M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń óz aldyna jeke shańyraq kótergenine bıyl 50 jyl tolyp otyr.
Sondyqtan búgin negizin Muhtar Omarhanuly qalaǵan Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń tuńǵysh dırektory jaıynda oı qozǵaýdyń esh artyqtyǵy joq degen oıdamyz. Iá, qazaq ádebıeti men ónerin zertteıtin ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn Til biliminen bólip, jeke ǵylymı zertteý mekemesi etý bir kezderi Máskeýge baǵynatyn Qazaqstan úshin ońaı sharýa bolǵan joq. Biraq, eliniń erteńine alańdaǵan M.Áýezov syndy ádebıet alyby kózdegen maqsatyn júzege asyrý úshin qanshama ter tókkenin ádil tarıh jasyrmaq emes.
О́miriniń sońǵy sátterinde Kýnsevada jatyp pikirles, nıettes inisi M.Bazarbaevqa jazǵan hattarynyń deni osy ınstıtýttyń ishki-syrtqy jaǵdaılarynan syr shertedi. Ǵylymnyń bolashaǵy jóninde qatty qamyqqany onyń ómiriniń sońǵy kúnderinde sol ınstıtýttyń dırektoryna jazǵan hattarynan ańǵarylady. Hattar ádebıettiń keshegisi men búgini, erteńi men bolashaǵy jaıyndaǵy jobasyn júzege asyrýdan bastap, ınstıtýt qyzmetkerleriniń eńbekaqysyna deıingi máselelerden syr shertedi. Ǵylymmen aınalysatyn adamnyń kóńili eshteńege alań bolmaýyn oılaǵan M.Áýezov eńbekaqyny birinshi dárejege kóterýge qanshama ter tókti. Keńestik dáýir tusynda Qazaq KSR ǴA jaǵdaıy Qanysh Sátbaev, Muhtar Áýezov syndy ǵalymdardyń arqasynda óte joǵary bolǵany belgili.
M.Áýezovtiń 1946 jyly Ǵylym akademııasy qurylǵannan bastap, 1961 jylǵa deıingi atqarǵan eńbekteriniń deni ulttyq ádebıettiń keshendi tarıhyn jasaýǵa negizdelgen. Ol «Qazaq ádebıetiniń negizgi problemalary» (1959 jylǵy 15-19 shilde) degen atpen ótken konferensııada jasalǵan negizgi baıandamalar týraly oıyn túıindeı kelip, ádebıettiń tarıhyn jasamaı, onyń búgini jóninde áńgime qozǵaý orynsyz dep baǵalaǵan. Instıtýt bólimderiniń negizgi baǵdarlamalaryn jasap, oǵan baǵyt-baǵdar siltep otyrǵan M.Áýezovtiń qazaq ádebıetiniń tarıhy jónindegi jobasyn Músilim Bazarbaev júzege asyrdy. III tomdyq «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» qazaq-orys tilderinde jaryq kórdi. Ádebıettiń keshendi tarıhyn jasaý ońaı sharýa emestigin táýelsizdik tusynda jasalǵan 10 tomnan turatyn «Qazaq ádebıeti tarıhyn» zertteý úrdisine qarap aıqyn kóz jetkizemiz. Al, endi onyń orys tilinde jaryq kórýi óz aldyna bólek áńgime. Sebebi, qazaq ádebıetin zertteýshilerdiń basym kópshiligi qazaq tildi ǵalymdar bolyp keletindikten, ádebıet tarıhyn jaqsy biletin orys tildi zertteýshilerge zárýlik qatty seziletin.
