Qansha degenmen, Edil men Jaıyq jaıyndaryn jastaıynan jamsatyp úırengen Ánes saqabamyz tez sergip, birden ǵaryshkerdiń shaýjaıyna jarmasyp, aýjaıyn baıqady: «Toqtar baýyrym, kez kelgen qazaqtyń bir kórsem deıtin jigitisiń. Biz saǵan tánti bop kelemiz. Týrasyn aıtshy, seni osynshama ataq-dańqqa, adam balasy ańsaýǵa ımenetin erlikke jetkizgen ne? Men orys ishinde, Reseıde, balyqshy otbasynda óskenmin. Olardyń ózen jıegine qurǵan aýdy tarta almaıtyn bozókpelerine deıin qazaqty kemsitip sóılep, shetke qaǵatynyn bilemin. Atpal azamatsyń, alǵyr-aq shyǵarsyń, biraq sonyń barlyǵy ımperııanyń óktemdigin jeńýge azdyq etedi. Aıtshy, qandaı kúsh seni osyndaı dúleı dańqtyń tuǵyryna kóterdi, qaraǵym», – dedi.
Maǵan qaptaldasa otyrǵan alpamsa deneli azamat eki ıyǵyn dereý qomdap jiberip, dúr silkinip: «Namys!» – dep gúr ete qalǵanda men jigittiń sultany men syrttanyna endi jolyqqanymdy bildim. «Namys! – dedi qaıtalap. – Namys! Sen jalǵyzsyń! Únemi jalǵyzsyń! Onnyń, júzdiń, myńnyń ishinde de jalǵyzsyń! Al men – áskerı synaq ónerkásibinde isteıtin 40 myń adamnyń ishindegi jalǵyz qazaqpyn. Temirtaýdaǵy jumysshylardyń ishinde júrgende de, áskerı áýe ýchılıshesinde oqyǵanymda da ózimniń jalǵyzdyǵymdy sezindim. Qudaıdyń bergen dene qabiletiniń arqasynda eshkimdi basyndyrǵamyn joq. Biraq jalǵyz ekenimdi olar únemi esime salyp otyrdy. Meniń mamandyǵym – básekelesterdiń mamandyǵy. Bir avıa-otrıadtaǵy 20-25 ushqyshtyń árqaısysy seniń ári áriptesiń, ári básekelesiń. Mamandyqtyń talaby solaı.
Aǵattyq jibermeı, qatelespeı turmaısyń. Tehnıka jańa jáne óte kúrdeli. Tipti, ınjener-konstrýktorlardyń ózi keste men syzbaǵa qarap jón kórsetedi. Al synaq ushaǵy ár salanyń úzdik jetistigin qamtıdy. Ushaqty ǵana emes, seniń tereńdetilgen fızıkalyq, tehnıkalyq ǵylymdy ıgerýiń shart, ǵaryshtyq radıobaılanys pen atom júıesi óz aldyna bir ǵylym. Sonyń barlyǵyn qatań áskerı tártipke úılestirý kerek. Denińniń saýlyǵyn qalypty saqtaý úshin kúrdeli medısınalyq bilim de qajet. Sol ǵylymdarǵa súıene otyryp, ár jolǵy ushqanyńnyń esebin jasaý tipti qııamet. Seniń sol esebińdi óte joǵary deńgeıdegi júzdegen mamandar, ushaq óndirisine qatysty 40 myń qyzmetker kútip otyrady. Sheshimdi soǵan qarap jasaıdy, seniń biliktiligińdi soǵan qarap baǵalaıdy.
Qanshama aspan qyrandary sol esep berýden súrinip, synaq alańynan shettetildi deseńshi. Bul saladaǵy jumys barysynda shyǵyn da bolyp turady. 1977 jylǵy kezekti ushaq synaǵynan keıin bizdiń avıaotrıadtyń ózinde 17 jigitten aıyryldyq. Aerodrom bos qaldy. Olar qandaı qaharman azamattar edi deseńshi! Qazirge deıin ózegim órtenedi. Maǵan da tórt ret: «Sekir!» degen komanda berildi. Biraq, kabınany tastamadym, keıin bári tańǵalyp júrdi. Osyndaı jaǵdaıda da ózińniń jalǵyzdyǵyńdy sezinesiń. Sebebi, múlt ketseń: «Oı, mynaý qoı baqqan qazaqtyń balasy emes pe. Joǵary tehnıka men avıasynaq otrıady munyń ne teńi?!» – deıdi ashyqtan-ashyq. Dosyń da, qasyń da, básekelesiń de, mehanık te, ınjener-synaýshy da, konstrýktor da, general da solaı oılaıdy jáne solaı dep aıtady. Sóz saǵan emes, ultyńa tıedi. Ulttyń kinási qansha? Sonshama bir qabiletsiz, jasyq ult emes qoı qazaq. Ony jaqsy bilemin. Ultymnyń saǵyn syndyrsam, men syndyramyn ǵoı. Qatelesip jatqan, synaqqa shydamaı ketip jatqan, qaza tapqan olardyń óz uldary qanshama.
