Jylaǵanata

Jylaǵanata… Gúrildep taýdan qulaı aqqan sý keıde toqtap qalady. Sosyn araǵa ýaqyt sala qaıta aǵady. Toqtap, qaıta aǵady, toqtap, qaıta aǵady… Tas qabyrǵadan tamshylaǵan monshaq-monshaq aq tamshy tas bolyp qalǵan Shashty ananyń kóz jasy ma?! Tabıǵattyń tosyn qubylysy bizdi taý basyna jeteledi. Qarataýǵa qara shaldy ertip ózim-aq ketip qalǵym keldi. Qara shaldyń áńgimesi tolqytty ma, áıteýir Qarataýdy, syrttan qarasań qujyr-qujyr tastan basqa eshteńesi joqtaı kórinetin óńirdi saǵynatyn boldym. Átteń, oılaǵannyń bárine múmkindik jete bermeıdi, áıtpese, qara shal kúnde áńgimeleıtin, áńgimelep taýysa almaıtyn Jylaǵanata, jumbaq syry mol jer beıjaı qaldyrmas edi-aý. Únsiz otyryp Jylaǵanatany eske alǵanda janaryna jas keletin qara shal nege ekenin qaıdam, tolqyp-tolqyp aıtqan áńgimeden keıin ıyǵyn bir qomdap alady da, ornynan sergek turǵan boıy alystan qaraýytqan kóne kindik Qarataýǵa uz-a-a-aq qarar edi. Meniń kóz aldyma sonda Jylaǵanata elesteıdi. Jylaǵanata… Árbir jarty saǵat kóleminde taýdan qulap aǵyp, qaıta toqtap qalatyn jumbaq sarqyrama… Jylaǵanata… Ańyz ben aqıqaty astasa bastalǵan áńgimeni aldymen qara shal mańdaıy tershı baıandaıdy. Qara shal saǵynǵan, sol qara shal­dyń áńgimesinen keıin ańsaı túsetin Jylaǵanatany betke alyp jol tarttyq. Jylaǵanataǵa jyl saıyn baryp júretin jigitterdiń saparlas bolǵanyna qýandyq. Qarataýǵa bastaǵan ózen ańǵaryndaǵy tas jol aldymen Mes degen jerge, artynan Shashty ananyń bulaǵyna alyp bardy. Búlk-búlk qaınap jatqan Shashty ananyń bulaǵynan sý ishtik. Jol, taýǵa órmelegen qara jol ózen arasyn jıekteı alǵa bastady. Sol sát qara shal sambyrlaı sóılep ketti: «Shashty ana bir perzentke zar boldy. Qudaıdan jalbaryna suraǵany da, ańyraı otyryp armandaǵany da qara domalaq bala edi. Eńiregende etegi tola jylaǵan Shashty ananyń kóz jasyn kórgendeı, aıaǵy aýyrlady. – E, qudaı, ne bolǵanda da aman bolsyn, jaman bolsyn, – dedi ol. Tileýin bergenine Allaǵa myń da bir rahmet, alǵysyn jaýdyryp tańdy atyrdy. Myń da bir rahmetin jaýdyryp kúndi batyrdy. Sóıtip, kún túnge almasty, tún kúnge almasty. Aı aıǵa ulasty. Uzaq kútken toǵyz aı ótti. Úmitpen júrip on aıdy da artqa tastady. Qaıtadan sary ýaıymǵa salynǵan Shashty ana on bir aıdy sanap ótkizdi. Sodan, bala kótergenine on eki aı degende tolǵaq keldi. Tolǵaq kelgende toǵyz kún qınala tolǵatty. Shashty ana on eki aı kóterip bosandy. Qudaı-aý, on eki aı kóterip, toǵyz kún tolǵatqanda týǵany mes eken. Shoshyp ketti, kádimgi úlken mes, aınaldyryp kóredi, bylq-bylq mes biteý kúıi jata beredi. Shoshyp ketken Shashty ana qaıǵysyn qýanysh jýar dep edi, qaıta onyń ústine batpandap jamylǵany ma?! On eki aı kóterip, jylap júrgendegi kórgeni dóp-dóńgelek mes bolyp shyqty. Ony kórgen shalynyń da kókiregi qars aıyryldy. Ne isterin bilmeı abdyrap otyrǵanda qapalanǵan shaly Shashty