M.Áýezov – M.Bazarbaevqa tek ustaz ǵana emes, áke, baýyr, dos, joldas bola bilgen abzal jan. Sondyqtan, Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ashylýyna (1961), kemeńger jazýshynyń esimi osy ınstıtýtqa berilýine, onyń ádebı-memorıaldyq mýzeıiniń ashylýyna (1963), jazýshynyń on eki tomdyq tańdamaly shyǵarmalarynyń akademııalyq jınaǵyn shyǵarýǵa belsene atsalysqan adam kim edi degende, ınstıtýttyń sol kezdegi dırektory Músilim Bazarbaıuly esiminiń turýy zańdy. Mundaı ıgilikti istiń dástúrli jalǵastyǵyn sońǵy jyldary jaryq kórgen jazýshynyń 50 tomdyq tańdamaly shyǵarmalarynyń akademııalyq jınaǵynan kórýge bolady. Ol jazýshynyń jetpis jyldyǵy qarsańynda «Alyp tulǵa» atty úlken ǵylymı maqala jazdy. Bul maqala arada qansha jyl ótse de óziniń ómirsheńdigin joımaıtyny belgili. Munyń birneshe sebepteri bar. Onda kemeńger jazýshynyń adamdyq bolmysy, tabıǵı jaratylysy shyǵarmashylyǵymen birlikte óriledi. «Muqańa laıyq tórelikti aıtý úshin, onyń óz dárejesine kóterilýi shart. Bıikten bári anyq kórinedi», – deıdi ǵalym. Al, osy maqaladaǵy tereń oıly ǵylymı tujyrymdar, jazýshy shyǵarmashylyǵyna bergen baǵalar maqala avtorynyń ózi aıtyp otyrǵan bıikte turǵanyn ańǵartary anyq. Sebebi, janr boıynsha toptalǵan jazýshy shyǵarmalary jóninde júıeli zertteý jasalyp, tyń topshylaýlar usynylǵan.
Otyzdan jańadan asqan órimdeı jas jigitti múıizi qaraǵaıdaı akademıkter men doktorlarǵa, jańadan ashylǵan ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna dırektor etip saılaýdyń qandaı sebepteri boldy degen saýalǵa óz zamandastary jaýap beretin tárizdi. Ol jóninde akademık S.Qırabaev: «Akademııa qabyrǵasynda Q.Sátbaev, M.Áýezov, S.Keńesbaev, S.Báıishev, A.Jubanov sııaqty ǵylym korıfeılerimen birge istesken jas Músilim olardyń tálimin boıyna sińirip, ǵalymdyǵyna qosa ǵylymnyń kórnekti uıymdastyrýshysy retinde tanyldy. Oǵan on jyldyq mınıstrlik tájirıbesi qosylyp, ony Qazaq Respýblıkasynyń kórnekti qoǵam, memleket qaıratkeri derejesine kóterdi», – degen bolatyn.
Sondyqtan da qaı kezde de ınstıtýttyń tuńǵysh dırektory Músilim Bazarbaev týraly aıtý biz úshin mańyzdy bolyp sanalady. Sanaly ǵumyryn qazaqtyń ádebıeti men mádenıetine arnaǵan M.Bazarbaev sonaý alpysynshy jyldardyń basynda M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory bolsa, jetpisinshi jyldardyń basynda Qazaq KSR Mádenıet, odan keıin Qazaq KSR Syrtqy ister mınıstri qyzmetterin atqardy. Al budan keıingi jyldary osy ınstıtýttyń Qazaqstandaǵy orys ádebıeti men ádebıet teorııasy jáne ádebıettaný ádistemeligi bólimderiniń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, qazirgi qazaq ádebıeti bóliminiń meńgerýshisi retinde ult ádebıetiniń zerttelýine úzdiksiz úles qosty. Táýelsiz Qazaqstannyń keńestik dáýir ádebıetin jańasha bajaılaýdyń jobasyn jasap, sonyń negizinde jasalǵan «20-30-jyldardaǵy qazaq ádebıeti», «40-50-60-jyldardaǵy qazaq ádebıeti» atty ujymdyq monografııalyq zertteýlerdiń negizgi avtorlarynyń biri jáne bas redaktory ózi boldy. Ol ádebıettiń aqtańdaq betterin jınaýǵa, nasıhattaýǵa basshylyq jasaı otyryp, alash ádebıetin