Qazaqstanǵa 20: Damý kelesheginen kemeldilikke

(Úmitti aqıqatqa aınaldyra otyryp) Qazaqstan táýelsizdik alǵan sonaý 1991 jyldyń shyrǵalańdy jeltoqsa­nyn­da endi 20 jyldan keıin el bú­gin­gideı orasan jetistikterge qol jetkizetindigine senim bildiretinder qatary tym sırek edi. «Sarapshylar» Qazaq­stan egemendik alǵan el retinde álsi­reıdi jáne Keńester odaǵynan muraǵa qalǵan ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası jáne ekologııalyq problemalar aýyrt­palyǵynyń saldarynan qulap qalady dep boljam jasady. Osy aıtylǵandardy sanap shyǵýdyń ózi-aq kez kelgen adamdy sharasyzdyq tyǵyryǵyna tireıtin edi. 1991 jyly Qazaqstan aýmaǵynda álemdegi eń iri antropogendik ekologııalyq apat: Semeı ıadrolyq polıgony jáne Aral teńiziniń qasireti oryn alǵan bolatyn. Keńestik ıadrolyq synaqtar sal­da­ry­­nan 1,5 mıllıon qazaqstandyq zardap shekti. Olardyń kópshiligi radıasııa saldarynan syrqatqa shaldyǵyp, kóz jumdy. 40 jylǵa sozylǵan ıadrolyq synaq kezeńinde 500-ge jýyq ıadrolyq jarylys jasalyndy. Osynyń kesirinen orasan zor aımaq lastandy jáne júzdegen jyldarǵa deıin adamdardyń ómir súrý úshin qajetsiz qula dúzge aınaldy. 1960 jyldan bastap Aral teńizi, álemdegi kólemi jaǵynan eń iri tórtinshi kól sýalyp qalý qaýpiniń sheginde tur. Bul Ortalyq Azııadaǵy eki uly ózen – Ámýdarııa men Syrda­rııa­nyń sýyn retteý jónindegi KSRO-nyń saýatsyz saıasatynyń saldary edi. Maqta alańdaryn sýarý jónindegi bul tereń oılastyrylmaı jasalǵan shara aqyrynda qorshaǵan ortaǵa orasan zor zııan shektirip, teńiz arqyly kún kórip otyrǵan júzdegen myń adamdardyń ómirine qasiret ákeldi. Qazaqtyń ulan-ǵaıyr uly dalasyn patshalar men Stalın júzdegen myń «senimsizderdi» jer aýdaratyn nemese A.Sol­jenısynniń «GÝLAG arhıpıla­gyn­da» máńgilikke sýrettelgen «eńbek lagerlerindegi» jumysqa jiberetin nemese el ishindegi «tentekterdi» túzeýge jiberetin aı­maqqa aınaldyrdy. Bul rette adamdardy mal tasıtyn vagon­darǵa tıep alyp, ulan-ǵaıyr daladaǵy elsiz aımaqtarǵa aparý jıi qoldanatyn sharaǵa aınaldy. Nemister, polıaktar, koreıler, cheshender jáne basqa kóptegen etnostar eriksiz ózderiniń tarıhı otandarynan qol úzip, alys aımaqta eshbir úmitsiz jaǵdaıda qalǵandaı edi. Keıinirek 1950 jyldary tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý jeleýimen Qazaqstannyń orta­lyq jáne soltústik bólikterine júzde­gen myń orystar, belarýstar jáne ýkraındar qonystandyryldy. Mine, osyndaı sharalardyń sal­dary­nan 1991 jyly Qazaqstan 130-dan astam etnos úshin ekinshi otanyna aı­naldy. Al óz atamekenindegi qazaqtar san jaǵynan azshylyqqa uryndy. Kóp­­shiliktiń esebinshe, osy aıtyl­ǵan­dar­dyń bári eldiń quldyraýǵa ushyraýyna jetkilikti jaǵdaı edi. Buǵan qosymsha Qazaqstanǵa KSRO-dan muraǵa qýaty jaǵynan álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenal qaldy. Qa­zaqstandaǵy ıadrolyq arsenal qýaty brı­tandyq, fransýzdyq jáne qytaı­lyq ıadrolyq arsenaldardyń kólemin qosyp eseptegennen de qýatty edi. Aqıqatyn aıtsaq, el shyn máninde birqatar sheteldik úkimetter tarapynan Qazaqstan «eger álemdegi alǵashqy ıadrolyq qarýy bar musylman memleketi bolatyn bolsa, aqshalaı kómek jáne saıası qoldaý kórsetiledi dep emeksitken jan-jaqty qyzyqtyrýshy áreketterge tap boldy. Teńiz jaǵalaýynan qashyq­tyq­taǵy, bar bolǵany 16 mıllıon ǵana halqy bar Qazaqstan bir jaǵynda Reseı, bir jaǵynda Qytaı sııaqty