anaǵa jaqyndap kelip: – Qoı, bolmas endi, mańdaıdy toqpaqtap jylaǵanmen ne paıda. Odan da adam kórmeıtin jerge kómip tasta, – deıdi. Solq-solq jylaǵan ana mesti arqalap taý etegine jetedi. Ishten shyqqan jalǵyzy – mesti qımaı qınalady. Taýǵa jete bere mesti aqyryn jerge qoıyp, azdap tynys­tap alady. Eki kózge erik bergen ana mesti kómýge qımaıdy, jylaıdy, Qudaıǵa jalbaryna egiledi. Kóz jasy bulaq bolyp aǵady. Shashty ana jylap otyryp búlkildegen meske kózi túsedi. Sálden soń mes ózinen ózi jarylyp ishinen altyn aıdarly bala qasha jóneledi. Myna tosyn jaıdan abdyrap qana qalǵan ana etegine orala ornynan turady. О́z kózine ózi senbegen beımálim kórinis: quıyndaı esken balanyń altyn aıdary kúnge jalt-jult shaǵylysyp ketip barady. Jetip kór, júgirgenińmen jete alar ma ekensiń. – Áı, balaqanym, qaraǵym, toqta. men… men… men… Shashty anamyn ǵoı, qaraǵym, toqta, toqtashy… Qýanǵan men qoryqqan birdeı, Shashty ana balanyń artynan eki ókpesin qolyna ala júgiredi. Eki janarynan parlap jas aǵady deısiz…». Bıik jotadan asyp Tabaqbulaqqa jettik. Tabaqbulaqty jıekteı taý basyna kóterilgen jol kólikke qıyn tıdi. Qıyrshyq tas pen qum zyr aınalǵan dóńgelekti ilgeri qozǵaltqan joq. Jap-jańa «MAZ-dyń» úlken dóńgelekteri zyryldaǵan kúıi kók tútinge oranyp qumdy tas kómildi de ketti. Qyzaraqtaǵan Qaldybaı shofer mashınadan tústi de sylq-sylq kúlgen Tabaqbulaqtyń sýyna betin jýdy. – Tańǵy jańbyr ǵoı, jer bos eken, dóńgelek almaı tur. Bul onyń aqtalǵany. Degenmen, aýyr mashınanyń myna taý jolymen qozǵala almaıtyny belgili boldy. Qaldarbek aǵa, Qydyrbek úsheýmiz júk mashınasynyń qorabynan jerge tústik. – E-e, bul jol keıin tóseldi, áıtpese, jonǵa tek túıemen ǵana kóshetin edik. Taý basyndaǵy jonnan ken shyǵyp, bir jyldary burǵyshylar men solardyń temir-tersek artqan kólikteri osy óńirge tolyp ketti. Sodan osy jerden jonǵa kóteriletin jol salǵan. Taý basyna buralań-buralań qalpy on aınalyp kóteriletin qumshaýyt tas jolda qolyn aıqastyryp arqasyna alǵan Qaldarbek aǵa áńgime bastady da qaıta úzdi. Sebebi, jaıaý adamǵa aýyr soǵatyn taý joly ol kisini de demiktirgendeı, tynysty alý qıyndaǵan kezde men de mazalaı qoımadym. Únsiz alǵa qozǵaldyq. Tym tómende, Tabaqbulaqtyń aýzynda dabyr-dubyr sóılegen kisilerdiń daýysy, yńyrana qozǵalǵan mashına úni talyp jetti. Asý da asý bel. Biz jon basyna terlep-tepship kóterildik. Artymyzdan yńyrana ázer qozǵalǵan «Gaz-531» te jetti. Jon basynda toqaılasqan jolda mashına toqtady. Rólde otyrǵan Murat jigit qara terge malshynypty. Qolynyń syrtymen mańdaıyndaǵy monshaq terdi súrtti. Kókqudyqqa deıin jaıaý bardyq. Qudyq basynda tigilgen qos qarasha úıden balalar júgire shyqty. Jylqyshylardyń qosy eken. Elden buryn bergi úıge sálem berip shyqqan Qurmanbek tez oraldy. – Jylqyshylar keshe ǵana kelip qonypty, sýsyn joq jigitter, – degen. Qara