zertteýge mol úles qosty. Shákárim Qudaıberdiuly ómiri men murasy týraly jazylǵan 1960 jylǵy qoljazbalaryn qaıta qarap, tolyqtyryp, aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn qamtıtyn «Shákárim aqyn» atty ǵylymı maqalasyn usyndy. Maǵjan Jumabaevtyń ómiri men shyǵarmashylyǵy jóninde alǵashqylardyń biri bolyp qalam tartty. Ǵalymnyń elimiz táýelsizdik alǵan soń, jańasha kózqaraspen jazǵan eńbekteri «Zamana týdyrǵan ádebıet» (1997) atty jınaǵyna endi. Ol elimiz egemendik alǵan soń, qazaq ádebıetiniń tarıhyn qaıta qarap, burynǵy jazǵandaryn jańa qyrynan tolyqtyryp úlgerdi. Osy kitapqa engen «Attıla kim?», «Ádebıetshi, ǵalym, qoǵam qaıratkeri» (Á.Bókeıhanov týraly), «Shákárim aqyn», «Qudiretti óleń ónegesi. Maǵjan Jumabaevtyń óleń álemi» syndy taraýlar ult ádebıetiniń aqtańdaq betterin zertteýge qosylǵan tyń da, súbeli úles edi. Bul kitapta HH ǵasyrdyń 20-30 jyldaryndaǵy alash ádebıeti jóninde mol maǵlumat berilgendikten joǵary oqý oryndarynda oqýlyqtyń qyzmetin atqardy.
Toqsanynshy jyldary M.Bazarbaev tarıhta Attıla, Atlı, Etsel, Edil, Attyly atalyp júrgen uly qolbasshy týraly alǵashqylardyń biri bolyp qalam terbegen ǵalym. Túrki dáýirine deıingi ádebı jádigerlerdi zertteý elimiz táýelsizdik alǵan soń kúsheıe tústi. Bul tusta ádebıetshiler arǵy tarıh qoınaýyna úńilip, túrki halyqtaryna ortaq jádigerlerdi zertteýge kiristi. Osy baǵytta qazaq ádebıetiniń keshendi tarıhyn tııanaqtaý maqsatynda on tomdyq «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» zertteldi. Onyń ekinshi tomyndaǵy túrki dáýirine deıingi ádebı jádigerler dep atalatyn bóliminde saqtardyń «Alyp Er Tońǵa», «Shý» dastandary men ǵundardyń «Attıla», «Kók bóri», «Ergenekon» dastandary, «Hýastýanıft» ádebı jádigerleri keńinen zertteldi. Munyń ózi ǵalym ustanymdarynyń kún ótken saıyn tereńdep ene bastaǵandyǵyn baıqatady.
Sonymen birge ol – Alash qozǵalysynyń kósemi, «Alash – Orda» partııasynyń tóraǵasy Álıhan Bókeıhanov týraly da alǵashqylardyń biri bolyp qalam terbegen ǵalym.
О́tken jyly Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Aqparat jáne muraǵat komıtetiniń baǵdarlamasy boıynsha ǵalymnyń tórt tomdyq tańdamaly shyǵarmalary akademık S.Qırabaevtyń «Zerdeli ǵalym» atty alǵysózimen jaryq kórdi. M.Bazarbaevtyń qalamynan týǵan zertteýlerdiń ǵumyry uzaq ekendigin onyń tórt tomdyq tańdamaly shyǵarmalary rastaıdy. Bul «ǵalymnyń haty ólmeıtininiń» kórsetkishi. Ol eki tilde birdeı jazǵandyqtan, eki tomy qazaq tilinde, eki tomy orys tilinde jazylǵan zertteýlerin qamtydy. I tomǵa «Ádebıet jáne dáýir», «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy», «Erlik pen eńbek dastany» (Á.Narymbetovpen birge), «Zamana týdyrǵan ádebıet» atty tórt kitabynyń ishinen tańdaýlylary endi. Birinshi bólimde ǵalym qazaq poezııasyndaǵy ulttyq erekshelikterdiń kórinisin «Qyz Jibekten» bastap, T.Moldaǵalıevke deıingi aralyqtan túgeldeı keltiredi. Dástúr – ádebıettiń halyqtyǵy, ıdeıalylyǵy, ózine laıyq kórkemdik ereksheligi, ulttyq ózgesheligi bolsa, ǵalym bul eńbeginde qazaq poezııasyndaǵy ulttyq dástúrdiń búgingi jalǵasyn kórsetedi.