Joq, olar maǵan ondaı keńshilikpen qaramady. Sondyqtan da, ultyma – qazaǵyma, ata-baba arýaǵyna, eń sońynda jalǵyz shesheme sóz keltirmes úshin bar namysymdy boıyma jıdym. Júris-turysymdy, ómirlik ustanymymdy, kúndelikti qarym-qatynasymdy bylaı qoıǵanda, mylqaý tehnıkamen jekpe-jek qalǵanda da ózimdi qaırap, namyspen jumys istedim. Sonda árbir temir tetik maǵan sóıleıtindeı, syrlasatyndaı bolyp kórinetin.
Iá, myna ǵaryshkerimiz (biz úshin áli ǵaryshker), Jaratqan Iemniń naǵyzdy namyspen nyǵyzdap, peıilimen jaratqan myq ta kesek jaratylysy eken. Joǵarydaǵy sózderdi aıtyp otyrǵanda bir emes, birneshe ret Allany, arýaqty, anasyn aýzyna aldy. Sonda, shynymen de ıemizdiń kıesine senetin bolǵany ma. Syryn bilemin degen bir syrlasy erterekte: «Ǵaryshta uly bir saryn bar. Beınebir: «Alla, Alla!» dep sybyrlap turǵandaı estiledi», dep aıtqany aqıqat bolyp shyqqany ma?
– Endi qalaı oılaısyzdar, bul úsheýinsiz táýekelge barý múmkin emes. Adamǵa qýat beretin jumbaq rýh kúshiniń bary ekeni ras. Adam tóze alatyn múmkindikten de joǵary qysymdy jeńýge múmkindik beretin sol táýbe. Estııar bola bastaǵanymnan meni anam Kámııa soǵan tárbıeledi. Shyǵaryp salyp turǵanda: «Ulym, eshqashanda Jaratqan Ieńe, ata-baba arýaǵyna kúdiktenbe. Seniń ata-babań kıeli adamdar, olardyń rýhy seni únemi qoldaıdy. Tipti, Shaıtankóldiń de piri bar. Solarǵa sıynyp, táýbeńe kelip júr», – dep amanattap aıtqan.
Durys. Batyr. Sózsiz batyr. Batyr da anasyn, ata-babasyn kıe tutady eken. Rýh kúshi degen sol, áne. Biraq, biz kútken jaýapqa bir sóz jetispeı tur. Biz úshin Toqtar Áýbákirov eń áýeli qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵaryshker retinde qadirli. Al sol ǵaryshkerimiz namys, kıe, adam tózgisiz qıyndyqtar men qııametter týraly aıtqanda, bizge tańsyq ǵarysh dúnıesin, ǵarysh zymyranyn, ǵarysh saparyn til ushyna ilmegeni qalaı?
– Eger maǵan: synaqshy ushqysh pen ǵaryshker ekeýiniń birin tańda dese, men oılanbastan ushaqty tańdar edim. Al qaısysynyń jaýapkershiligi men azaby aýyr dese, taǵy da oılanbastan synaq ushqyshy bolý aýyr dep jaýap bererim anyq. О́ıtkeni, adamǵa túsetin atmosferalyq qysym men salmaq, jattyǵýdyń azaby men ǵazaýaty ekeýinde birdeı. Ǵaryshqa bir-aq ret ushasyń. Seni myqtap kresloǵa bekitedi de ushyryp qoıa beredi. Esh nárse istep áýre bolmaısyń. Bárin de sen úshin avtomat basqarady. Tek atmosfera qabatyna shyqqanǵa deıingi qysymǵa shydap berseń boldy. Árıne, qıyn. Zymyran jerden tik kóterilip samǵaı jónelgende, keýdeń ezile kresloǵa jabysady da, moınyń alǵa eminip, eki kóziń óz betińdi óziń kóretindeı bolyp sharasynan shyǵyp ketedi. Meniń qasymdaǵy sheteldik ǵaryshkerdiń sol kezde záre-quty qalmaǵany esimde. Ol bul kúıdi aýyr qabyldady. Al bul – maǵan tanys kúı. Qıyn, alaıda mınýttarǵa ǵana sozylatyn ondaı qysym azabyna shydaısyń.