shaldyń qabaǵy qatýlandy: – Kimniń balalary eken, búgingi jastar osy. Joqtan basqany bilmeıdi. Bıik taý basynda tep-tegis jon jatyr degenge ekiniń biri sene de bermes. Kókpeńbek jonnyń ortasynda taqtaıdaı qara jolmen asyǵyp zymyraǵan mashına júıtkip keledi. Quzar shyńnyń quj-quj tastary men kók maısaly jonnyń boıaý­y birine biri sán bergendeı, birin biri áspetteı túskendeı eken. – E, e, jaryqtyq atalarymyz keshege deıin bul jonǵa bıdaı ekti, arpa ósirdi. Nebir jut jyldary osy óńirdiń arqasynda, eginshiliginiń arqasynda qaby bıdaıdan qurǵaǵan joq. Qaldarbek aǵanyń áńgimesin qara shal bas shulǵı maquldap otyr. Terezeden kókoraı jonnyń ádemi áspetine tamsanǵan men alystan qaraýytqan qarasha úıdi kórdim. Úı janynda bireýler arly-berli qozǵalady. – Baıqashy, – dedi Jumabek. – Tasqudyq kórinbeı me? – Kıiz úı ǵana kózge shalynady. – Sol Tasqudyq endeshe. Temir qorapty mashınanyń jalǵyz terezesinen qarap otyrǵan maǵan bári tańsyq. Al qorapqa tóselgen kıiz ústinde shyntaqtap jatqan Jumekeńe árbir qadam belgili. Jyl saıyn eki-úsh kelip júrgen kisige jer jaǵdaıy alaqanda, oı-shuńqyrdy jatqa aıtady. Sálden soń kólik te toqtady. Bul endi – Tasqudyq. Murat esikti ashty. Sosyn shelegin alyp qudyqqa bettedi. Ornynan kóterile bergen Tólebek maǵan buryldy. – Júr, men saǵan áýlıeniń izin kór­seteıin, qaıtarda kún keshkirip qalady. Tasqudyq. Aınalasynyń bári shegendelgen qudyq sýy tastaı eken. Shynjyrǵa baılanǵan shelekti qudyqqa qaıta tas­tady. Mup-muzdaı sýǵa bet shaıyp, taǵy da bir-birden urttadyq. Kókpeńbek jonnyń ortasyndaǵy Tasqudyqtyń aınalasynda tep-tegis tas jatyr. Ádeıi tósep tastaǵandaı. Sol tas betinen Tólebek áldene izdep júr. Eńkeıip, ár jer-ár jerdi sıpalap ta qoıady. – Kelmegenime biraz bolyp edi, – dep kúbirleı til qatty. Manaǵy ekpindegen minezi joq, kúbirlegeni meniń aldymda aqtalǵanyndaı. «A, osy tastyń ústinde sııaqty edi, bunysy nesi, a», – sıpalap izdep júr. Mashınanyń ishindegiler bizdi asyqtyrdy. Tólebek ábigerlene tústi. Kıiz úı jaqtan qarap turǵan kisi daýystady: – Qudyq bettegi úlken tasty qarańdar. Tólebek taba almady, shelegine sý toltyryp alǵan Murat meniń qasyma kelip ol da úńildi, tabylmady. Bizdiń izdep taba almaıtynymyzdy sezdi me, daýystaǵan kisi ózi keldi. «Kommýna» sharýa qojalyǵynyń baqtashysy Ǵanı degen aqsaqal eken. Kelgen betten jalpaq tastyń betin birden kórsetti. – Myna jer, mine, ózi laı tolyp qalypty ǵoı, – degen. Ol kisi kórsetken jerdi men Murattyń shelegindegi sýmen tazalap jýdym. Qudaı-aý, qara tastyń betinde adamnyń izi jatyr. Úlken kisiniń alaqany sıyp ketetin iz, tek sál jińishkeleý. Qarańyzshy, bas barmaǵy, saýsaqtary, ókshesi… bári-bári bar. Teriskeıdi betke alyp mashına qaıta júıtkidi. Kólikteginiń bári únsiz. Kózin jumyp alyp oıǵa shomǵan qara shal áńgimesin jalǵady: «Shashty ana eńiregen kúıi balasynyń artynan