II tomǵa táýelsizdik tusynda jazylǵan ǵalymnyń «Kórikti oıdan – kórkem sóz» atty kitaby ózgertýsiz berilgen. Munda áıgili sóz zergerleri M.Jumabaıuly, Sh.Qudaıberdiuly, S.Seıfýllın, M.Áýezov, J.Jabaev, A.Toqmaǵambetov, H.Esenjanov, J.Moldaǵalıev, Ǵ.Músirepov, A.Nurqatov, S.Shaımerdenov shyǵarmalaryn taldap, kórkemdik erekshelikterin saralasa, III tomda «Obraz cheloveka trýda v kazahskoı poezıı» (1961), «Jıvye tradısıı» (1962), «Nasıonalnye tradısıı ı novatorstvo v kazahskoı poezıı» (1973), «Estetıcheskoe bogatstvo nasheı lıteratýry» (1976) atty monografııalarynyń ishinen tańdaýly zertteýleri engen.
Al IV tomǵa «Kazahskaıa poezııa: hýdojestvennye ıskanııa» (k tradısııam Abaıa) (1995) atty monografııasy ózgerissiz berilgen. Abaı Qunanbaevtyń 150 jyldyǵy qarsańynda jazylǵan bul eńbek ǵalymnyń sońǵy jyldary jazylǵan monografııalarynyń biri. Táýelsizdik alǵannan keıin jańasha bajaılaý negizinde jazylǵan eńbekte keńestik dáýir tusynda qazaq poezııasyndaǵy ulttyq erekshelikterdi tilge tıek ete almaǵan ǵalym ulttyq naqyshtarǵa erekshe kóńil bóldi. Joǵaryda sóz bolǵan dástúr jalǵastyǵy bul monografııada óz tutastyǵymen kózge túsedi. Sebebi, munda Abaı poezııasynyń jalǵasy retinde Shákárim, Maǵjan shyǵarmalary keńinen sóz bolady.
Ǵalymnyń qasyna jaqyn júrgen shákirtteriniń biri akademık S.Qasqabasov onyń 80 jyldyq mereıtoıynda: «Músilim Bazarbaev ózin kóp qyrly talant ıesi ári bilikti ádebıettanýshy, erýdısııasy mol ǵalym, ári sheber aýdarmashy, ári bilimdi synshy, kórnekti qaıratker retinde kórsete bildi. Sonymen qatar, ózinen sál-aq úlken jáne jas shaǵynan ózine jaqyn bir top aqyn-jazýshylarmen, ǵalymdarmen joldas bolyp, ómir ótkelderinen solarmen birge ótti, solarmen birge qýandy, renjidi, ǵumyr keshti», – degen bolatyn. Zamandastary aıtqan mundaı pikirler onyń ǵalymdyq ta, azamattyq ta qyrlaryn asha túseri daýsyz. «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» atty ujymdyq zertteýlerdiń negizgi avtory jáne ǵylymnyń sheber uıymdastyrýshysy bolǵan ol – qazaq poezııasynyń damý jolyndaǵy dástúr jáne jańashyldyq máselesin, keńestik halyqtar ádebıeti men túrki halyqtarynyń ádebıetin salystyra zertteý arqyly ádebıetter baılanysyna súbeli úles qosqan bilikti de bilgir ádebıetshi.
