Jańa formasııadaǵy ýnıversıtet

Qazaqstan 25 jyl aralyǵynda ǵasyrǵa tatıtyn tarıhı joldan ótti. El Táýelsizdiginiń arqasynda órkenıetti memlekettermen terezemiz teńesip, ekonomıkamyz ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵytta óristep, halyqtyń ál-aýqaty jaqsardy. Álemdik saıası arenada egemen elimiz óziniń naqty orny men bedelin aıqyndady. Qysqa merzimde ishki-syrtqy saıasatta, ekonomıka men halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý isinde Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń erekshe memlekettik qaıratkerligi men dana basshylyǵynyń arqasynda serpindi qadamdar jasaldy. Egemen elimiz jalpy kórsetkishter boıynsha álemdegi básekege qabiletti 50 memlekettiń qataryna endi. Endigi mindet – ozyq damyǵan, básekege qabiletti 30 eldiń qatarynan kóriný. Táýelsiz memleket qurýdyń kúrdeli qurylysyn basqarýshy Elbasy álemdik saıasatqa «Qazaqstandyq damý modeli» uǵymyn engizdi. Memleket basshysynyń «Qazaq­stan-2050» Strategııasy – qalyptas­qan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty halyqqa Joldaýynda «aka­demııalyq avtonomııalyq kepildik bergen joǵary oqý oryndary tek oqý baǵdarlamalaryn jetildirýmen shektelmeı, ózderiniń ǵylymı-zertteýshilik qyzmetin de bel­sendi damytýy tıis» dep kórsetilgen. Zert­teý ýnıversıtetterin qurý qajettiligi týraly Qazaqstan Respýblı­kasyn­da bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama­sy men elimizdiń «Bilim berý týraly» jáne «Ǵylym týraly» zańdarynda naqty kórsetil­gen. Bul baǵdarlamalar men zańdar Qazaq ult­tyq agrarlyq ýnıversıtetiniń Ulttyq zertteý ýnıversıtetine júıeli túrde transfor­masııa­lanýyna jol ashqan bastama boldy. 2001 jyly Elbasy ýnıversıtetimizge Ulttyq mártebe bergennen keıin, 2002 jyldan bastap bilim, ǵylym, agrobıznes ın­tegra­sııasyn damytýdy qolǵa al­dyq. Ulttyq zertteý ýnı­versıtetine tran­sfor­masııalaný pro­sesi­ne kirispes buryn – AQSh, Eýropa, Azııa, Tynyq muhıty mem­leketterindegi jetekshi agrar­lyq zert­teý ýnıversıtetteri men ǵylymı orta­­­lyq­­tarynyń ozyq tájirıbeleri men tyń iz­denis­terin zerttep, negizge aldyq. Eń aldymen, 2010 jyly Halyqaralyq joba­lyq menedjerler odaǵymen keli­sim­shartqa qol qoıdyq. Jobalyq ba­s­qarýdyń standart­taryn qoldaný arqyly Qazaqstandaǵy ýnıver­sıtet­terdiń alǵash­qy­larynyń biri bolyp Ult­tyq zert­teý ýnıversıtetine transformasııa­laný jumys­taryn júıeli túrde bastap kettik. 13 halyq­aralyq sarapshy any­qta­lyp, olarmen ýnı­versıtetti trans­forma­sııalaý boıynsha 2011-2016 jyldarǵa kelisimsharttar jasaldy. Transformasııalanýdyń bastapqy kezeńinde ýnıversıtetimizdiń negizgi baǵyttary boıynsha básekege qabilet­tilikti damytý baǵyttary anyq­­­t­aldy; memleket talaptaryn negizge ala oty­­­ryp, ýnıversıtetimizdiń 2021 jylǵa deıin­gi damý strategııasy jasaldy; ǵylymı joba­lar portfeli jasaqtaldy; ýnıversıtet