qýypty. Áıtse de, altyn aıdarly alyp bala júgirip otyryp kóz ushynda noqattaı bolyp kórinbeı ketedi. Baǵanaǵy biz júrgen jerlermen ótip, bir kezderi bala osy jonǵa kelgen deıdi. Kún ystyq, meni izdep ókpesi óshken anam eń bolmasa tańdaıy keýip shóldemese eken dep qolyndaǵy taıaǵymen jerdi shuqyp ketipti. Sol taıaq qattylaý tıgen tastyń arasynan qudyq paıda bolypty. Jańa sender sý ishken qudyq sol kezden bar eken. Al tas betindegi adam izin kórdińizder ǵoı, taýǵa qaraı júgire qashqan altyn aıdarly balanyń izi deıdi. Shashty ana jylap otyryp Tasqudyqtan sý iship, ilgeri qaraı balasyn izdep jolǵa shyqqan desedi…». Qara shal únsiz qaldy, kózin qaıta jumyp oıǵa shomdy. Mashına teriskeı betti baǵytqa alyp, quzar shyńdarǵa qaraı asyǵyp zýlaıdy. Kelesi kezekte Kezge aıaldadyq. Bul – áýlıeniń kezi dep atalatyn jota basy. Bárimiz japyrlaı kólikten tústik. Kez basynda jalǵyz «Ýazık» tur. Onyń janynda júrgen qaratory jigit sálemdesti. Tórtpaq kelgen ol qazaqy dástúrmen amandasyp jatyr. Jón surastyq. Shymkenttiń arǵy jaǵynan, Qazyǵurt aýdanyndaǵy Sabyr Rahymov aýylynan bolyp shyqty. Appaz Ádilbaıuly dep tanystyrdy. – Jol bolsyn, – deımiz biz. – Áýlıege nıet qylǵan úsh kisini alyp kelip edim, – deıdi ol. Sol tusta áńgimeni Tólebektiń daýysy buzdy. Meni shaqyryp jatyr. – Beri kel, – deıdi, – beri kel, seni bir kóreıin, – deıdi. Jigitterdiń bári solaı qaraı buryldy. Tólebek tizerleı úlken tasty sıpalap otyr. «Bul palýan tas, muny kezinde seniń atań kóterip, denesiniń qurysyn jazady eken». Ol osyny aıtty da palýan tasty aınalyp bir shyqty. Parmanqul kótergen palýan tas. Uzyndyǵy shamamen bir metr kóleminde, al eni otyz santımetrdeı, bıiktigi 50-60 santımetr shamasynda ǵana. Kirpish ispettes kelgen ózenniń shoı tasy. Atańnyń tasy dep júrgeni bizdiń atamyz Parmanqul kúnige eki-úsh ret kóterip, sol kezde qatarlarymen kúsh synasady eken. – Men qaıbir jyly kótergenmin, – dedi Ábıbolla aǵa jaqyndaı kelip, biraq bul joly kótergen joq. – Qazir baıaǵy ornynda tur ǵoı, bireýler osy palýan tasty saıǵa domalatyp jiberipti. Jigitter jabylyp júrip ákelip qoıdyq. О́zinshe eskertkish emes pe?! Jaryqtyq, palýan tas. Palýan tasqa úńilip qarap qoıdym. Tasqa áldekimder attaryn oıyp jazypty… Esimderin qaldyrǵysy kelgen ary-beri ótken jolaýshylardyń isi. Áńgime jazǵanda, jazbaǵanda emes eken. Áıtpese, onyń esh jerinde «Parmanqul» degen jazý joq. Tek eldiń esinde, aýyzdan-aýyzǵa jetken sóz. Parmanqul kótergen palýan tas. Atam kótergen tasty alaqanymmen sıpalap, táý ettim. Kóterý múmkin emes shyǵar. Jigitterdiń birazy nıet qyldy. Aýyr qara tas myńq etpedi ǵoı. Sosyn jaılap eki basynan ustap kótergim keldi. Kishkene tynystap alyp, «áýp» dep bar kúshimdi saldym, joq, qasıetti tasty kótere alǵan joqpyn, tek eki basy kezek-kezek qımyldaǵany bolmasa, ornynan qozǵalmady. Zil batpan ortasy tómen