Al dybystan jyldam zymyranmen qaıta-qaıta ushýyńa týra keledi jáne álgindeı kúıdi saǵattap basyńnan keshesiń. Bir núkteden kózińdi almaısyń, tipti, kirpik qaǵýǵa murshań bolmaıdy. Sál abyrjý kirse ushaqqa ıe bola almaısyń, jyldamdyqtyń tezdigi sondaı, artyq qybyr etseń bitti, onyń baǵyty nemese salmaqtyń tepe-teńdigi ózgerip ketýi múmkin. Bul sózsiz apatty jaǵdaıǵa dýshar etedi. Al apatty jaǵdaı týdyrýǵa seniń eshqandaı qaqyń joq. Sondyqtan ushaqty júrgizýshi de, ınjener-mehanık te, konstrýktor da, buıryq beretin komandır de ózińsiń. О́ıtkeni, áýede saǵan eshkim kómek bere almaıdy.
Demek, bar jaýapkershilik óz moınyńa júkteledi. Seniń ár qımylyńdy túsirip otyratyn baqylaý quraly bar. Jerge oralǵan soń sonyń bárin qaǵazǵa jazyp, esep berýiń kerek. Bul da óte jaýapty is. Seniń sol esebińe qarap ınjener-konstrýktorlar, zaýyt ınjenerleri sheshim qabyldaıdy. Esep berýdiń qatań talabyna jaýap bere almaı, synaq ushaǵynan bas tartqandar qanshama. Qanshama termın bar, ár tetiktiń jumysy ár qalaı, bireýi jyldamdyqqa qatysty, biri fızıkalyq zańdylyqty bilýdi qajet etedi, úshinshisi taza tehnıkalyq uǵym. Dybystan jyldam ushaq úshin ushýdan da qoný qıyn. О́te jyldam ekpinmen zymyrap kele jatyp, kemeniń shaǵyn aılaǵyndaǵy ilgek turǵan tusty dáp basyp qoný sondaı bir dáldikti qajet etetini óz aldyna, kilt toqtaǵanda, eki kóziń murnyńnyń ústine shyǵyp ketedi. Qysymnyń joǵary bolatyny sondaı, ókpe-baýyr, ishek-qaryn bir-birine jabysyp qalady, tamyrlaryń qatty qysymnan syǵylyp, terińnen qan shyp-shyp shyǵyp turady. Kıimińdi sheshkende, qan men ter aralasyp, qyzyl josa bolyp shyǵasyń. Talyp qalatyn sátiń de bolady.
Sondaıda keıbir oqys jaıttar bolyp turady. Eń zamanalyq talapqa saı, basqarýy óte kúrdeli, kúrdeli tehnıkalyq tetiktermen jabdyqtalǵan, qarý-jaraǵy saı jáne eń ushqyr túri – MIG ushaqtary. Men onyń MIG-21, MIG-23, MIG-25, MIG-27, MIG-29, MIG-31 sııaqty túrleriniń synaǵyna bastan-aıaq qatystym. Al jalpy synaqtan ótkizýge qatysqan ushaqtardyń markasy − 50. Sonyń ishindegi eń kúrdelisi MIG-29K ushaǵy. Dybystan jyldam ushaqty kemege qondyrý kerek-tin. Ony synaý barysy Keńes Odaǵynyń áskerı ónerkásibine úlken syn boldy. Qanshama asa joǵary deńgeıdegi aqyl-oı ıeleri, densaýlyǵy myqty azamattar sony ıgerý barysynda basyn qaýip-qaterge tikti deseńizshi. Biraq solar bárin muqııat oılastyrdy degenmen, ushaqtan aqaý shyqpaı turmaıdy.
Bir joly maǵan osy ushaqtyń qansha jyldamdyqqa shydaı alatynyn synaý tapsyryldy. Bul áskerı áýe mashınasynyń 1500-1600 shaqyrym jyldamdyqty alatyndaı tehnıkalyq múmkindigi boldy. Strelka tili 1200 shaqyrymdy kórsetkende, ushaq biliner-bilinbes minez kórsetti. Odan keıin dirildep, syqyrlaı bastady. Demek, onyń boıynda bir aqaý bolǵany. Ushaqty qondyryp, qandaı jyldamdyqta, qaı tusta nendeı syr bergenin jazyp berdim. Erteńinde joǵary esepteý quralyna súıengen komıssııa músheleri eshqandaı aqaý tappaǵanyn aıtty. Men óz pikirimnen qaıtqanym joq. Aqyry synaq bastyǵy shaqyryp alyp, meniń esebimdi tyńdaǵan soń: «Áýbákirov ótirik aıtpaıdy, izdeńder», dedi. Eki kúnnen keıin aqaýdy tapqandaryn, onyń meni qalaı baıqaǵanyma tań qalatyndaryn aıtyp, keshirim surady. Al men ony ushaqpen «sóılese» otyryp baıqaǵan bolatynmyn. Shyn berilseń, temir de syryn aıtady. Ushaqtyń ár dirilin búkil deneńmen, ishki ıntýısııańmen sezine bilýge tıistisiń. Onsyz synaqshy ushqysh bola almaısyń.
