Kemeldik jáne kemeńgerlik

Qaı elde bolsa da zamana júgin túsine bilip, ony kótere alatyn, táýekeli mol azamatqa, dara tulǵaǵa suranys erekshe bolatyny tarıhtan belgili. Olarǵa tán tereń oı, kemel aqyl, bıik rýh, qaırat pen qabilet túrli tarıhı synaqtan shyǵýdyń qısynyn taýyp, elin órge súıreýge jol ashqan. Ulybrıtanııada – Olı­ver Kromvel, Úndistanda – Dja­­vaharlal Nerý, Túrkııada – Mustafa Kemal Atatúrik, Sınga­pýrda – Lı Kýan Iý, Malaızııada Mahathır Mohamad elderiniń jańa jolynyń kóshin bastaǵan dara tulǵalar boldy. Sondaı zańǵar tulǵalardyń biri ári biregeıi, jeke-dara bitim-bolmysymen, bólek tabıǵatymen álemdi moıyndatqan saıasatker, kóshbasshy – elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Qazaqstan Respýblıkasy da­mýynyń ózindik modeli týraly Elbasy bylaı degen edi: «Biz bir ret tańdap, sodan beri odan taımaǵan ózimizdiń qazaqstandyq damý jolymen kelemiz. Álemdik tájirıbeni saraptaı jáne zertteı otyryp, biz evolıýsııa jolyn tańdadyq. Biz demokratııanyń jedel, ásirese syrttan engizilýine qarsymyz. Biz eshkimge de elik­teýge tyryspaımyz, bizdiń memle­ketimizge, bizdiń halqymyzǵa kere­gin jasap jatyrmyz. Jáne bul qolymyzdan kelip jatyr». Nursultan Nazarbaev tańdap alǵan bul baıypty baǵyt Qazaqstan úshin strategııalyq baǵ­darǵa aınaldy. Jaqynda qabyldanǵan Qazaq­stan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy Deklarasııasy asa mańyzdy saıası ári tarıhı qujat boldy. Onda Ult kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń jasaǵan eren eńbekteri, táýelsiz Qazaq­standy qurýdaǵy tarıhı mıssııa­ny asa sátti oryndap shyqqany erekshe atalady. Tuńǵysh Prezı­dentimizdiń basshylyǵymen egemen elimiz qarqyndy damyp, Máńgilik El ıdeıasy aıasynda zor saıası-ekonomıkalyq tabystarǵa jetip otyrǵany baıandalady. Elbasymyz jerimizdiń tutas­tyǵyn saqtaı otyryp, eldiń irgesin sókpeı, tatýlyq pen birlikti, dostyq pen syılastyqty tý etip kóterip, táýelsizdigi baıandy, jasampaz Qazaqstan memleketin qura bildi. Sondyqtan soqtyqpaly, soqpaqsyz kezde tyńnan túren salyp, ózine senim artqan jurtyn órkenıetke jetelegen, áleýetti memleketterdiń qataryna qosqan Prezıdenttiń orny erekshe. El tarıhyn áıgili tulǵalar arqyly taný múmkindigi táýelsizdik jemisteriniń biri ekeni sózsiz. Ras, tarıhı damýǵa ha­lyq bolmysy negiz bolady, je­ke tulǵanyń ózi halyqtyń ara­synan shyǵady. Qazaqstanǵa táýelsizdik alyp berý jáne ony ári qaraı damytý Elbasymyzǵa ońaıǵa soqpady. О́ıtkeni, el táýelsizdiginiń baıan­dy bolýy men bolashaqtyń kemeldiligin qamtamasyz etý jo­lyn­daǵy artylar júkti abyroı­men kóterý, halyq senimin aq­taý, táýelsizdikti tuǵyrly etý, Qa­zaqstandy álemdik qaýym­das­tyqtaǵy terezesi teń elder qa­ta­ryna qosý batyl sheshimder qabyl­daýdy qajet etti. О́z zamanynda tarydaı shashylǵan qazaq rýlaryn bir týdyń astyna jınaǵan Abylaı hannyń qyzmeti qandaı bolsa, jas memleketimizdiń negizin qalaýda