tartty da turdy. – Aldyńǵy jyly túrkistandyq Piráli degen palýan jigit tizege deıin kótergen, – dep Qydyrbek qaıraı tústi. Áýlıeniń kezinde kókpeńbek jonnyń ústinde jalǵyz tas jatyr, atalarymyzdyń qoly tıgen qasıetti palýan tas. Quzar shyńdy búıirleı aınalǵan jalǵyz aıaq jol buralań qalpy Qorjyn taýyna bastady. Qorjynnyń alabajaq betkeıine qarap at berdi me eken dep te qoıamyn. Ádemi oıý ispettes bir sýret. Tereń ańǵardyń tabanynda gúrildep ózen aǵyp jatyr. Aspandaǵy aq sharby bultpen astasa kóringen taý kelbettene túsken. Jalǵyz aıaq jolmen qatarlasa qozǵalǵan jolaýshylardyń dabyr-dubyr áńgimesi jańǵyryǵa taý asyp ketedi. Búldirgenniń arasynan bódeneniń bytpyldyq-bytpyldyq úni ásem áýezimen dabyr-dubyr jańǵyryqqa úzdiksiz ún qosady. Eki shaqyrymdaı qashyqtyqty alǵan jalǵyz aıaq taý jol tómen túsýge ońaı, al qaıtarda jonǵa kóterilý qıyn-aý. Men aldymda kele jatqan qara shaldy oıladym. Áli de tyń, demikpegen kúıi aıańdap keledi. Álginde kóz ushynda kóringen Qorjynnyń eteginde aǵyp jatqan ózen jıeginde tastan qalaǵan jalǵyz úı tur. Oǵan sál jaqyndaý qara aǵashtyń túbine ádemilep órip sáki jasaǵan. Erteleý jetkender kıiz tósep, kórpeshe salyp júr. – Qara aǵashtardy bıyl sýyq uryp ketipti-aý? – Qaldarbek aǵa aspanǵa qaraı sóıledi. – Jaryqtyq, jyl saıyn kelgende kókpeńbek bolyp turar edi. Bıyl ózi aýa raıy qubylyp, mazany aldy ǵoı. – Ańǵardyń tabanyndaǵy qalyń qara aǵash bıyl qýrap qalypty. Erte kóktemdegi qara sýyq endi búrshik alǵanda urǵan ǵoı, – desti jurt. Sodan, sál tynystap alyp gúrildegen taý ózenin keship ary óttik. Bıik quzdyń tas jaqtaýyn jaǵalaı júrip ózen ortasynda jatqan qoı tastardy basyp, bergi betke keri óttik. Sol sátte aldymyzdan Tólebek shyqty. Ústi malmandaı sý. – Keshigip qaldyńdar ǵoı, jańa ǵana kelip ketti, – deıdi, – endi 25-30 mınýttan keıin keledi. О́zen jıegindegi qoı tastarǵa otyrdyq. Qara shal quran oqydy. Quzar shyńnyń betkeıin oıdym-oıdym etken kúıi bıikten qulaǵan taý ózeniniń ańǵary sezildi, tóbege qarasań doǵa ispettengen taý basy ústinen tóne túserdeı. Qarsy aldymyzdaǵy tas qabyrǵa eki jarym metrdeı bıiktikten keıin alańqaı sııaqty jer bolyp jalǵasady. Onyń bir shetinde tastan qalap jatyn oryn istelipti. Jarqabaqtyń betinde jalǵyz túp aǵash appaq gúl shashyp turǵandaı eken. Kelgen-ketkenderdiń táý etip baılaǵan aq shúberekteri appaq gúlderi dersiń. Al aldymyzdaǵy tas qabyrǵadan aqqan sýdyń orny bilinedi – qaraıyp tur. Tym bıikte, doǵa ispettengen taý betkeıinde eki úńgir, joǵary-tómen úńireıgen kúıi alyp tulǵanyń qos janaryndaı elestedi. Qara shal quran oqyp boldy. Sosyn únsiz qaldy. Qara shal otyrǵan qoı tastyń túbinde shúberek baılanǵan qara aǵash tur. Sonyń janymen ótip solǵa burylsań, qyzyq jaıdy kóresiń. Jińishke ózenniń arǵy beti tip-tik tas qabyrǵa, sol qabyrǵanyń betinen sý monshaqtap tamshylaıdy, qara tas