damýy­nyń 5 negizgi basym baǵyttary belgilendi; trans­for­masııalanýdyń naqty qadamdary men maq­sattary anyqtaldy. Tórt jyl arnaıy keste boıynsha sheber­lik sabaqtary, oqytý semı­nar­lary, konferensııalar ótkizildi. Osynyń nátı­jesinde 420 professor-oqytýshy quramy jobany basqarý boıynsha bilim alyp shyqty. Alǵashqy jyldary «Agrodamý» agrar­lyq ǵylymı-óndiristik konsorsıýmy, Qazaqstan-Japonııa ınnovasııalyq orta­lyǵy, akademııa­lyq mobıldi model­dik ortalyǵy ashyldy. Osy jyl­dary ýnıversıtettiń 4 kafedrasy qanat­qaqty statýs aldy. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan oqý ornymyzǵa «ınno­vasııaǵa beıimdelgen ýnıversıtet» statýsy beril­di. Ýnıversıtettiń «Baıserke-Agro» kom­­pa­nııa­symen birlesken oqý-ǵylymı-óndi­ris­tik ortalyǵy ashyldy. Sonymen qatar, keıin­gi jyldary ýnıversıtette halyqaralyq stan­darttar talaptaryna saı kafedradaǵy ustaz-ǵalymdardyń kásibı deńgeıin anyqtaıtyn reıtıngtik baǵa­laý júıesi engizildi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi janyndaǵy 10 ǵylymı-zertteý ınstıtýtyndaǵy ýnıversıtet kafedra­larynyń fılıaldarynda ma­gıstr­ler men PhD doktorlar daıyndala bas­tady. Ári qaraı transformasııalaný jumystary stra­te­gııa­lyq baǵdarlama boıynsha jalǵasty­ryl­dy. 2010-2014 jyl­dar aralyǵynda oqý orny­myz­dyń Ult­tyq zertteý ýnıversıtetine tran­sfor­­ma­sııa­laný úrdisin halyqqa keńinen túsin­dirý baǵytynda «Egemen Qazaqstan», «Kazah­stanskaıa pravda» syndy respýblıkalyq bedeldi basylymdarda, ǵylymı jýrnaldarda 40-tan astam maqala men suhbat jaryq kórdi. 2014 jyldyń qarasha aıynda Elbasy­nyń resmı qabyldaýynda bolǵanymda Memleket basshysy agrarlyq ýnıversıtetter deńgeıin kóterýdiń mańyzdylyǵyn erekshe atap ótip, álemdegi agrarlyq bilim, ǵylym jáne óndiristiń ıntegrasııa­syn damytý jóninde naqty tapsyrmalar berdi. Men Elbasyna eldegi joǵary oqý oryndary arasynan birinshi bolyp bas­taǵan, joǵary oqý ornyn agrarlyq zertteý ýnıver­sıte­tine transformasııalaý boıynsha júrgizilip jatqan jumystar jóninde baıandap, bul joba strategııalyq josparlaýdyń halyqaralyq standarttaryna sáıkes jáne álemniń bedeldi agrarlyq ýnıversıtetteriniń sarapshylarymen yntymaqtastyq negizde júzege asyrylyp jatqanyn málimdedim. Elbasy tapsyrmasyn oryndaý maq­satynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligi janynan ǵylym, bilim jáne óndiris ıntegrasııasynyń tıim­di mehanızmderi ázirlenip, Ulttyq agrar­lyq ǵylym-bilim ortalyǵy quryldy. 