álemdik derjavalar qonystanǵan turaqsyz aı­maqta qalǵan edi. Al memlekettiń sheka­rasy halyqaralyq quqyqtar boıynsha áli bekitilmegen bolatyn. Sol bir ke­zeń­de Qazaqstan jáne onyń demo­kra­tııalyq turǵyda saılanǵan Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaev betpe-bet kelgen jaǵdaı naq osyndaı edi. Osylaı bola tursa da N.Nazarbaev óziniń strategııalyq boljampazdyǵy­nyń, kóshbasshylyq talantynyń arqa­syn­da jaǵdaıdy jedel túzep, qalyp­tasqan ahýaldy birtindep qolaıly múmkindik­terge almastyrdy. Syrtqy saıasattaǵy sheberlikpen qol jetkizgen jetistikter eldiń ishki saıası jaǵ­daıyn­daǵy mindetterdi oıdaǵydaı sheshýge yqpal etti. N.Nazarbaevtyń Prezıdent retinde alǵash qabyldaǵan sheshimderiniń biri qýaty jaǵynan álemdegi tórtinshi ıadro­lyq arsenaldan úzildi-kesildi bas tar­typ, qasiretimen aty shyqqan Semeı polıgonyn jabýy edi. BUU-nyń Bas Assambleıasy bul sheshimniń jahandyq dárejedegi orasan zor mańyzyn atap kórsete kelip, Semeı polıgonyn jabý týraly sheshimge qol qoıylǵan kún – 29 tamyzdy Halyqaralyq ıadrolyq synaq­tar­ǵa qarsy is-qımyl kúni dep jarııalady. Mundaı tarıhı sheshim Qazaqstan­nyń álemdegi barlyq memlekettermen ózara tıimdi baılanys jasaı alatyn beıbitshiliksúıgish, ashyq ta zaıyrly memleket mártebesin bekitti. Keıinnen bul jaǵdaı memleketke rekordtyq tikeleı shetel ınvestısııasy quıylýynyń nátıjesinde eldiń ekonomıkalyq da­mýy­nyń orasan zor jetistikterge jetýine yqpal jasady. Prezıdent Nursultan Nazarbaev kópvektorly syrtqy saıasat dep atala­tyn kóregendik saıasatyn qoldana oty­ryp, Batystaǵy da, Shyǵystaǵy da ha­lyq­aralyq áriptesterimen berik jáne ózara tıimdi qarym-qatynas jasaýǵa bar­lyq kúsh-jigerin saldy. Qazaqstan Reseımen, Qytaımen jáne basqa memlekettermen memlekettik shekara máse­le­sin rettep qana qoıǵan joq, sonymen birge, 1993 jyldan beri 150 mıllıard AQSh dollarynan astam tikeleı shetel ınvestısııasyn tartýǵa qol jetkizdi. Bul búkil Ortalyq Azııa aımaǵynyń ekonomıkasyna salynǵan ınvestısııa­nyń 80 paıyzyn quraıdy. Sáýegeı «sa­rapshylar» boljaǵan kóptegen kúıreý kezeńderin aınalyp ótken Qazaqstan ekonomıkasy álemdegi eń jedel damyp kele jatqan ekonomıkaǵa aınaldy. 2007-2009 jyldary bul el álemdik qarjylyq daǵdarystyń saldarlaryn oıdaǵydaı jeńe bildi jáne resessııaǵa ushyraǵan joq. Táýelsizdiktiń alǵashqy 20 jylynda Qazaqstanda adam basyna shaqqandaǵy IJО́ mólsheri 1994 jylǵy 700 dollardan 2010 jyly 9 000-nan astam dol­lar­ǵa ósti. Bul aldyn-ala  boljalynǵan merzimnen 5 jyl buryn jáne álemdegi kez kelgen memlekettegi kórsetkishter­den de jyldam júzege asty. Árıne, buǵan bir jaǵynan eldegi munaı, gaz, tabıǵı ýrannyń orasan zor qory da yqpal etti. Alaıda, mundaı jetistikterge jetý úshin, eń aldymen, batyl eko­nomıkalyq reformalardyń jáne saıa­sı turaqtylyqtyń barynsha múm­kindik bergendigi aqıqat. 1997 jylǵy jeltoqsanda el asta­na­syn Almaty qalasynan Astanaǵa kóshi­rý jas memleket úshin shyn mánindegi betburys kezeń boldy. Bar bolǵany 280 myń ǵana halqy bar, jete damy­maǵan provınsıalyq Aqmola qalasy­na el astanasyn kóshirgen kezde Qa­zaqstan áli de úlken ekonomıkalyq qıyn­dyqtar qursaýynda turǵan bola­tyn. О́tken 14 jyl merzim ishinde el astanasy ulttyń jedel damyp kele jatqan qýatty ortalyǵyna, qazirdiń ózin­de 750 myń halqy bar sáýletti de saltanatty qalaǵa aınaldy. HHI ǵa­syrda salynǵan álemdegi sanaýly