Gúljahan ORDA, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri.
Sondyqtan búgin negizin Muhtar Omarhanuly qalaǵan Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń tuńǵysh dırektory jaıynda oı qozǵaýdyń esh artyqtyǵy joq degen oıdamyz. Iá, qazaq ádebıeti men ónerin zertteıtin ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn Til biliminen bólip, jeke ǵylymı zertteý mekemesi etý bir kezderi Máskeýge baǵynatyn Qazaqstan úshin ońaı sharýa bolǵan joq. Biraq, eliniń erteńine alańdaǵan M.Áýezov syndy ádebıet alyby kózdegen maqsatyn júzege asyrý úshin qanshama ter tókkenin ádil tarıh jasyrmaq emes.
О́miriniń sońǵy sátterinde Kýnsevada jatyp pikirles, nıettes inisi M.Bazarbaevqa jazǵan hattarynyń deni osy ınstıtýttyń ishki-syrtqy jaǵdaılarynan syr shertedi. Ǵylymnyń bolashaǵy jóninde qatty qamyqqany onyń ómiriniń sońǵy kúnderinde sol ınstıtýttyń dırektoryna jazǵan hattarynan ańǵarylady. Hattar ádebıettiń keshegisi men búgini, erteńi men bolashaǵy jaıyndaǵy jobasyn júzege asyrýdan bastap, ınstıtýt qyzmetkerleriniń eńbekaqysyna deıingi máselelerden syr shertedi. Ǵylymmen aınalysatyn adamnyń kóńili eshteńege alań bolmaýyn oılaǵan M.Áýezov eńbekaqyny birinshi dárejege kóterýge qanshama ter tókti. Keńestik dáýir tusynda Qazaq KSR ǴA jaǵdaıy Qanysh Sátbaev, Muhtar Áýezov syndy ǵalymdardyń arqasynda óte joǵary bolǵany belgili.
M.Áýezovtiń 1946 jyly Ǵylym akademııasy qurylǵannan bastap, 1961 jylǵa deıingi atqarǵan eńbekteriniń deni ulttyq ádebıettiń keshendi tarıhyn jasaýǵa negizdelgen. Ol «Qazaq ádebıetiniń negizgi problemalary» (1959 jylǵy 15-19 shilde) degen atpen ótken konferensııada jasalǵan negizgi baıandamalar týraly oıyn túıindeı kelip, ádebıettiń tarıhyn jasamaı, onyń búgini jóninde áńgime qozǵaý orynsyz dep baǵalaǵan. Instıtýt bólimderiniń negizgi baǵdarlamalaryn jasap, oǵan baǵyt-baǵdar siltep otyrǵan M.Áýezovtiń qazaq ádebıetiniń tarıhy jónindegi jobasyn Músilim Bazarbaev júzege asyrdy. III tomdyq «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» qazaq-orys tilderinde jaryq kórdi. Ádebıettiń keshendi tarıhyn jasaý ońaı sharýa emestigin táýelsizdik tusynda jasalǵan 10 tomnan turatyn «Qazaq ádebıeti tarıhyn» zertteý úrdisine qarap aıqyn kóz jetkizemiz. Al, endi onyń orys tilinde jaryq kórýi óz aldyna bólek áńgime. Sebebi, qazaq ádebıetin zertteýshilerdiń basym kópshiligi qazaq tildi ǵalymdar bolyp keletindikten, ádebıet tarıhyn jaqsy biletin orys tildi zertteýshilerge zárýlik qatty seziletin.