2015 jyly Úkimet qaýlysymen úsh jetekshi agrar­lyq ýnıversıtet Bilim jáne ǵylym mınıstr­ligi qaramaǵynan Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligi qaramaǵyna ótti. Sonymen qatar, biz­diń ýnıversıtet jarǵylyq kapıtalynda mem­­le­k­et­tiń qatysýy 100 paıyz quraıtyn kom­mer­­sııalyq emes aksıonerlik qoǵam bolyp quryl­dy. Kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵam­­nyń ereksheligi – tabys aksıonerler ara­synda bóliske salynbaıdy, ol tikeleı ýnı­ver­­sıtet­tiń damýyna baǵyttalady jáne oqý orny­­nyń jarǵysyna kommersııalyq qyzmettiń kóp­tegen túrlerin engizýge múmkindik beredi. Sony­men qatar, ýnıver­sıtet avtonomııasyn damy­tý, ózin ózi qarjylandyrý tetikterin iske asyrý, sondaı-aq, Ulttyq agrarlyq zertteý ýnıver­sıtetin qurý úshin naqty qadam bolyp tabylady. Qurylymdyq sıpaty ózgergennen keıin, bıylǵy jyldan bastap oqý ornymyz zertteý ýnıver­sıtetine transfor­ma­sııalaý­dyń jańa damý jolyna shyqty. Qazirgi tańda ýnıver­sıtette elimizdiń agrokásiptik kesheniniń zama­naýı damý jolyna túsýine yqpal etetin halyq­aralyq ınnovasııalyq tehnologııalar zertteý ınstıtýty, TMD men Ortalyq Azııada teńdesi joq Agrotehnologııalyq hab quryldy. Agrotehnologııalyq hab (ATH) mem­leket-jekemenshik áriptestigi qural­daryn paıdalana otyryp, qysqa merzim aralyǵynda agrobızneske ınnovasııalyq ıdeıalar, tehnologııalar men jańa bilimder transfertin júzege asyryp, res­pýb­lıkanyń agrarlyq sektorynyń báse­kege qabilettiligin arttyrady. Agrohab qura­myna Qazaqstan-Japonııa, Qazaqstan-Koreı ınno­vasııalyq ortalyqtary, Sý problema­lary zertteý ınnovasııalyq ortalyǵy, IIDMB-2 aıasynda qurylǵan zerthanalar, 7 ǴZI, mamandandyrylǵan kafedralardyń janyndaǵy 31 ǵylymı zerthana, Joǵary fermerler mektebi, Ekstenshn ortalyǵy, t.b kiredi. ATH quramyndaǵy ulttyq ınje­ner­­lik beıindegi zerthanasy búginde ult­tyq akkredıt­teýden ótip, saraptamalyq qorytyn­dylar berý múmkindigine ıe boldy. Qazirgi tańda bar­lyq zerthanalardyń ulttyq akkredıt­teý­den ótýi jáne IIDMB-2 aıasynda quryl­ǵan zert­hana­lardy tehnologııalyq tur­ǵydan sertı­fı­kat­taý boıynsha daıyn­dyq jumystary bastaldy. Agrotehnologııalyq hab oqý ornymyz­dyń ǵylymı áleýetiniń ózegi bolyp tabylady. Tehnologııalardyń daıyndyq deńgeıi 9-baldyq shkalamen anyqtalady. Birden beske deıin – ǵylymı-zertteý jumys­tary aıasynda júzege asatyn tehno­lo­gııalardyń damýyn, altyn­shy deńgeıden joǵary qaraı tájirıbelik-konstrýk­torlyq jumystardyń bastalýy, naqty ázirlengen quraldardyń tehnologııa­lyq turǵydan jumysqa qabilettiligin kórsetedi. Bıznes-ınkýbatorda azyq-túlik qaýip­sizdigin anyqtap, baǵalaý; jer qu­nar­lylyǵyn qashyq­tyqtan tekserý; «agrofýd»; jedel veterınar­lyq kómek; robotty tehnıka; agromar­ketıng; qalalyq jylyjaı; matematıkalyq kompıýterlik modeldeý jáne t.b. baǵyttary boıynsha startap­tar quryldy. Bizdiń stýdentter, magıst­ranttar men doktoranttar osy baǵyttar boıynsha óz bız­nesterin ashyp, ári qaraı damytýda. Halyq­a­ra­lyq standarttarǵa saı keletin Agro­teh­no­logııalyq hab elimizdiń barlyq aımaq­­taryndaǵy agroóndiristik keshenniń damýy másel­elerin shuǵyl sheshýge jáne taýar óndirý­shilerge joǵary nátıjelerge jetýge múmkindik beredi. Zertteý ýnıversıtetine transforma­sııalaný jolynda