Muqaǵalı kóshesi – seniń kósheń...

Qazaq poezııasynda áldeqashan óziniń bolmys-bitimin jyrdan qashaǵan shaıyr búgin jetpis degen belesti baǵyndyryp otyr. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń qalyń oqyrmany atynan Iran-Ǵaıyp aqyndy mereıtoıy­men quttyqtaı otyryp, qalamgerdiń shy­ǵarmashylyǵy týraly ma­qalany oqyrman nazaryna usynamyz. 

Dúnıe dıdarynda kimmen bolsa da tanysyp, uǵysyp, til tabysýǵa týra keletindeı. Tirshilik jolynda, taǵdyr dárgeıinde ǵumyr keship júrgendikten adam adamǵa qaramaı tura ma?! 

Ádebıetti tóńirektegennen keıin aqynymen de, aqynsymaǵymen de, jazýshysymen de, jazýshy bolǵysy keletindermen de aralas-quralas bolasyń. Ondaıdyń qyzyǵy óz aldyna. Neshe alýan minez, san túrli óleń, keıde aqylǵa qonbaıtyndaı kórinetin tosyn jaǵdaılardyń kýási bolasyń. Aqyn, jazýshy dep osylardy aıtady eken ǵoı dep oılaı­syń. Álde jurt solaı oılasyn dep qasaqana isteletin jasandy minezderdi tanısyń. Tabıǵattyń ózinde oqta-tekte kezdesetin sırek qubylystardaı qalamger minezi de, taǵdyry da anda-munda ádebıet­te qylań beredi. Sol taǵdyr, sol minez, turmys, júris jaza­tyn­dardyń bárine tıesili enshi sııaq­ty naıqalyp basyp, teńselip júr­gen qatarlastarymdy kórgende taǵdyr mańdaıyńa solaı júrýdi jazba­ǵannan keıin bári beker ekenine kóziń jete  túsetindeı. Qasym men Muqaǵalı taǵdyry ózge eshkimge buıyrmaq emes. 

Úlken aqyn-jazýshy aǵalarmen tanysyp, bilisýdiń ózi qyzyq. Keı aǵalarmen apta saıyn telefon­men habarlasyp, suhbat, dóńgelek ús­telge jaýap alyp jatsaq ta, betpe-bet kezdesken alǵashqy kúni: «Qaı balasyń? A-a... Qaıda isteı­siń? M-mm...» dep yńyrana jaýap qatady. Mundaıda ózińnen óziń qaradaı qysylasyń. Túsine almaı álek bolyp júrdik. Shynymen umy­typ qala ma? Álde... Iá, osy «álde» sııaqty. Baıaǵy jasandylyq. Al keı aǵalarmen múlde sóılesip kórmegenbiz. Telefon arqyly da. Sonda da tanysqan bette el­beń qaǵyp, jadyraı kúlip, ár qada­myń­dy baqylap júrgen úlken eke­nin sezdirip, kem-ketigińdi aıtyp, arasynda jyly sózin de aıamaı arqańnan qaǵady. Ondaıda jańaǵy aǵańdy múlde jaqsy kórip, qurmetteı túsesiń. Anaý aǵama qa­raǵanda, osy aǵamnan suhbat alǵan durys-aý dep topshylaısyń. Osylaı aldyńǵy aǵalaryńa degen kózqarasyń qalyptasyp, bireýdi sebeppen, bireýdi sebepsiz unatyp-unatpaı, ózińe rýhanı shekara syzyp alady ekensiń, Bul, bálkim, durys emes te shyǵar. Aınalyp kelgende adamnyń bárimen tatý, bárimen dos bola almaıtynyńdy osyndaı jaǵdaılardyń ózi túsindirip beretindeı. Uzaqtaý aıtylǵan álqıs­samyzdyń tórkini – Iran-Ǵaıyp. Aqyn. Jurtta qalyptasqan sózge sensek: minezi qyrsyq, ózi qısyq, sóılese qalsań qyńyr, biraq óleńi myqty aqyn eken. Aqy­ryp sóıleýdi unatatyn, aqyryn sóıleýdi bilmeıtin adýyn eken. Solaı deı tura jýrnalıst bitken ol aqynnan suhbat alýǵa qumar. Sebebi nede? Meniń oıymsha, jurt aıtqan minezdiń bári boıynda bola tura, ózi sóılegendi jaqsy kóredi. Onda da jurt aıta bermeıtin tosyn jaýaptarǵa qumar. «Esińiz durys pa?» dep suraq qoısań da jaýap beredi. О́ıtkeni, ol eshkimge uqsa­ǵysy kelmeıdi. Tek Aqynǵa uqsaýdy, Aqyn bop qalýdy, Aqyn bop ǵumyr keshýdi armandaıdy. Onyń óleńdi syndyryp jazatyn sebebi de sol, menińshe. Erekshelený. Bir kezde olaı jazýdy kóp qalamaqy alýdyń amaly dep aıtqandar da boldy. Poezııanyń ár tarmaǵyna aqsha tólengendikten, bólip jazsa, tarmaq kóp. Soǵan sáıkes, qalamaqy da mol dedi. Men oǵan senbeımin. Ol birinshiden, oıǵa baılanysty bólinedi, ekinshiden erekshelenýge baılanysty syndyrylady. Bul ózińdi tabý, ózińdi izdeýdiń bir joly ekenin umytpaýymyz kerek. Qazir sondaı óleńdi kórsek, birden Iran-Ǵaıypty eske alamyz. Odan basqa eshkim olaı jazbaıdy.