Elbasymyzdyń eńbegi de soǵan para-par bolatyn. Bul týraly Elba­symyzdyń Abylaı hannyń 300 jyldyǵynda aıtqan myna sózderi dálel: «Abylaı, Kereı men Jánibek handar tikken Qazaq ordasyn eńseli el etý isine sanaly ǵumyryn arnady. Onyń qazaq halqynyń tuǵyry berik, juldyzy jaryq el bolýyn ańsap, osy qasıetti maqsatqa jetý jolynda naızanyń ushyn ǵana emes, dıplomatııanyń kúshin de jumsaǵan zamanynyń asa kórnekti hany bolǵanyna tarıh kýá... Aıbarly Abylaı ańsa­ǵan asqaq armanǵa, uly mu­ratqa búgingi urpaq jetti. Baıtaq ólkemizdiń shekarasyn zaman talabyna saı halyqaralyq nor­malar­men bekitip, álemdik qaý­ym­­dastyqty moıyndattyq. Sol arqyly kór­shilerimizben máń­gilik dostyqqa, ózara tıimdi saýda-ekonomıkalyq, mádenı baılanystarǵa negiz qa­ladyq. Bul kúnde eshqandaı eldiń Qazaq jerine qatysty daýy joq. Eń bas­tysy, biz babalar amanat etken kıeli jerimizde qurǵan mem­leketimizde yntymaǵymyzdy saq­taı bildik. Sonyń arqasynda bere­keli birligimiz tórtkúl dúnıege málim boldy. Esildiń boıyna el qondyryp, eńseli Ordamyzdy ornattyq. Arqa tósine ásem Astana salyp, álemge Qazaqstan degen abyroıly memleket retinde tanyldyq. Qazirgi jasampaz Qazaqstan irgesi berik, yntymaǵy myǵym, tórt qu­bylasyn tegis moıyndatqan Táý­el­siz memleketke aınaldy. Egemen Qazaqstannyń memle­kettik tetikteri órkenıetti elder­diń ozyq tájirıbelerin paıdalana otyryp, ótpeli kezeńniń erek­shelikteri men saıası, ulttyq jaǵdaılarǵa baılanysty qalyp­tasyp quryldy. Nursultan Nazarbaev memleket basshylyǵyna kelgen alǵashqy sátten bastap halyqaralyq jáne ultaralyq máseleler shıelenisiniń sheshýin asyǵystyqqa salmaı, ýaqyttyń talabyna, qazaqstandyq joldyń ereksheligine úılestire, jan-jaqty múddelerdiń túıisý núktesin taba bilýdegi daralyǵymen birden álem nazaryn aýdardy. 80-jyl­dardyń aıaǵy men 90-jyl­dardyń basy burynǵy Odaq qura­myndaǵy elderdiń azattyqqa umtylǵan ýaqyty edi. Ol zaman qazirgi post­keńestik keńistiktegi basqa da elder sııaqty, Qazaqstan úshin de úlken betburystardyń bastaýy boldy. Jurtshylyqtyń sanasyna qaıta qurý jáne qoǵam­dyq jańǵyrý tárizdi ıdeıalar sińe bastaǵan sátte halyq mun­daı jumysty isteı alatyn kóshbas­shysyn dál tanydy. 1991 jyly 1 jeltoqsanda qazaqstandyqtar demokratııalyq, órkenıettik jolmen tuńǵysh ret Prezıdent saılady. Bul qazaq tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan oqıǵa bolatyn. Sol kúni baıtaq elimizdegi saılaý ýchaskelerine halyq jappaı erekshe úmitpen aǵylyp, saılaýǵa qatysqandardyń 98,78 paıyzy N.Á.Nazarbaevty jaqtap daýys berdi. Halyq yqylasyna bólengen N.Á.Nazarbaev kemel keleshekke batyl qadamdar jasap, sarabdal saıasat júrgizip, eldiń árdaıym bıik asýlardy baǵyndyrýynyń basynda turdy. 