megapolısterdiń biri bola turyp, Astana sonymen birge búgingi zamandaǵy eń jas astanalardyń birinen sanalady. Astana ulttyq jetistikter sımvolyna aınaldy. Bul qala shyn máninde qazaqstandyqtar úshin buryn armandaý da múmkin emes kórinetin jetistikterge jetýdiń senimdilik tuǵyryna aınaldy. Qoǵamda qalyptasqan etnıkalyq jáne dinı ár taraptylyq jaǵdaıynda eger Qazaqstan beıbitshilik, túsinistik jáne tatýlyq ahýalyn saqtaı almaǵan bolsa, reformalardy júrgizý, memlekettegi turaqtylyq pen damýdy qa­lyptastyrý múmkin emes edi. Qazaqstan qaqtyǵystar men jaýlyqqa qarsy tu­ra­tyn yntymaqtastyq pen dostyq rýhyn saqtaı bildi. Eldegi qalyptasqan etnos­aralyq jáne konfessııaaralyq tatýlyq modelin qazirdiń ózinde shetelderdiń sarapshylary jan-jaqty zertteý ústin­de. Qazaqstan sonymen birge ózara túsinistik ıdeıasyn halyqaralyq sahnada da damytyp keledi. Qazaqstan Azııa­daǵy ózara is-qımyl jáne senim shara­lary jónindegi keńes jáne Álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileriniń  sezi sııaqty bedeldi de nátıjeli uıymdardy qura otyryp, halyqaralyq dárejede zor tabystarǵa jetýde. Qazaqstan berik te turaqty prezıdenttik-parlamenttik demokratııalyq júıe qurdy jáne onyń sheńberinde BAQ jáne úkimettik emes uıymdar qoǵamdyq kún tártibin qalyptastyrýda eleýli ról oınaıdy. 2011 jyly N.Nazarbaev óziniń ókilettigin 2020 jylǵa deıin uzartý týraly referendým ótkizý jónindegi daýys berý quqyǵy bar aza­mattardyń jartysynan astamy qýat­ta­ǵan usynysty qoldamaı tastady. Onyń ornyna Prezıdent óziniń demo­kra­tııa­lyq qaǵıdattarǵa adaldyǵyn dáleldeı otyryp, merziminen buryn saılaý ót­kizý jóninde bastama kóterdi jáne osy saılaýda zor basymdyqpen jeńiske jetti. Ulttyq sheńberdegi damý jetistikteri halyqaralyq sahnada da óziniń tıisti jalǵasyn tapty. 2010 jyly Qazaqstan EQYU-ǵa oıdaǵydaı jáne tıimdi tór­aǵalyq etti. Jeltoqsanda el astanasy 11 jyl úzilisten keıin alǵash ret EQYU Sammıtin qabyldady. Sammıt qorytyndysynda mereıtoılyq Astana deklarasııasy qabyldandy jáne Eýropadan, Amerıkadan jáne Eýrazııadan kelgen 56 qatysýshy-memleketter ózde­ri­niń Uıym sheńberindegi yntymaq­tas­tyǵyn nyǵaıtýǵa múddeli ekendikterin dáleldedi. 2011 jyly Qazaqstan óziniń Shanhaı yntymaqtastyq uıymy tóraǵaly­ǵy­nyń sheńberinde onyń alty múshesi arasyndaǵy kópqyrly yntymaq­tas­tyq­ty jańa sapaly deńgeıge shyǵarý maqsatyndaǵy jumysyn júrgizdi. 2011 jyldyń maýsym aıynda Qazaqstan jaqynda ǵana atyn ózgertken Islam yntymaqtastyǵy uıymyndaǵy (IYU) bir jyldyq tóraǵalyq mindetine kiristi. Álemniń 57 memleketi kiretin osy uıymda beıbitshilik, yntymaqtastyq jáne damý qaǵıdattaryn jemisti júzege asyra bastady. Tamyz aıynda Qazaq­stan IYU-nyń basqa da memleketterimen birlese otyryp, ashtyqtan zardap shekken Somalıge kómek qolyn sozdy jáne 350 mıllıon dollar mólsherinde qarjy jınaýǵa muryndyq boldy. Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qarsa­ńyn­da turǵan Qazaqstan eldiń ishindegi qol jetkizilgen jetistikterdi, sondaı-aq halyqaralyq arenadaǵy qol jetkizgen jetistikterdi laıyqty maqtan tuta­dy. Sonymen birge, el qazirgi kúnde bel­gilengen bolashaqtaǵy uly maq­sat­tar­dy is júzine asyrý úshin áli de orasan zor jumys atqarý kerek ekendigin barynsha sezinedi. Bul asýlardyń alynatyndyǵyn sizderge dáleldeıtin de qazaqstandyqtardyń ózderi bolady.

The Wall Street Journal basylymy

(AQSh).