M.Áýezov – M.Bazarbaevqa tek ustaz ǵana emes, áke, baýyr, dos, joldas bola bilgen abzal jan. Sondyqtan, Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ashylýyna (1961), kemeńger jazýshynyń esimi osy ınstıtýtqa berilýine, onyń ádebı-memorıaldyq mýzeıiniń ashylýyna (1963), jazýshynyń on eki tomdyq tańdamaly shyǵarmalarynyń akademııalyq jınaǵyn shyǵarýǵa belsene atsalysqan adam kim edi degende, ınstıtýttyń sol kezdegi dırektory Músilim Bazarbaıuly esiminiń turýy zańdy. Mundaı ıgilikti istiń dástúrli jalǵastyǵyn sońǵy jyldary jaryq kórgen jazýshynyń 50 tomdyq tańdamaly shyǵarmalarynyń akademııalyq jınaǵynan kórýge bolady. Ol jazýshynyń jetpis jyldyǵy qarsańynda «Alyp tulǵa» atty úlken ǵylymı maqala jazdy. Bul maqala arada qansha jyl ótse de óziniń ómirsheńdigin joımaıtyny belgili. Munyń birneshe sebepteri bar. Onda kemeńger jazýshynyń adamdyq bolmysy, tabıǵı jaratylysy shyǵarmashylyǵymen birlikte óriledi. «Muqańa laıyq tórelikti aıtý úshin, onyń óz dárejesine kóterilýi shart. Bıikten bári anyq kórinedi», – deıdi ǵalym. Al, osy maqaladaǵy tereń oıly ǵylymı tujyrymdar, jazýshy shyǵarmashylyǵyna bergen baǵalar maqala avtorynyń ózi aıtyp otyrǵan bıikte turǵanyn ańǵartary anyq. Sebebi, janr boıynsha toptalǵan jazýshy shyǵarmalary jóninde júıeli zertteý jasalyp, tyń topshylaýlar usynylǵan.
Otyzdan jańadan asqan órimdeı jas jigitti múıizi qaraǵaıdaı akademıkter men doktorlarǵa, jańadan ashylǵan ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna dırektor etip saılaýdyń qandaı sebepteri boldy degen saýalǵa óz zamandastary jaýap beretin tárizdi. Ol jóninde akademık S.Qırabaev: «Akademııa qabyrǵasynda Q.Sátbaev, M.Áýezov, S.Keńesbaev, S.Báıishev, A.Jubanov sııaqty ǵylym korıfeılerimen birge istesken jas Músilim olardyń tálimin boıyna sińirip, ǵalymdyǵyna qosa ǵylymnyń kórnekti uıymdastyrýshysy retinde tanyldy. Oǵan on jyldyq mınıstrlik tájirıbesi qosylyp, ony Qazaq Respýblıkasynyń kórnekti qoǵam, memleket qaıratkeri derejesine kóterdi», – degen bolatyn.
Sondyqtan da qaı kezde de ınstıtýttyń tuńǵysh dırektory Músilim Bazarbaev týraly aıtý biz úshin mańyzdy bolyp sanalady. Sanaly ǵumyryn qazaqtyń ádebıeti men mádenıetine arnaǵan M.Bazarbaev sonaý alpysynshy jyldardyń basynda M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory bolsa, jetpisinshi jyldardyń basynda Qazaq KSR Mádenıet, odan keıin Qazaq KSR Syrtqy ister mınıstri qyzmetterin atqardy. Al budan keıingi jyldary osy ınstıtýttyń Qazaqstandaǵy orys ádebıeti men ádebıet teorııasy jáne ádebıettaný ádistemeligi bólimderiniń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, qazirgi qazaq ádebıeti bóliminiń meńgerýshisi retinde ult ádebıetiniń zerttelýine úzdiksiz úles qosty. Táýelsiz Qazaqstannyń keńestik dáýir ádebıetin jańasha bajaılaýdyń jobasyn jasap, sonyń negizinde jasalǵan «20-30-jyldardaǵy qazaq ádebıeti», «40-50-60-jyldardaǵy qazaq ádebıeti» atty ujymdyq monografııalyq zertteýlerdiń negizgi avtorlarynyń biri jáne bas redaktory ózi boldy. Ol ádebıettiń aqtańdaq betterin jınaýǵa, nasıhattaýǵa basshylyq jasaı otyryp, alash ádebıetin