1991 jylǵy 10 jeltoqsanda Respýblıka Joǵar­ǵy Keńesiniń sessııasynda ol jasaǵan usynystyń negizinde Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýb­lıkasy Qazaqstan Respýb­lıkasy dep ózgertildi. Dál sol kúni Almatyda Prezıdentti ulyq­taý rásimi ótti. 1991 jylǵy 16 jel­toqsanda Respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń jetinshi sessııasynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Zań qabyldandy. Osylaısha álem kartasynda Qazaqstan Respýb­lıkasy atty jańa memleket paıda boldy. 1991 jyly 17 jeltoqsanda Almatydaǵy Respýb­lıka alańynda ótken jıynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń: «Táýelsizdiktiń bizdiń bárimizge artar mindeti mol. Endi eńseli el bolýdyń jolyna shyndap túsýimiz kerek. Áýle­timizdiń asýy da, dáýletimizdiń tasýy da óz qolymyzda. Keń-baıtaq jerimizdiń baılyǵy osy dalanyń túpkilikti halqyna da, taǵdyr qosyp, birge ómir súrip jatqan ózge ult ókilderine de jetedi. Tarıh kóshi uzaq. Asyqsaq ta aptyqpaıyq. Qazaq­stannyń kóp ultty halqynyń juldyzy joǵary bolatynyna, týǵan elimizde dáýletti de sáýletti ómir ornaıtynyna kámil senemin», dep aıtqan sóziniń búgingi kúni shynd­yqqa aınalǵanyn kórip otyrmyz. Prezıdent N.Nazarbaevtyń 1991 jylǵy tamyzdyń 29-yndaǵy «Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly» Jarlyǵy búginde dúnıe júzine málim tarıhı faktige jáne bizdiń ulttyq maqtanyshymyzdyń má­nine aınaldy. Elbasy osylaısha el táýel­sizdiginiń alǵashqy jyl­dary­nan-aq, aımaqtaǵy jáne álem­degi qaýipsizdikti qamtamasyz etýge asa yqylasty ekenin aıqyn ári naqty isimen bildirdi. Osyndaı qadam­dary úshin Elbasyn jáne Qazaq­standy búginde barsha álem qur­metteıdi. Qazaqstandyqtardyń berik qoldaýyna arqa súıep, halqynyń jasampazdyq kúsh-qýatyna kámil sengen Tuńǵysh Prezıdent teńdessiz ekonomıkalyq jáne saıası reformalardy tabysty júrgizýdi qamtamasyz ete bildi. Jańa Astanany turǵyzý basta­masy men ony aqıqatqa aı­naldy­rýy N.Á.Nazarbaevtyń mo­dernı­zasııalyq jobasynyń bas­ty tabysynyń sımvoly retinde ornyq­ty. Qazaqstannyń jańa elordasy shyn máninde, jańa dáýirdiń qalasy bolyp, eldiń ótkeninen bo­lashaqqa, jańa dáýirge aýysýynyń iri qubylysy sanalady. N.Á.Nazarbaev saıasatqa alyp kelgen birqatar prınsıpti jańa­lyqtardyń biri – Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna Joldaýlary. Jalpy, Joldaýlar basqa elderde de qoldanylady, biraq olar ádette mindetterdiń belgili bir sheńberinen aspaıdy da, joǵary zańdy organǵa ǵana baǵyttalady. Al Qazaqstanda Memleket basshy­synyń Joldaýlary búkil halyqqa arnalyp, onda búkil eldiń aldynda mindetter qoıylady jáne eldiń jan-jaqty damýynyń keler jylǵa, odan da uzaq merzimge arnalǵan negizgi basymdyqtary men josparlary aıqyndalady. Árbir azamattyń ómiriniń sapasyn jaqsartý, áleý­mettik qamsyzdandyrý, jastarǵa qoldaý kórsetý – bul jaıttardyń bar­lyǵy Prezıdenttiń halyqqa ár Joldaýynda kórinis tabady. Memlekettiń damýy qaı baǵytta órbıtinin aıqyn uǵyna otyryp, qazaqstandyqtar bolashaqqa senim­men qaraıdy jáne óz ómirin sátti josparlaı alady. Prezıdent N.Nazarbaev áleý­mettik turǵy­dan baǵdarlanǵan