Al, Iran-Ǵaıyp jastarmen tanysqanda birden úıine shaqyrady nemese ashanaǵa súıreıdi. «Kezinde bizge aǵalarymyz kómektesip tu­ratyn» dep qamqor bop júredi. Birde Jazýshylar odaǵynyń aldynda bir jas jigitpen kezdesip qalyp, qolyna aqsha usta­typ ketti. Kúnde bolmasa da, apta­syna bir «Qazaq ádebıetindegi» súıikti qaryndastaryn ertip alyp, ózi ortasynda gúr-gúr etip, burynǵy «Qalamgerge» túsip bara jatady. Ádebıetshiler úıinde kesh bolsa, sońǵy qatarda otyryp, júr­gizý­­shimen, ıa sahnada óleń oqy­ǵan aqynmen zaldy basy­na kótere «sóı­­lesip» otyrady (Ádebıetshiler úıinde Járken men Iran-Ǵaıyptyń jurttyń bárine belgili, ol ekeýinen basqa kóp eshkim otyra bermeıtin saılaýly oryndary bar). Jańa óleń jazsa boldy, Odaqqa kelgen saıyn arnaıy kirip, oqyp ketedi. Onyń keıbirine mán berip, keıbirin júrdim-bardym tyńdaımyz. Gazetke óleńi shyǵatyn kúni bir, shyqqan kúni taǵy kelip, sháı-páı ishedi. Qazir oılap otyrsaq, sonyń bári aqyn­dyq minez, jas dáýrendegi bazardy ańsaý eken. О́tkendi saǵynǵan saıyn burynǵy qalǵan ádetterdi sol kúnderdi eske túsirý úshin, sodan lázzat alý úshin qaıtalaıdy. 

Birde taǵy jańa óleńin oqydy. О́mir men ólim arasy jaıly edi. Oqyp berip, shyǵyp ketkennen keıin artynan júgirip baryp, qaıta aıtqyzyp, jazyp aldyq. Bizge unaǵan bir shýmaǵyn aıtsaq, aǵamyz boı bermeıdi. «Bul jerde dramatýrgııa bar. Sender túsinbegensińder ǵoı. Men Máskeýde neshe jyl oqy­dym osyny» dedi. Biz endi osy áńgi­mesin qulyqsyz tyńdadyq, oǵan qaraǵanda óleńi unap barady. О́mir­degi lakýnany adam nemen toltyrady? О́mirdiń mánin, jannyń táttiligin adam qalaı túsinedi? Árı­ne, ólimdi eske alýmen. Ol son­shalyqty qorqynyshty nárse de emes. Eske alýdy aıtamyn. Al ajaldyń ózi úlken belgisizdikterge jeteleıtin tuńǵıyq túnek qoı. Jan túrshigedi, júrekti qozǵaıdy. Al sony bir sát umytý úshin, ótkendi saǵynasyń. Saǵynǵan saıyn, jaqyndaısyń. Jaqyndaǵan saıyn jasaryp, dúnıeniń shattyǵyn ǵana eske alyp, jalǵandyǵyn umytasyń. Biraq ómirdiń yldıy bastalǵan shaqta sonyń bári ýaqytsha, aldamshy nárse ekenin oılap taǵy qamyǵasyń. Aqyn jany osylaı alaı-dúleı kún keshedi. Gúlnur Nurasylova ánin jazǵan «Qol jet­pesim» óleńi de biz jazyp alǵan óleńimen maǵynalas edi. 

Ǵumyrdy bir sen dep keshemin,
Búginnen erteńge kóshemin.
Talanyp talqyńa tússem de,
Taǵdyrymdy ózim sheshemin.

 Gúl-gúldeı jaınap,
Bulbuldaı saırap,
Baqytyńnyń ıranbaǵynda.
Alystan baýrap,
Jaqynnan arbap,
Aınaldyń ba altyn saǵymǵa?
Qorǵanyp buqpaı,
Qarmanyp yqpaı,
Talanymnyń tarttym qıynyn.
Kónergenimshe,
О́le-ólgenimshe,
Qoljetpesim, quzar bıigim.

О́mirdi bir sen dep súremin,
Qaıǵyryp jylaımyn, kúlemin.
Keýdeme máńgilik uıala,
Kóklandanyp soqqan júregim.
 