Sonymen, Toqtar kókemizdiń kózsiz batyrlyǵyna kózimiz jetti. Sonda bizdiń bul namysty, erjúrek, alǵyr, oqymysty ınjener, denesi pálenbaı atmosferalyq qysymǵa shydaǵan, densaýlyǵy myǵym, kórik keýdeli alpaýytymyzdyń qınalǵan kezi bolmaǵan ba? Sonshama jankeshti táýekeldiń ishinde júrip pende retinde seskenip, qorqynysh bılep, úreıdiń bir sát te bolsa boıyńdy titirkendirmeýi múmkin emes qoı.
– Seskený, seziktený, qorqý, saqtaný sezimi – ǵaryshkerdiń de, synaqshy ushqyshtyń da bárine tán. Marǵaýlyq, qapersizdik qaterge uryndyrady. Tek sony úreıge jeńdirmeý qajet. Úreı – ajalǵa bastaıtyn jol. Sondaı-aq, ádetten tys qorqýdyń shekarasynan asqan oqys oqıǵalar da bolyp turady. Áskerı ushaq bolǵandyqtan da qarý-jaraqtyń túr-túrin synaýǵa týra keledi ǵoı. Atom bombasyn da, sýtegi bombasyn da, kádimgi bombany da qanatymyzǵa ilip, synaǵan kezimiz boldy. Bir joly dybystan da joǵary jyldamdyqpen zymyrap kele jatyp, áskerı zymyrandy nysanaǵa baǵyttadym. Aldymda ol zýyldap bara jatýy tıis qoı. Jabdyqtardyń barlyǵy zymyrannyń atylǵanyn kórsetip tur. Biraq álgi snarıad joq. Sol kezde qatty soqqyǵa ushyradym. Burylyp qarasam, ushaqtyń bir qanaty kórinbeıdi. Sóıtsem, zymyrannyń alǵashqy jyldamdyǵynan ushaqtyń jyldamdyǵy basym bolyp, ushaq qanaty ózin qaǵyp ótken ǵoı! Jarylǵan zymyran artta qaldy, kók júzinde aýdaryla-tóńkerile ushyp men kettim. Jerdegiler: «Sekir! Sekir!» – dep buıyryp jatyr. Tórt ret aıtty. Qandaı sheshim qabyldaısyń? Sen synaqshy ushqyshsyń. Mynaý – pálenbaı mıllıon somnyń ushaǵy. Jerdegi 40 myńnan astam qyzmetkerdiń taǵdyry saǵan qarap tur! Olardy jerge qaratqanym namys emes pe: «Ushaqty qondyramyn. Apatty aerodromdy daıyndańdar!» – dedim. Temir qanat serigimdi erkime baǵyndyryp, qonýǵa beıimdedim. Tek jyldamdyqty azaıtýǵa bolmaıdy, onda ushaq shaıqalaqtap, qalbalaqtap, erikke baǵynbaıdy. Áıteýir, ata-baba arýaǵy, sheshemniń tileýi demep, jyldamdyqty eń sońǵy sátte ǵana baıaýlata aerodromǵa qondym ǵoı. Árıne, bul – qorqynyshtyń shekarasynan asqan táýekel. Eger úreıge jeńdirsem, onda sen maǵan búıtip qadalyp suraq qoıyp otyrmas ediń. A, solaı ma?!.
Solaıy solaı. Tula boıyna namys tunǵan tulǵa, namystan quıylǵan tiri músin, ıaǵnı, saf namystyń ózi. Sonda namysty namystandyrǵan uǵymnan tys belgisiz túısik bolmaýy múmkin emes. Jáne namystyń ózi pendege tıesili sezim. Endeshe, pende bolyp jaratylǵan soń namys pen pendeshilik sezimniń ǵumyryńda bir ret betpe-bet kelmeýi, pendeniń pendeshilikke boı aldyrmaýy múmkin emes.