egile jylap jatqandaı, jylap-jylap-jylap jatqandaı… Saǵatyma qaradym, 25 mınýt ótipti. Mana ázirde belgilengen ýaqyt – 11 saǵat 06 mınýttan beri 25 mınýt dep sanap turmyz. Mınýttap sanaǵan ýaqyt ótip bolsaıshy. Qazir myna bıik tas qabyrǵanyń ústindegi úńgirden sý aǵady deý maǵan senimsizdeý kórinedi. Anda-sanda áńgimesin jalǵaıtyn qara shal tamaǵyn qyrnap aldy. Sosyn maǵan buryla bir qarady da sóılep ketti. «Altyn aıdarly bala baǵanaǵy Tasbulaqtan ótip, júgirgen qalpy quldyrańdap kete barady. Entige eki ókpesin qolyna ala Shashty ana da ulynyń artynan qalmaı birde júgirip, birde etegine súrinip, birde aıańdap júre bergen deıdi. Bala altyn aıdary kúnge jalt-jult shaǵylysyp osy taýǵa jetken eken. Sosyn, álden ýaqytta zorǵa demalyp, entige jetken anasyna qaramaı taýdaǵy úńgirge kirip ketipti. Sálden keıin úńgirden balanyń daý­sy estilipti. – Apa, úıge qaıtyńyz, meni izdemeı-aq qoıyńyzdar. Men endi sizderge joqpyn, úıge qaıtyp bara jatqanda artyńyzǵa qaraılamańyz, úlken ótinishim, – dep eskertedi. Shashty ana baladan kúder úzip úıine qaıtady. Áıtse de, artyna burylyp, qımastyqpen bir qaraıdy. Sol sát kóz aldynda alapat tolqyn taýdan qulap kele jatady. Júregi aýzyna tyǵylǵan Shashty ana qoryqqanymen, selt etpegen qalpy bir ornynda qatady da qalady. Janaryn jas jýǵan ana balam kóriner me eken degen oımen egile jylaıdy. Gúrildeı qulap búkil óńirdi óz yǵyna kóndire tónip, ekpindi buıra tolqyndanyp aqqan sý basyp keterdeı. Apattan qaımyqpaǵan ana jylap tur edi. Alapat aǵyn Shashty anaǵa jete bere jerge sińip joǵalypty. Egile jylaǵan ana turǵan ornynda tas bolyp qalǵan desedi…». Qara shal áńgimesin aıaqtaı ántek basyn kóterdi. Sosyn taǵy bir qaıtara quran oqydy. Sálden soń qasymyzdaǵy jigitter «sý kele jatyr», dep qosarlana ún qatqan. Men saǵatyma qaradym. 11 sa­ǵat 37 mınýt. Jylymshylap joǵarydan sý aǵyp keledi. Sát sanap kóbeıe bastady. Kóz almaı turmyn. Aǵyn ulǵaıa berdi. Janymdaǵy kisilerdiń bári sýǵa qol sozyp jarqabaq tasqa jaqyndaı tústi. Bir mezgilde álgi aǵyn sý qatty ekpinmen appaq monshaqtanyp ketti. Sý emes, quddy, appaq-appaq monshaqtar. Kıimimizge qaramaı appaq monshaqtar – aq nóserdiń astynda turdyq. Jurt qolyndaǵy ydystaryna sý toltyryp jatyr. Men de qarap qalmadym, qos alaqanymdy kósip aldym da urttap kórdim. Bulaq sýyndaı salqyn eken. Taǵy da kósip alyp iship jatyrmyn. Qudaı-aý, appaq-appaq monshaqtar – aq nóserdiń astynda – taýdan qulaı aqqan sý astynda malshyndyq. Malshynǵanymyz sol, álgi aq nóser sý birte-birte azaıa berdi, azaıa berdi… Sóıtti de joq bolyp ketti. Tas qabyrǵada qaıtadan álgi mol sýdyń jylymshylap aqqan izi qaldy. Kóp ótpeı ol da toqtady. Quddy manaǵydaı qaraıyp orny jatty. Ań-tań bolyp men turmyn. Ústi-basym malmandaı sý. Shashymdaǵy sý betimdi jýa sorǵalaıdy. Kıimim lezde kebe bastady. Aıaǵymyzdyń astyndaǵy tola sý da