zertteýge mol úles qosty. Shákárim Qudaıberdiuly ómiri men murasy týraly jazylǵan 1960 jylǵy qoljazbalaryn qaıta qarap, tolyqtyryp, aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn qamtıtyn «Shákárim aqyn» atty ǵylymı maqalasyn usyndy. Maǵjan Jumabaevtyń ómiri men shyǵarmashylyǵy jóninde alǵashqylardyń biri bolyp qalam tartty. Ǵalymnyń elimiz táýelsizdik alǵan soń, jańasha kózqaraspen jazǵan eńbekteri «Zamana týdyrǵan ádebıet» (1997) atty jınaǵyna endi. Ol elimiz egemendik alǵan soń, qazaq ádebıetiniń tarıhyn qaıta qarap, burynǵy jazǵandaryn jańa qyrynan tolyqtyryp úlgerdi. Osy kitapqa engen «Attıla kim?», «Ádebıetshi, ǵalym, qoǵam qaıratkeri» (Á.Bókeıhanov týraly), «Shákárim aqyn», «Qudiretti óleń ónegesi. Maǵjan Jumabaevtyń óleń álemi» syndy taraýlar ult ádebıetiniń aqtańdaq betterin zertteýge qosylǵan tyń da, súbeli úles edi. Bul kitapta HH ǵasyrdyń 20-30 jyldaryndaǵy alash ádebıeti jóninde mol maǵlumat berilgendikten joǵary oqý oryndarynda oqýlyqtyń qyzmetin atqardy.
Toqsanynshy jyldary M.Bazarbaev tarıhta Attıla, Atlı, Etsel, Edil, Attyly atalyp júrgen uly qolbasshy týraly alǵashqylardyń biri bolyp qalam terbegen ǵalym. Túrki dáýirine deıingi ádebı jádigerlerdi zertteý elimiz táýelsizdik alǵan soń kúsheıe tústi. Bul tusta ádebıetshiler arǵy tarıh qoınaýyna úńilip, túrki halyqtaryna ortaq jádigerlerdi zertteýge kiristi. Osy baǵytta qazaq ádebıetiniń keshendi tarıhyn tııanaqtaý maqsatynda on tomdyq «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» zertteldi. Onyń ekinshi tomyndaǵy túrki dáýirine deıingi ádebı jádigerler dep atalatyn bóliminde saqtardyń «Alyp Er Tońǵa», «Shý» dastandary men ǵundardyń «Attıla», «Kók bóri», «Ergenekon» dastandary, «Hýastýanıft» ádebı jádigerleri keńinen zertteldi. Munyń ózi ǵalym ustanymdarynyń kún ótken saıyn tereńdep ene bastaǵandyǵyn baıqatady.
Sonymen birge ol – Alash qozǵalysynyń kósemi, «Alash – Orda» partııasynyń tóraǵasy Álıhan Bókeıhanov týraly da alǵashqylardyń biri bolyp qalam terbegen ǵalym.
О́tken jyly Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Aqparat jáne muraǵat komıtetiniń baǵdarlamasy boıynsha ǵalymnyń tórt tomdyq tańdamaly shyǵarmalary akademık S.Qırabaevtyń «Zerdeli ǵalym» atty alǵysózimen jaryq kórdi. M.Bazarbaevtyń qalamynan týǵan zertteýlerdiń ǵumyry uzaq ekendigin onyń tórt tomdyq tańdamaly shyǵarmalary rastaıdy. Bul «ǵalymnyń haty ólmeıtininiń» kórsetkishi. Ol eki tilde birdeı jazǵandyqtan, eki tomy qazaq tilinde, eki tomy orys tilinde jazylǵan zertteýlerin qamtydy. I tomǵa «Ádebıet jáne dáýir», «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy», «Erlik pen eńbek dastany» (Á.Narymbetovpen birge), «Zamana týdyrǵan ádebıet» atty tórt kitabynyń ishinen tańdaýlylary endi. Birinshi bólimde ǵalym qazaq poezııasyndaǵy ulttyq erekshelikterdiń kórinisin «Qyz Jibekten» bastap, T.Moldaǵalıevke deıingi aralyqtan túgeldeı keltiredi. Dástúr – ádebıettiń halyqtyǵy, ıdeıalylyǵy, ózine laıyq kórkemdik ereksheligi, ulttyq ózgesheligi bolsa, ǵalym bul eńbeginde qazaq poezııasyndaǵy ulttyq dástúrdiń búgingi jalǵasyn kórsetedi.
