmyskerlerge jasalady. «Daktıloskopııalyq jáne genomdyq tirkeý týraly» zań jobasy da Memleket basshy­sy­nyń tapsyrmasy boıynsha ázir­lengen. Daktıloskopııalyq aqpa­rat degenimiz – adamnyń jeke basyn anyqtaýǵa múmkindik bere­tin, saýsaqtar men alaqandar órnek­teriniń erekshelikteri týraly bıometrııalyq derekter. Al genomdyq aqparattar – kú­­dikti adamdy nemese tanyl­maǵan máıittiń kimdiki eke­nin anyqtaýǵa múmkindik bere­tin DNK-nyń belgili bir frag­ment­teri týraly kodtalǵan aqpa­rat jáne derbes derekter. Mun­daı derekterdi jınaqtaý qoryn jasaýǵa Qazaqstan kezeń-kezeńmen jaqyndaıdy. Biz 2009 jyldan bastap adamnyń derek­teri jazylǵan elektrondyq chıp, barlyq quqy men qoly bar pasporttar men kýálikterdi qoldanýdamyz. Endigi jerde chıpke saýsaq órnekteri engiziletin bolady. Mundaı qujattar Eýropa elderi men AQSh-ta 2004 jyldan beri qoldanylady eken. Zań jobasynyń tolyq iske kirisý merzimi – 2021 jyl. Ony iske asyrýǵa 36 mlrd teńge qarajat talap etiletin kórinedi. Zań jobasy týraly kóptegen depýtat suraqtar qoıdy. Sonyń ishinde Káribaı Musyrman alystaǵy aýyl turǵyndarynan daktıloskopııalyq jáne ge­nom­dyq derekter jınaý qıyn­shylyq týǵyzbaı ma dedi. Oǵan Q.Qasymov pasport pen kýálik berý kezinde barlyq derekteri alynady dep jaýap berdi. Petr Sharapaev daktı­loskopııalyq derekter kúdik­tiler men sottalǵandardan ǵana alynýshy edi ǵoı, barlyq Qa­zaqstan azamattarynyń osyndaı derekterin jınaýdyń qan­shalyqty qajettigi bar dep surady. Oǵan mınıstr adam­dar­dyń tegin dereý anyqtaý maq­satymen halyqaralyq táji­rıbe osyny qoldanyp otyr. Son­dyqtan biz de soǵan sáıkes bolýymyz kerek degen mazmunda jaýap berdi. Sonymen qatar, ol kúdiktiler men sottalǵandar qosymsha prokýratýra organdarynda tirkeletindigin aıtty. Budan basqa depýtattar B.Kese­baeva, A.Jaıylǵanova, S.О́tebaev, N.Mıkaelıan, G.Bı­ja­­nova A.Qojahmetov, O.О́ksik­­baev jáne t.b. ózderin tolǵan­dyr­ǵan suraqtaryn berdi. Sonyń ishinde A.Jaıylǵanova daktı­loskopııalyq derekter elektrondyq aqparattyq resýrstarda saqtalatynyn aıta kelip, olardyń qorǵalý dárejesi qalaı bolatynyn surady. Oǵan Q.Qasymov derekterdiń qorǵalý túri men olardyń saqtalýyna tıisti adamdardyń jaýapkershilik tartatyny qarastyrylǵanyn jetkizdi. Tóraǵa N.Nyǵmatýlın de osy suraqty naqtylap, derekterdi naqty kimder kórýge tıisti ekenin surady. Oǵan tek IIM qyzmetkerleriniń ǵana qoly jetimdi bolatyndyǵy aıtyldy. Sonymen, atalmysh zańnamalar ilespe zań jobalarymen birge maquldandy. Kelesi másele «Volonterlik qyzmet týraly» zań jobasyn qaraýǵa arnaldy. Bul týraly baıandama jasaǵan Gúlnár Yqsanovanyń aıtýyna qaraǵanda, zań jobasy besinshi saılanǵan Parlament depýtattary D.Nazarbaeva, G.Yqsanova, M.Begentaev, Z.Balıeva, O.Kı­ko­lenko, S.Romanovskaıa jáne t.b. bastamashyldyǵymen ázirlenip, Májilistiń qaraýyna 2015 jyldyń 10 qyrkúıeginde engizilgen eken. Zań jobasy bizdiń elimizde kópten beri jumys jasaıtyn volonterlik qyzmet ınstıtýtynyń quqyqtyq negizin qurý maqsatynda ázirlenipti. Volonterlik qyzmet týraly zańnamany jasaýdyń ózektiligi men ýaqtylyǵy, bir jaǵynan, osy ınstıtýtty qarqyndy damytýǵa, ekinshi jaǵynan, normatıvtik-quqyqtyq retteýdiń jetkiliksizdigine baılanysty boldy, dedi baıandamashy. Bul zań jobasy da uzaq talqylaýdan keıin maquldandy. Jalpy otyrystyń kún tártibi boıynsha besinshi saılanǵan Parlament depýtattary basta­mashylyq jasaǵan taǵy bir zań jobasy qaraldy. Keıbir zańnamalyq aktilerge mádenıet máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasyn ázirleýge bastamashylyq jasaǵandar arasynda M.Ahmadıev, M.Aısına, R.Halmuradov jáne N.Orazalın bolǵan edi. Zań jobasy týraly baıandama jasaǵan Maıra Aısınanyń aıtýyna qaraǵanda, zań jobasy qazirgi kezde mádenıet jáne tarıhı-mádenı mura salasynda oryn alyp otyrǵan birqatar mańyzdy problemalardy sheshýdi qarastyrǵan. Sonyń ishinde elimizde bir ǵana memlekettik kitap palatasy jumys isteıdi eken, al onyń qyzmetiniń erekshelikteri zań júzinde eskerilmegen. Osyǵan baılanysty «Mádenıet týraly» zańda jeke bap kózdep, kitap palatasyna mádenıet uıymy mártebesin berý qarastyrylǵan. Mýzeı qyzmetine de ómir óz ózgeristerin engizýde. Sondyqtan zań jobasynda eldiń mýzeı qorynyń elektrondy katalogyn jasaý, mýzeılerdiń qorlarynda turǵan qymbat metaldar men asyl tastarǵa saraptama júrgizý, mýzeılerdiń jeke jáne zańdy tulǵalarǵa olardyń suraýy negizinde aqparattyq anyqtama berý sııaqty mańyzdy máselelerdi sheshý kózdelip otyr, dedi M.Aısına. Zań jobasy birshama talqy­laýdan soń birinshi oqylymda maquldandy. Sondaı-aq, jalpy otyrysta «Qarsy barlaý qyzmet týraly» jáne oǵan ilespe zań jobasy ekinshi oqylymda ma­quldandy. Al keıbir zańnamalyq aktilerge kólik máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasy bo­ıynsha qorytyndy ázirleý merzimi anyqtaldy. Sonymen qatar, Qazaqstan men Slovenııa arasyndaǵy Tabys pen kapıtalǵa salynatyn salyqtarǵa qatysty qosarlanǵan salyq salýdy boldyrmaý jáne salyq salýdan jaltarýǵa jol bermeý týraly konvensııany jáne oǵan Hat­ta­many ratıfıkasııalaý boıynsha beıindi komıtetterge qorytyndy ázirleý merzimi de taǵaıyndaldy. Otyrys sońynda Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵ­matýlın depýtattardy memle­ketimiz úshin de, halqymyz úshin de mańyzy óte zor Tuńǵysh Prezıdent kúni merekesimen quttyqtady. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»