ǵaıyp boldy. – Eki mınót aqty, jaqsy keldi, – dedi Jumabek saǵatqa qarap. – Sonda aralyǵy 31 mınýtta kelgen sý eki mınýt aqqany ǵoı. Bul sekildi tosyndaý jaıttyń birneshe ret kýási boldyq. Máselen, Ońtústik Qazaqstan oblysy, Tóle bı aýdanyndaǵy Qaınar aýylynda «Jylaq ata áýlıeniń qaınary» degen jer bar. «Jylaq ata» qaınaryndaǵy erekshelik, tas úńgirdiń ishine kirseńiz tóbeńizden tamshylaı quıylǵan sýdy kóresiz. Úńgir ishinde turyp otaýǵa kirgendeı áser alasyz, óıtkeni, ortada tastan qashalǵan qazan-oshaq, úı-jıhazdaryn kórip tańdaı qaǵatynyńyz anyq. Kıimińiz sýǵa qansha malynsa da tońbaısyz, úńgirden shyqqan boıda qurǵap sala beredi. Jergilikti turǵyndardyń aıtýyna qaraǵanda, Jylaq atanyń kindiginen taraǵan urpaq bolmaı, Alla taǵaladan bala surap, jalbarynady. Jylaq atanyń kóz jasy kól kúıi Qudaıdan qanshama bala suraǵanymen armany oryndalmaıdy. «О́mirden tuldyr ótkenshe Qudaı nege tas bolyp qatyryp tastamaıdy eken» dep jalbarynady. Al ekinshisi Mańǵystaý oblysyndaǵy Tamshyly edi. Aty aıtyp turǵandaı, óz jumbaq syrymen qyzyqtyra túseri anyq. Mundaı qupııaǵa toly tamshy sebelep turatyn tas úńgirler az emes. Bulardyń qataryna Almaty oblysynyń Jarkent aýdanyndaǵy úńgirdi qosyńyz… Jylaǵanatanyń olardan ereksheligi, úńgir emes, tamshylap turǵan jalpaq tas qabyrǵa, sosyn, aýyq-aýyq aǵyp, toqtap qalatyn sarqyramasy bolsa kerek. Qazyǵurttan kelgen Appaz ekeýmiz sý aǵyp, qaıta shegingen jaqqa kóterildik. Kishkene alańqaı bitken tusta kishkentaı úńgir bar. Úńgirdiń aýzy lyqa tolǵan sý, bul jerde de tómen sheginip bara jatqanyn baıqadyq. Qııalaý tasty betkeımen áreń degende órlep joǵarydaǵy úńgirge kirdik. Uńǵyl-shuńǵyly kóp úńgir. Ishi ári qaraı júrýge tym qorqynyshty edi. Oıdym-oıdym iri tas júrýge óte yńǵaısyz, buralań-buralań kúıi beımálim álemge bastardaı yntyqtyrady. Tóbedegi susty tastyń qatýly qabaǵy qorqynysh bolyp keýdeden ıtererdeı. Keri shyqtyq. Joǵaryda taǵy bir úńgir bar. – Baǵzy zamandarda sý osy joǵarǵy úńgirden aqqan deıdi. Keıinderi ortadaǵydan, al sońǵy kezde tómengi, úshinshisinen qulap aǵady eken. Qara shal biz tómen túskende mán-jaıdy túsindirip jatty. Bálkim, Shashty ananyń kóz aldyna topan sý bolyp kórinetin kezi sol eń joǵarǵy úńgirden qulaǵan aǵyn shyǵar. Bul – meniń oılaǵanym. Bári de tup-týra ańyzdaǵydaı, osy jerden bir shaqyrymdaı qashyqtyqta Jylaǵanatanyń qadam ǵarysy bar. Kádimgi úı ispettes tas úńgir. Quzar shyńnyń basynda bolǵandyqtan, oǵan shyǵý da qıyn. Tas-tastyń arasymen órmelep áreń kóterildik. Úńgir aýzyna engenimiz sol, jańbyr jaýyp kep berdi. Sóıtip, seldetken nóserden Jylaǵanatanyń qadam ǵarysy – úıine kirip panaladyq. Úńgir bólme-bólme bolyp jalǵasa beredi. Biz úshinshi úıdiń bosaǵasynan qaıttyq... Saparbaı PARMANQULOV, «Egemen Qazaqstan» Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túrkistan aýdany, Bozbutaq