II tomǵa táýelsizdik tusynda jazylǵan ǵalymnyń «Kórikti oıdan – kórkem sóz» atty kitaby ózgertýsiz berilgen. Munda áıgili sóz zergerleri M.Jumabaıuly, Sh.Qudaıberdiuly, S.Seıfýllın, M.Áýezov, J.Jabaev, A.Toqmaǵambetov, H.Esenjanov, J.Moldaǵalıev, Ǵ.Músirepov, A.Nurqatov, S.Shaımerdenov shyǵarmalaryn taldap, kórkemdik erekshelikterin saralasa, III tomda «Obraz cheloveka trýda v kazahskoı poezıı» (1961), «Jıvye tradısıı» (1962), «Nasıonalnye tradısıı ı novatorstvo v kazahskoı poezıı» (1973), «Estetıcheskoe bogatstvo nasheı lıteratýry» (1976) atty monografııalarynyń ishinen tańdaýly zertteýleri engen.
Al IV tomǵa «Kazahskaıa poezııa: hýdojestvennye ıskanııa» (k tradısııam Abaıa) (1995) atty monografııasy ózgerissiz berilgen. Abaı Qunanbaevtyń 150 jyldyǵy qarsańynda jazylǵan bul eńbek ǵalymnyń sońǵy jyldary jazylǵan monografııalarynyń biri. Táýelsizdik alǵannan keıin jańasha bajaılaý negizinde jazylǵan eńbekte keńestik dáýir tusynda qazaq poezııasyndaǵy ulttyq erekshelikterdi tilge tıek ete almaǵan ǵalym ulttyq naqyshtarǵa erekshe kóńil bóldi. Joǵaryda sóz bolǵan dástúr jalǵastyǵy bul monografııada óz tutastyǵymen kózge túsedi. Sebebi, munda Abaı poezııasynyń jalǵasy retinde Shákárim, Maǵjan shyǵarmalary keńinen sóz bolady.
Ǵalymnyń qasyna jaqyn júrgen shákirtteriniń biri akademık S.Qasqabasov onyń 80 jyldyq mereıtoıynda: «Músilim Bazarbaev ózin kóp qyrly talant ıesi ári bilikti ádebıettanýshy, erýdısııasy mol ǵalym, ári sheber aýdarmashy, ári bilimdi synshy, kórnekti qaıratker retinde kórsete bildi. Sonymen qatar, ózinen sál-aq úlken jáne jas shaǵynan ózine jaqyn bir top aqyn-jazýshylarmen, ǵalymdarmen joldas bolyp, ómir ótkelderinen solarmen birge ótti, solarmen birge qýandy, renjidi, ǵumyr keshti», – degen bolatyn. Zamandastary aıtqan mundaı pikirler onyń ǵalymdyq ta, azamattyq ta qyrlaryn asha túseri daýsyz. «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» atty ujymdyq zertteýlerdiń negizgi avtory jáne ǵylymnyń sheber uıymdastyrýshysy bolǵan ol – qazaq poezııasynyń damý jolyndaǵy dástúr jáne jańashyldyq máselesin, keńestik halyqtar ádebıeti men túrki halyqtarynyń ádebıetin salystyra zertteý arqyly ádebıetter baılanysyna súbeli úles qosqan bilikti de bilgir ádebıetshi.
Gúljahan ORDA, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri.