naryqtyq ekonomıkanyń tujy­rymdamasyn jasady. Onyń júzege asyrǵan ekono­mıkalyq úlgisi álemdik daǵ­darys kezeńinde eń tıimdi boldy. Memleket basshysy jahandyq aýqym­daǵy saıasatker retinde daǵ­darystyń qaınarlaryn zerttep qana qoıǵan joq, sonymen qatar, barlyq deńgeıde ony yǵystyrýdyń júıelik sharalaryn usyndy. Qazaqstannyń damýyna álemdik daǵdarystyń yqpalyn yryqsyzdandyryp, qalypty ósý traektorııasyna dereý oralýǵa alǵysharttar týdyrdy. Taǵy bir ózekti másele – Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń zııatker ultty qalyp­­tastyrý baǵyty. Jańa kóz­qarastaǵy qazaqstandyqtardy tárbıeleý adamzattyq kapıtaldyń jańa deńgeıi – jańa ekonomıkany qalyptastyrýdyń basty tetigi bolyp tabylady. Qazirgi tańda Qazaqstan Elbasynyń salıqaly júrgizgen saıasatynyń arqa­synda álemniń eń qarqyndy damyǵan 30 eliniń qataryna nyq qadam basty. Jahandyq máselelerdi talqyǵa túsirip, jas mem­leke­timizdiń mereıin ústem etip, aby­roıyn asqaqtatqan EQYU sam­mıti, Astana ekonomıkalyq forýmy, Investısııalyq forým, Dúnıejúzilik ıslam ekono­mıkalyq forým, t.b. iri basqosýlardyń Qazaq jerinde ótýi – Tuńǵysh Pre­zı­dentimiz, álemdik sara saıasatker Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq úlken bedeliniń kórinisi ekendigi daýsyz. Osyndaı kósheli isterdiń jalǵasy EKSPO-2017 kórmesin ótkizý bolyp otyr. Adamzat aqyl-oıynyń tama­sha tabystarynyń biri – Búkil­álemdik jetistikter kórmesin uıym­dastyrýdyń 160 jyldan as­tam tarıhynda Ortalyq Azııa aıma­ǵy, tipti TMD memleketteriniń esh­qaısysynda da Halyqaralyq kórme jalaýy jelbirep kórgen joq. Qazaqstan Táýelsizdigi men Elbasy eńbeginiń bir-birimen tyǵyz ushtasyp jatqandyǵyn, olardyń bir-birimen ajyraǵysyz egiz uǵym ekendigin tarıh aldymyzǵa tartyp otyr. Qazaq halqynda baǵzy zamandardan beri «Jeruıyq» uǵymy qalyp­tasqan. «Jelmaıasyna minip, Jeruıyǵyn izdegen» Asan Qaı­ǵynyń ıdeıasy halqymyzdyń ǵasyr­­lar boıǵy ańsaǵan armanyna ulasty. Babalarymyz tórt quby­lasy teń, qazyǵy berik, mamyrajaı tirshiligi bar memleket qurýdy, ishi men syrty bútin máńgilik el bolýdy murat etti. Búgingi ja­han­daný dáýirinde ultymyzdyń bola­shaǵyna qatysty uly baǵdar retinde elimizdiń rýhyn kóteretin «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasyn Elbasy N.Á.Nazarbaev jarııa etti. Búgingi jahandaný dáýirinde «Máńgilik El» ıdeıasy – baǵzy bolmysymyzdyń, asyl turpa­ty­myzdyń zamanaýı qaıta jańǵy­rýynyń, ozyq, qýatty el bolyp gúldenýimizdiń kepili. Osy aqıqat bizdiń barshamyzdy bir maqsat, bir múdde jolynda Elbasynyń tóńiregine birigip qyzmet etýge jeteleıdi. Etnostar yntymaǵy men dostyǵynyń arqasynda búginde memleketimiz órkendep, ilgeri basyp keledi. Qazaqstan halqynyń tatýlyǵy – bizdiń eń basty baıly­ǵymyzdyń biri. Darııa QOJAMJAROVA, Taraz memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory, UǴA korrespondent-múshesi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor