Namys taqyrybyn beıneleıtin fragmentter (jalǵasy)

Shyntýaıtyna kóshkende, dybys­tan jyldam MIG-29K ushaǵyn adymdap ólsheıtindeı kemeniń alaqandaı aılaǵyna qondyrý – arman ári adamnyń múmkindiginen tys oqıǵa bolatyn. Ol álem avıasııasynyń qııaly – ǵaryshqa ushqanmen teń edi. Ǵaryshtyń qıyndyǵy – aldynda sheksiz qarańǵy keńistik. Al, SÝ-dyń aldynda tuńǵıyq tylsym teńiz! Aıyrmasy osy ǵana. Qaı el, qaı ult oǵan umtylmady deseńizshi. Oǵan birinshi bolyp Keńes Odaǵynyń jáne birinshi bolyp meniń qolym jetti. Dúnıejúzilik avıasııa tarıhyndaǵy rekord! Sol rekordtyń ıesi ataný arqyly álem tarıhyna máńgilik atyń jazylyp qalady. Bul sol kásiptiń shyńy! Odan artyq qandaı ataq kerek! 
Joq, kerek eken. Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy arqyly resmı moıyn­dalýyń tıis. Áıtpese bolmaıdy. Al osy ataq saǵan on alty aı buryn Joǵarǵy Keńeste bekitilip qoıǵan. MIG-29K ushaǵynyń «Tbılısı» kreıserine qonýyna úles qosqandardyń barlyǵy, qarapaıym jumysshydan bastap Bas konstrýktorǵa deıingilerdiń bári syı-syıapaty men ataǵyn alyp qoıǵan. Al saǵan bir aýyz jyly iltıpat joq. Nege? Eń joǵary laýazym ıeleri men qolbasshylar meni ózine shaqyryp «Seniń eńbegiń batyr ataǵyna laıyq. Joǵarǵy Keńestiń Prezıdıýmy bekitken. Endi Bas hat­shyǵa óziń kirip shyqsań qalaı bolady. Bolmashy nárse...» – degen emeýrin tanytty. Oılaryn túsindim. Bar másele meniń ultyma, qazaqtyǵyma baılanysty eken! Qalaı namystanbaısyń. Meni emes, ultymdy basynyp tur ǵoı! Ultym úshin táýekel dedim. Mıhaıl Gorbachev habardy estigende: «Orys tabylmady ma?» – depti. Ol álemdik ımperııanyń ámirshisi. Áýeli ımperııanyń jetistigine qýanýy kerek edi. Sol ımperııany álem aldyna shyǵarǵan azamatyna qýaný qajet bolatyn. Joq, Gorbachev olaı istemedi. Bas qolbasshy – kókiregine shemen bop qatqan shovınıstik óktemdigin jeńe almady. Men − áskerı adammyn. Ol – Joǵarǵy bas qolbasshy. Sondyqtan da, men qandaı marapatqa da: «Saýlyǵyńyzdy tileımin, joldas joǵarǵy bas qolbasshy», – deýim kerek edi. Al maǵan Batyr ata­ǵynyń belgisin taqqan Máskeý qala­lyq májilisinde: «Keńes Odaǵyna qyzmet etemin!» – dep ýstav boıynsha qalshıyp turdym. 
Mine, meniń jańaǵy jaýabymnyń astaryndaǵy: «Qazaqtan basqa adam joq boldy jáne menen basqa laıyq adam tabylmady. Al, qaıtesiz?» – degen emeýrindi olar da túsindi. Shyndyǵynda da, ol – ımperator emes, sol baıaǵy Stavropol kombaınshysynyń óre­sindegi adam ekenin tarıh dáleldedi. Mine, meniń namysymdy pendeshilik minezime jeńdirgen kezim osy. Oǵan ókinbeımin. 
Bul, shyndyǵynda da, minezge bitken ójettik. Jalpy, qazaqtyń namys­ty erlerine Kremldiń bas qojaıyn­darynyń yqylasy onsha aýa bermegen. «Murtty kósem» ańyzǵa aınalǵan dıvızııa komandıri Baýyrjan Momyshulyn ózi shaqyrtyp qabyldaǵanda: «Men bir ǵana qazaqty jaqsy biletin edim (Ol Álıhan Bókeıhanov bolatyn!)», – dep qolyn súlesoq berip shyǵaryp salǵany soǵan dálel. Zady, Stalınniń mysy Baýkeńniń mysyn basa almaǵan sekildi. Soǵan namystanǵan Iosıf Djýgashvılı, shaqyrǵan adamyna óz qolynan tapsyrǵysy kelgen Batyr ataǵyn da, general ataǵyn da «umytyp ketse» kerek. Al Toqtar Áýbákirov alyp shyqty. «Muny qudireti kúshti qojaıyn­nyń qolynan tartyp aldy» dep maqtanyshpen ásirelep aıtýǵa bolady. 
Qazaqtyń er ulanynyń mundaı ataǵy týǵan eline – respýblıkasyna kesh jetti. О́ıtkeni, onyń isi de, esimi de óte qu­pııa edi. Almatyǵa demala kelgende Oljas Súleımenovtiń Jazýshylar odaǵyna habar berip, «Qazaq ádebıeti» arqyly barsha qazaq qaýymyn dúrildete qýandyrǵany áli esimde. Biz – Toqtar Áýbákirovtiń atyn sonda tuńǵysh ret estidik. 
− Qazaq baspasózi, jalpy baspasóz arqyly el atymdy tuńǵysh ret sonda estip bildi, − dedi Toqtar sál únsiz qalyp. Sóıtip, óz elimdi ózim alǵash ret jarııa araladym. Eń birinshi týǵan Qarqaralyma bardym. Bir aýyldan eki Keńes Odaǵynyń Batyry shyǵyppyz. Soǵys ardageri Martbek Mamyraev Qaraǵandyda aýrýhanada eken. Baryp sálem berip, batasyn aldym... 
Sodan kóp uzamaı 90-jyldyń so­ńynda kosmonavtar otrıadyna qabyl­dandym. Komıssııaǵa jalǵyz-aq ótinishim boldy. Meni qosalqy quramda uzaq ustamaýyn ótindim. О́ıtkeni, joǵary ınjenerlik tehnıkanyń tilin bilip kel­dim ǵoı. Aǵzalardyń synaǵynan da, oǵan túsetin atmosferalyq qysym synaǵynan da qınalmadym. Onyń bar­lyǵy áskerı ushaq synaǵynan tanys jaılar. Sondyqtan da men eń qysqa merzimde, tórt aı daıyndyqtan soń ǵaryshqa ushtym. 
Bala kezimde, túnde shóptiń ústinde shalqamnan jatyp-ap tuńǵıyq kók aspanǵa, juldyzdarǵa uzaq qarap, oıǵa qalatynmyn. Mynaý qap-qara aspan­nyń ar jaǵynda ne bar eken? Ana jymyńdap turǵan juldyzdardyń tasa­syndaǵy planetalarda adam bar ma? Sheksiz qarakók keńistiktiń sheti qaı­da? Sol qııalyńnyń júzege asqaly turǵany úshin, árıne qýanasyń. Ári bul jolǵy sapar elimniń amanaty bolǵandyqtan da, jaýapkershilikti de erekshe sezinesiń. 
Ǵaryshqa ushar kezdegi tylsym sharasyzdyqtyń bir sátke eles berip ótetini týraly, boıyńda amalsyzdyq bıleı­tinin, tipti úreıdiń de qylań beretinin joǵaryda aıttym. Sen túpsiz keńis­tikke zymyrap súńgip barasyń. Zymyran atmosferalyq keńistikte kólbeýi de múmkin, ne sol kúıinde túpsiz tuńǵıyqqa sińip joǵalýy da, jer­di qaıtip kórmeýiń de, oralmaýyń da múm­kin... Al atmosferaǵa shyqqan soń múlde basqa áserde qalasyń. Sen ańsaǵan ǵa­rysh keńistigi alqarakóktenip túpsiz tuńǵıyqa tartady. Sol planetalardyń biri sııaqty sen de jerdi shyr aınalyp júrsiń. 
Ǵaryshta júrip Jerdi kórgende, anamdy kórgendeı sezindim. Qýandym. Aspannan qaraǵanda oǵan janyń ashıdy. Kip-kishkene ǵana sharasyz jaratylys. Bala – anasynyń sútimen qorektenip, kúnin kórip jubanady. Al adamdar Jerdi emip kúneltip jatyr. Jaı tynysh emip jatqan joq, tyrnap, tistep mazasyn alyp «Túbinde ananyń, ana sútiniń qadirin túsiner me ekenbiz?!» – degen oıǵa qalasyń. 
Jerdiń kókjıekpen syzylǵan boıaý­yn ǵaryshtan kórgen 561 adam bar. Solardyń barlyǵy da: «Planetamyzdy saqtaý kerek, aıalaý kerek! – degen oıǵa keledi. Túzde, alysta júrgende – úıge qaıtqyń keledi. Anańdy kórgiń keledi. Men ǵaryshta júrgende týra sondaı sezimde boldym. Meniń Jerge qaıtqym keldi. Jerge! Tek Jerge! Qonǵan kezde eń birinshi sezingenim – topyraqtyń ıisi! Dalanyń ıisi! Jýsan ıisi! Men ǵaryshta segiz-aq kún boldym. Al onda bir jyl bolǵan azamattar bar. Olar Jermen jylap kórisedi. Jerden qasıetti, odan sharasyz, odan ystyq jaratylys joq! Bolmaıdy da! 
Ana, Jer-ana, Ana men Jer! Ba­tyrdyń baýyryn jylytyp, ózegin órtegen, ǵumyrynyń qas-qaǵym sátinde umytpaǵan, dem bergen, qoldaǵan kıe – anasy eken. Eki sóziniń biri – «Ana». Al, áke, ákelik ańsar, ákelik úlgi qaıda?
– Osy boıyma bitken qasıettiń barlyǵy ákem Ońǵarbaıdyń bel kúshi­nen. Tulǵa, keń keýdem, atmosferalyq qysymǵa shydaıtyn kórik – ókpe, qýat-kúsh, jigerli júrek – bári sol kisi­den daryǵan. Al qan-tamyryma ys­tyq meıirim-qaıyrym syılaǵan, sol ata-babam­nyń rýhyn janyma quıǵan, tir­shi­ligime mán-maǵyna bergen, atadan, ákeden qalǵan qýat-qabiletti bir maqsatqa baǵyttaǵan, azamattyq-jigittik namys sútin emizgen – anam. Son­dyqtan da tánim – ákeme tán bolsa da, janym – anamdiki, ıaǵnı, tán – ákeden, jan – anadan. Ákem meniń óte jas kezimde dúnıeden ozdy. Onyń beınesin, ata-baba arýaǵyn syılaýdy anam úıretti. Únemi: «Seniń ata-babań, ákeń – jerge qaraǵan jeti ulyn emes, elge qaraǵan bir ulyn maqtanysh etken. Sen sol elge qaraǵan bir ul bolýǵa tıissiń. Eldi, jerdi, eldiń kıesin, jerdiń kıesin umytpa. Bireýdiń namysyn taptama, óz namysyńdy basyn­dyrma. Adal, ádiletti bol»,– dep únemi meıirimmen aıtyp otyrýshy edi. Anamnyń sol sózderi meniń besik áldıim boldy. Sol áldıge qanyp óstim. 
Meniń ákem Ońǵarbaı – usta, zerger bolatyn. Ol kezde eldiń qolynda aqsha joq. Biraq bizdiń jaqta kúmis teńgeler boldy. Ákem solardan zergerlik buıymdar soǵatyn. Áıelderdiń syrǵasy men saqınasy, zerli kúmis buıymdar, taǵysyn taǵylar. Sol ákem túıgen tonnyń kúmis túımesin keıin aýyldyń aqsaqaldary maǵan syılady. Bul túıme – men úshin ákemniń kózi. Eń kıeli mura. О́kinishke qaraı, ákeden qalǵan bar belgi – sol kúmis túıme ǵana. 
Ákemiz erte dúnıeden qaıtqan soń – bar aýyrtpashylyq anamyzdyń moınyna tústi. Ol kisiniń qınalǵany, soǵan qaramaı qabyrǵasy qaıysa júrip bizdi asyrap, saqtaýǵa tyrysqany meni erte eseıtti. Túz jumysyna erte aralastym, ózimniń qatarlastaryma qaraǵanda erte súıektendim. Boıyma kúsh-qýat ta erte quıyldy. Sondyqtan, 10 jasymda sharýashylyq bastyǵynan jumys suradym. Sheshemdi asyraımyn dedim. Túsindi. Ákemniń ustalyǵy sebep boldy ma, áıteýir, meni tokarlyqqa aldy. Balasynbasyn dep bar kúshimdi salamyn. Sonda men buraǵan burandany, gaıkany úlkender keri shyǵara almaı: «Neǵyp qatty burap tastaǵansyń?» dep tańdanyp júretin. 
Eń baqytty kúnim – shesheme alǵashqy jalaqymdy qolyna ustatqan kúnim. Ondaı rahatty, baqytty kúıdi ómiri qaıtip sezingen emespin. «Men – endi jigitpin, men endi sheshemdi asyraımyn, anam endi qınalmaıdy, men barmyn!» – degen bala sezim, bala maq­tanysh keýdemdi kernegen sát áli esimde. Sonda anamnyń súıip turyp aıtqan ósıeti áli jadymda. Sol ósıeti meniń ómirlik ustanymym boldy. Ol – el kıesi, jer kıesi ata-baba rýhy, namys jáne ádil adaldyq. Jer kıesi demekshi, meniń anam Shaıtankóldi erekshe kıe tutty. Bir joly men qat­ty aýyrdym, jazylmadym. Meni er­tip baryp Shaıtankólge minájat etkizdi: «Balam, sen umytpa. Munyń aty – Shaıtankól emes, Áýlıekól. Qara­shekpender alǵash kelgende kóldiń basyna kergi – aıshyq ornatypty. Sony kól jutyp qoıypty. Sodan bastap orystar seskenip, «Shaıtan kól» dep atap ketipti. Esińde bolsyn, bul kóldiń aty – Shaıtankól emes, Áýlıekól! Kıesi de, ıesi de, kepıeti de bar. Bul jerge sýǵa túspe, kıesi atady. Kelgende táý etip keletin bol. Muny umytpa. Umytpa!», – dep ósıet etti anam. Men sol jolǵy ushyqtaýdan soń jazylyp kettim. 
Sodan bastap men Áýlıekóldiń áýlıeligin moıyndadym. Qasıetinen seskendim. О́mir baqı táý etip kelemin. Osydan biraz jyl buryn bir ulym Qarqaralyǵa dostarymen demalýǵa ketken. «Shaıtankólge – Áýlıekólge túspe. Kıesi bar», – dep eskerttim. Jastar qaperinde ustaı ma. Sodan: «Aýyryp qaldy. Dárigerler esh shara jasaı alar emes», – degen habar keldi. Qaraǵandy dárigerleriniń de daýasy qonbady. Túpki sebebin surasam, ol dostarynyń qolqalaýymen Shaıtankólge túsipti.
Sheshemniń aıtqan sózi esime tústi. Balama bul joly batyra aıtyp, Áýlıekóldiń basyna baryp keshirim surat­tym. Sol sátten bastap jazylyp sala berdi Áýlıekól ulynyń urpaǵynyń qateligin keshti. Áýlıekól anashymnyń arqasynda áýeli meni, sodan keıin ulymdy dertten aıyqtyrdy. Mine, jer kıesi degen osy! 
Árıne, Bulanty men Bileýtiden bastaý alatyn suhbat sapary tolas tappaı, úzilip-jalǵanyp otyrdy. Ana týraly tolǵanystyń sońy, árıne, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıteti stýdentterimen bolǵan kezdesýde odan ári jalǵasty. Uly ananyń ańsarly uly búgingi urpaqtyń ańsary týraly ne oılaıdy. Eliniń erteńinen ne kútedi? 
– Men qazir Qazaqstan temir joly­nyń áýe qatynasy joldary salasynda keńesshimin. Jol qatynastary kompanııalary osy mınıstrlikke bekitilgendikten de óz mamandyǵym boıynsha ózim biletin máselelermen, sonyń ishinde Qazaq avıasııasynyń búgini men erteńine qatysty múdde­lerge nazar aýdaramyn. Bul sala­daǵy biz­diń muqtajdyǵymyz kóp-aq. Ásirese, áýe joly men aspan keńistigi halyq­aralyq jol qatynasynyń ǵana emes, halyqaralyq geosaıasattyń, halyq­aralyq ekonomıkanyń negizgi tutqasyna aınalyp bara jatqandyqtan da, tájirıbeli azamattyń kózqarasy men keńesi mańyzdy sharanyń biri dep oılaımyn. Munyń ishinde, ǵarysh ta, áýe áskerı ushaqtary da qamtylady. Jalpy, men bul qyzmetime jáne ondaǵy mamandarǵa rızamyn. Qaıda júrmeıin, qaı ortaǵa túspeıin, báribir, meniń ustanymym – bilim, bilim jáne bilim. Keler urpaq bilimdi, bilikti bolsa eken. Bilim – eshqashanda jamandyqqa jibermeıdi. Ekinshi, búgingi jastarǵa, ózderiniń bilikti oılaryndaǵydaı shyn rýhanı táýelsiz memleket kerek. Áńgimelese júrip ańǵarǵanym osy. Áli kóp dúnıe ózgeredi. Ustanym da, ustyn da, baǵyt ta, qundylyqqa kózqaras ta ózgeredi. Eń baqytty memleketti sol jastar qursa eken. Sózsiz qurady. Men soǵan senemin! 
Ataǵyna – abyroıy, boıyna – oıy, kemeline – kelbeti, turysyna – jú­risi, júregine – táýekeli, mıyǵyna – mysy, meıirimine – qaıyrymy, ýájine – sózi saı jigit syrttanynyń kádim­gi tirshiliktegi etekbastylyq ómiri qalaı ótip jatyr eken – degen suǵa­naq oı júıkemniń túbinen shúı­kelen­di de turdy. Bul kez kelgen uly tul­ǵa­lardyń talmaýytty tusy, «bir kem dúnıe» degizetin dilgir. Geteni de, Tols­toıdy da, Abaıdy da áttegen-aımen eske al­dyr­ǵan. Bir sózben aıtqanda, «shy­myl­dyqtyń ar jaǵyndaǵy áńgime». 
– Shymyldyqtyń ar jaǵyna jasyryp qalatyndaı meniń esh qupııa ómi­rim joq. Bári de barshaǵa aıan. Te­mir­taýdan ushqyshtar daıyndaıtyn áýe ýchılıshesine attanǵanǵa deıingi bozbalalyq shaǵymda bozókpelik mahabbat mashaqaty bolǵan shyǵar. Oǵan ókinbeımin de, umytpaımyn da. Ol da on segizge tolmaǵan óspirimniń sezimin toltyratyn, atamekendi umyttyrmaıtyn, qaıta saǵyndyratyn faktor. Al sonaý qıyr shyǵystaǵy, ne mań ormannyń ishindegi, asa qupııa mamandyqtyń ıe­siniń ómirin kólegeıleıtin «shymyl­dyq» bolmaıdy. Bári de, is-áreketiń tıisti adamdardyń, tipti qan qysymyń da dáriger mamandardyń baqylaýynda. Syrt dúnıemen baılanysyń de shek­teýli. Biraq, bizdi, eń senimdi, ajarly, ójet arýlar qorshady. Sonyń eń tań­daýlysy Tatıana – meniń jarym boldy. Eki ulym bar. Olar barynsha patrıot, otanyn – Qazaqstanyn, Qarqaralysyn súıedi. Toqtarlan dep nysanalap qoıǵan nemerem bar. Al, solardyń ishinde ózime tartqany, qońyrym – Tomırıs. Júregi sondaı batyl. Jas balada, sonyń ishinde qyz balada seskený degen bolýy kerek qoı. Al, bul qońyrym aeroshanamen barynsha yzǵytyp kele jatsam da: «Bas, ata, bas!» – dep ózimdi qamshylaıdy. Jyldamdyqqa qumar. Mine, meniń ádetten tys oqıǵalarǵa, ant mezgilindeı qaterli oqıǵalarǵa qumarlyǵym osy qońyrymnyń boıynda saqtalyp qalǵan. Ekeýiniń qaı mamandyqty tańdaryn qaıdan bilemin, biraq, júrekti, adal, shynshyl adam bolatyndaryna senemin.
О́mir men ólimniń ortasynda ómir súrip úırengen er adam – ata úshin bul da úlken medeý. 
Mine, taǵy da bir jol túsip, endi jer kıesi – Qarqaralyǵa da bet aldyq. Saýal da qysqa, jaýap ta nyq. Emeýrini mol, Toqtardyń adamgershiligi men kishipeıildigin kórsetken, adamdy – ataǵyna qarap emes, syılastyǵyna qarap syılaıtyn minezin tanytqan sapar. Bul sapardyń ishinde ǵaryshqa qatysty sańlaq ataýlynyń, sonyń ishinde, Toqtardyń komandalas-ǵarysh­kerleriniń kóbi bar edi. Syrtta júrsem de: «Aǵasynyń tilin almaıtyn baýyr bola ma eken», – degen ýájinen tutylyp, osy joly utylyp kele jatqan betim edi. Ǵaryshker sańlaqtarmen de syr tartysyp, demimiz birige shyǵyp qalǵan. О́zimsine ári qonaqjaısynyp, ańyzǵa aınalǵan MIG avıasııalyq konstrýktorlar bıýrosynyń Bas konstrýktory Ovanes Mıkoıannyń temeki tuqylyn bir-eki ret kúldikke aparyp salǵam. Endi bir mezette Ovanestiń ózi meniń qolym­daǵy temeki tuqylyn eppen alyp, anaý buryshtaǵy sebetke ekinshi ret apara jatyr edi. Toqań – Toqtar Áýbákirov alystan qarap turdy da: «Bári de retti», degendeı basyn rııasyz shaıqap qoıdy. Demek, meni de solardyń qatarynda teń sanaǵany.
Iá, bári de Abaı atam aıtqandaı, «retimen jaratylǵan dúnıe», óz retimen ótip jatyr. Toqtar aǵamyz atqandaı, ár nárseniń tabıǵı minezińmen ári retimen tula boıyńa qonǵany – qut. Ár júzdesýdiń sońynda Toqtar aǵamyz suq saýsaǵyn bilep: «Umytyp ketpe meni! Habarlasyp tur!» – deıdi. Mundaı ójet­tiktiń syrttanyn umytyp meni ne qara basypty, sonsha. Sol sátte ózim de marqaıyp, eńsem eki eli ósip qalady. E, eńsem ósse, nesi bar, men de qazaqpyn. Al qazaqtyń eńsesin ǵaryshqa deıin Toqańnyń ózi – Toqtar aǵamnyń ózi ósirip ketken joq pa! Eńsemiz bıikteı bersin, endeshe. 
Dep, taǵy bir jónin suraǵanymda, meniń mádenı saqabam Mádı Arty­ǵalıev: «Toqań: «Torǵaı dalasynan seniń, Móldir kózińdi kórdim» – dep ándetip, qarshanamen jortyp júr» – dedi. E, dalany saǵynǵan ul dalanyń ıisin keýdesine sińirip almaq eken ǵoı. Ol da retimen kelgen tabıǵı sezim. Áıtpese, namys pen adaldyqtyń qýatty zulpyqaryna shaq keletin ne bar, táıiri! Saparlas, syrlas bolǵan kezdi umytpaǵanymdy esine salaıyn dep qolyma qalam alǵanym da sondyqtan.

Tursyn JURTBAI

(Maqalanyń basyn 97-nómirden oqı alasyzdar)