Qazaqstannyń alty oblysynda, «Ońtústik» jáne «Ońtústik-shyǵys» klasteri sheńberinde 450 oqý-ǵylymı-óndiristik orta­lyǵy quryldy. Ýnıversıtet ǵalymdary osy ortalyq­tar arqyly aýylsharýashylyq koo­peratıvterin qurý boıynsha qyzmetter kór­setip, AО́K barlyq máseleleri boıynsha aýyl­sharýashylyq taýar óndirýshilerine oqytý semınarlaryn ótkizedi. Sonymen qatar, ATH quramynda aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerdiń máselelerin taldaý maqsatynda strategııalyq zertteýler ortalyǵyn qurý josparlanýda. Taldaý nátıjeleri boıynsha Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine arnalǵan strategııalyq usynystar ázirlenetin bolady. Qazirgi tańdaǵy memleket-jekemenshik áriptestiginiń damýy memlekettik bıýd­jet­ke júktemeni azaıtýǵa múmkindik beredi. Mysaly, aldaǵy úsh jylǵa jos­par­lanǵan ATH shy­ǵyn­darynyń kólemi 5,0 mlrd teńgeni quraıdy. Olardyń 30%-y memlekettik bıýdjetten, qal­ǵan 70%-y kásipker-áriptester jáne jeke ınvestorlar qarajatymen qarjy­lan­dyrylady. Búginde Kornel, Kolýmbııa, Mıchıgan ýnıversıtetteri, NASA (AQSh), Vagenın­gen (Nıderland) transulttyq kompanııalarmen (Monsanta, Sıngenta) jáne t.b. árip­testerimiz­ben kelisimsharttar jasaldy. Bul jerde aıtatyn jaǵdaı, oqý ordamyzdyń zertteý ýnıversıtetine transformasııalaný tájirı­besine shetel­diń jetekshi joǵary oqý oryn­darynyń 13 bilikti ǵalym oń baǵalaryn berip, sarap­shylyq tujyrymdamalaryn usyndy. Memleket júktegen mindetterdi oryndap, aýqymdy jumystardy tıimdi iske asyrý aıasynda aldaǵy 9-10 jel­toqsan kúnderi Qazaq ult­tyq agrarlyq ýnıversıteti, Eýrazııa­l­yq tehnologııalyq ýnıversıteti men Green Point Naýketing agenttiginiń birlesip uıym­dastyrýymen Almatyda birinshi Ortalyq Azııa agrotehnologııalyq sammıti ótkizilmek. Sammıt jumysyna memlekettik organ basshylary, sheteldik ekspertter, elimiz­degi jetekshi agroóndiris mekemeleri men «QazAgro» Ulttyq holdıngi, «Damý» kásipkerlikti damytý qory, Ulttyq kásipkerler palatasy, Qazaqstan­nyń et óndirýshiler odaǵy, AQSh-tyń Kornel, Mıchıgan, Kolýmbııa, Shveı­sarııa­nyń Bazel, Italııanyń Florensııa, Estonııanyń jaraty­lystaný ýnıversıtetiniń ǵalymdary men aýyl kásipkerleri, oqytýshy-professorlar, stý­dent­ter qatyspaq. Sammıttiń qorytyndysy retinde Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetinde «Qazaqstan Respýblıkasy agroóndiristik kesheni­ne ınnovasııalyq tehnologııalar engizý tran­sfertiniń ózekti máseleleri» atty dóńgelek ústel ótedi. Onda ekonomıkanyń agrarlyq sek­toryndaǵy álemdik tendensııalar men agrar­lyq bıznestegi startap jobalaryn iske asyrý, aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan marke­tıng, agroóndiristik keshendi memlekettik qol­daý jáne agrarlyq bilim berý máseleleri talqylanbaq. Tilektes ESPOLOV, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, UǴA vıse-prezıdenti, akademık