– Qoldan batyr jasaýǵa janym qarsy. Ár adamnyń ereksheligi óziniń dilinen, maqsatty kásibinen, naqty adamdyq múmkindiginen týyndaýy qajet. Týmysyńa jat qasıetti tánińe ekseń de sińire almaısyń. Ár nárse tabıǵı ári retimen boıyńa juqsa – qut, retsiz zorlyq – jut.
Men de osyndaı kúrdeli, namysty, deńgeıli mamandyqty birte-birte boıyma sińirdim. Tipti, bári de sonaý esimdi bile bastaǵan balalyq kezimdegi erikten tys túısikten bastaldy. Mysaly, men jas kúnimde maldyń jaýyryny men omyrtqasyn ushaq etip ushyryp oınaıtynmyn. Sol qý súıek jaýyryn men omyrtqany qolyńa qondyryp, ushaq etip ushyrý kez kelgen aýyldyń balasynyń oıyna kele bermeıtin qııal. Demek, ushqysh bolamyn dep oılaýdyń ózi múmkin emes kezde meniń dilimde – ushý týraly bir qushtarlyqtyń bolǵany ras. Sol túısik damı kele meni aspanǵa jeteledi.
Al eń qıyn nárse – úreı, sodan keıin qorqynysh. «Qoıandy – qamys óltiredi, erdi – namys óltiredi» deıdi. Úreı, qorqynysh ómirde bolmaı turmaıdy. Solardy jeńgen túnim – meniń ómirimdegi eń uly erligim dep esepteımin. Múmkin, sen aıtqan namys pen pendeshilik sezimniń betpe-bet kelgen sáti sol shyǵar. Ony avıasııa oqý ornyndaǵy 3-kýrsta oqyp júrgende basymnan keshtim. Medısınalyq baqylaý komıssııasy júregimnen aqaý taýyp, endi ushyp-ushpaý máselesi kúmánǵa aınaldy. SÝ markaly ushaqtardyń synaǵy der shaǵynda, pálenbaı jylǵy azaptyń nátıjesin kóretin kez, ózge ushqysh áriptesteriń de saǵan boısynyp qalǵan shaq... Budan shettep qalý – burynǵy azapty eńbegińdi esh ketirý degen sóz. Al ne isteı alasyń? Densaýlyqtyń aty – densaýlyq. Úlken namystyń ózi densaýlyqtyń aldynda sharasyz.
Mine, osyndaı synaq sátinde sen aıtqan pendeshilik sharasyzdyq eriksiz meńdeı bastady. Jataqhana shetindegi orman ishinde sendelip kettim. Kenet... Iá, kenet!... Qolymdaǵy tranzıstor: «Búkilodaqtyq radıodan KSRO halyq ártisi Bıbigúl Tólegenova qazaqtyń halyq áni «Gaýhartasty» oryndaıdy!» – dep habarlady. Turǵan ornymda qatyp qaldym. Án bastaldy! Qandaı asqaq án! Jibekteı esilgen qandaı uly daýys! Jáne qazaqtyń arý qyzy dúnıe júzin ánimen moıyndatyp tur. Konsert 25 mınýtqa sozyldy. Qazaqtyń halyq ánin álemdik deńgeıge kóterdi. Ánmen birge qazaqtyń namysyn áýeletti. Endeshe, qazaqtyń qyzynyń sol bıikke kótergen namysyn men nege jerge túsirýge tıispin. Erkek atyma, qazaqtyń jigiti degen atyma syn emes pe!? Nege masqara bolýym kerek. Qalaıda synnan ótemin! – dep sol sátte qatty shamyrqandym. Sol namyspen kúni-túni, janymdy aıamaı aýyr-aýyr jattyǵýlar jasap, jan-tánime salmaq túsire synap, bastapqy qalpyma kelgen soń, komıssııaǵa baryp: «Meni tekserýden ótkizińizder», – dep talap ettim. Esh aqaý taba almady dárigerler. Bári de jan-tán kináratyn qalaı qalpyna keltirgenime tań qaldy. Eger sol joly pendeshilikke jeńdirsem, Bıbigúldeı qazaq qyzynyń álemdi baýraǵan ánin, qazaqtyń halyq ánin estimesem, ultymnyń sol áýeni túısigimdegi tylsym kúshti oıatpasa, onda búgingi Toqtar Áýbákirovti bilmegen bolar edińizder. Sol arqyly qazaq halqynyń da eńsesi keminde on jylǵa pás tartar edi.
Tursyn JURTBAI