Sarǵaıyp, somdanyp, saqtanyp,
Ǵalamat órtińe qaqtalyp.
Bir súıip, armanym bolmas edi
Kelmeske ketsem men attanyp.
Bul mahabbat týraly ǵana óleń emes qoı. Tipti, men ǵashyqtyq pen ma­habbattan góri  munda arman, yntyzarlyq, ómirge degen qush­tarlyq basym dep oılaımyn. Aqyn nege ólimdi kóp aıta bastady? Bul qart­tyqtyń da belgisi shyǵar. Jetpis degen ońaı jas emes. Oǵan parasatpen jetýdiń ózi qıyn. Bir jaǵy oılaımyn aqyly bútin adam ólimdi jıi eske alady. Ol bul dúnıe­niń qyzyǵyna batyp ketpes úshin. Adamǵa aqyrǵy aıaldamadan ózge qandaı ýaıym qajet? 

Al,
Dúnıe...
Oınadym –
Kúldim:
Mániń joǵyn bildim.
Jyladym –
Syqtadym.
Jalǵandyǵyń – uqqanym. 

Al dúnıeniń jalǵandyǵyn uq­qan adam О́limmen, Ajalmen syr­laspaǵanda qaıtedi? Sony jıi oılamaǵanda ózge neni oılaıdy? Bálkim, Munardy joqtaǵannan beri ýaıymy shyǵar. Abaıdyń «ýaıym­syzdyǵyńa ýaıym qyl» degenin «Men ishpegen ý bar many» jazǵan Iran-Ǵaıyp, álbette, biledi. Sol pesasynyń ózi – zar. «Qorqyttyń kóri» – zar. Aqynnyń kóp jaǵdaıda joqtap, zarlap, yzalanyp jyr jazatynyn jasymen de, ómirmen de baılanystyryp túsingiń keledi-aq.

* * *
Iran-Ǵaıyp – aqyn. Onyń dra­malyq shyǵarmalarynyń kórkem­digi ózge sózdiń enshisi. Tutas aqyndyq ǵumyrynda jetken jetistigin de aıta almaspyz. Bizge aqyndyǵy, sodan keıin qarttyǵy jaqyn. Keıin kórgen, kesh tanyǵan býyn retinde alǵashqy óleńderin oqysaq ta, Iran-Ǵaıyptyń keıingi aýyr oıly óleńderi eńsemizdi basyp turady. Meniń biletinim: ol Muqaǵalıdy janyndaı jaqsy kóredi, qasterleıdi. Jas kúninde óleńmen hat jazyssa, Muqań ómirden ótken soń neshe san óleń arnady. Bálkim, Iran-Ǵaıyptyń Muqaǵalıǵa arnaǵan jyrlarynyń ózi bir kitap shyǵar. Eseptep kórý kerek. 

Muqaǵalı poezııasynda Maıgúl beınesi poetıkalyq fıgýraǵa aınalsa, Iran-Ǵaıyptyń Munary onyń poezııasynyń bir azaly bu­­ry­shyndaı bolyp kúńirenip tu­ryp aldy. Iran-Ǵaıyptyń óleń­derinde jasan­dylyq joq. «Joq­tan qarmap, kór-jerdi óleń qyl­­maıdy». Onyń bolmysy sol. Bar kemshiligimen, bar artyq­shy­lyǵymen, ol – aqyn. 

Tarıhta bir óleńi qalsa, ony aqyn dep esepteýge bolady deıdi eken álem ádebıetshileri. Kimnen ne qalaryn Qudaı biledi. Aqynnan sóz qalady. Sol sózi kádege jarasa – baq. 

Jyr jazamyn jat kózge
burqyraǵan,
Jaraqatym ishimde, 
syrtym aman.
Kúndiz kúlip júremin 
jurtpen birge,
Túnde sary súıegim
syrqyraǵan..., 
–dep tolǵanǵan aqynnyń óleń sapary jan aýyrtýmen ótip keledi eken. О́leńge adal aqynnyń aldaǵy kúni alańsyz bolsyn. Taǵy bir jaıt eske tústi. Iran-Ǵaıyp «Qa­zaq áde­bıeti» gazetinde poezııa bóli­mi­­niń meńgerýshisi bolǵan kezde ataq­­ty qart aqynnyń óleńin: «my­naýyńyz jaramaıdy» dep qaı­taryp beripti. Ar jaǵy qandaı oqı­ǵa­men jalǵasqanyn bilmeımin, ázirge, onyń óleńderi redaksııadan qaıt­paı, gazetke jarııalanyp keledi. 

«Maqataev kóshesi» degen óle­ńinde ózi aıtqandaı: «Muqaǵalı kóshesi – seniń kósheń», Iraǵa. Onyń ádebıettegi kóshesi – sulý, kórikti, baýly, mıýaly keń kóshe... 

Baǵashar Tursynbaıuly, 
«Egemen Qazaqstan»
Almaty