Azamattyq sana – qoǵam damýynyń negizgi kórsetkishteriniń biri. Biraq keıde osy qasıet jetispeı jatady. Naryqtyq qoǵamda adamdar kóbinese óz múddelerin ǵana oılap, belgili bir is-áreketten materıaldyq paıda alýdy ǵana kózdeıtini jasyryn emes. Azamattyq sana – osyndaı jeke múddelerden bıik turatyn sana. Ol – jeke bastyń qamynan eldiń qamyn, tutas qoǵamdyq izgilikti joǵary qoıý degen sóz. Otanyńdy oz otaýyńdaı súıý, ómir súrip otyrǵan ortańdy qasterleý, qurmetteý.
Azamattyq sana – ár adamnyń ózin ǵana oılaýdan joǵary turatyn, tutas qoǵamdyq izgilikti qalyptastyrýǵa negiz bolatyn minezdiń kórinisi. Qoǵamnyń, áleýmettiń aldyndaǵy jeke adamnyń jaýapkershilik sana-sezimi. О́ziń ómir súrip otyrǵan ortańnyń, elińniń, tutas memleketińniń qamyn jeý. Bul – ulttyq qundylyqtardy boıyna sińirgen, oı-órisi keń sana bıiginde týyndaıtyn qasıet.
Azamattyq sananyń basty kórinisteriniń biri – ómir súrip otyrǵan qoǵamyń úshin qamkóńildilik, oǵan beı-jaı qaraı almaýshylyq. О́zi úshin ǵana ómir súrý – azamattyq sananyń basty jaýy. Hakim Abaı «О́ziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haıýannyń biri bolasyń; adamdyqtyń qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súıgen qulynyń biri bolasyń», dep azamattyq sanaǵa tán erekshelikti dóp basyp aıtqan. Azamattyq sana joǵary parasat bıigine kóterilgende, ol «Adamzattyń bárin súıetin» baýyrmaldylyqqa, adam balasy úshin qamkóńildikke bastaıdy.
Azamattyq sana – jeke adamnyń qoǵamdaǵy úrdisterge beı-jaı qaramaı, oǵan óziniń azamattyq parasaty turǵysynan qaraýy. «Jumyla kótergen júk jeńil» demekshi, adamı kapıtaldyń sapasyn arttyrýda azamattyq sanaǵa tán qasıetterdi boıǵa sińirýdiń mańyzy zor.
Ár adamdaǵy bul meniń elimdiki, bul meniń zamandastarymnyń ıgiligi, bul ózim ómir súrip otyrǵan ortanyń múlki, tazalyǵy, ortaq jetistigi degen sana qoǵamdy gýmanızmge bastary anyq. Naryqtyq qoǵamda adamdar qatal, meıirimsiz, menmen bola bastaıdy. Onda kóbinese árkim óziniń qamyn oılap júrip, ózgeni, tutas qoǵamdy umytyp ketedi. Bul «ózimdiki túgel bolsa boldy, basqasy maǵan kók tıyn» degen oıǵa bastap, adamdardy qatygez etedi.
Sonda ortaq izgilikti kim jasamaq? Osy tusta ár adamnyń boıyndaǵy azamattyq sana-sezimniń bolýy sheshýshi faktor bolmaq. Al azamattyq sanany qandaı faktorlar quraıdy degen zańdy suraq týyndaıdy. Olar: paryz, ar-ujdan, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilik, adamshylyq mindet, namys, arly aqyl. «Aqyn bol, bolma óz erkiń, al azamat bolý mindetiń», degen orys oıshyly N.Nekrasovtyń zamanyndaǵy aıtpaǵy da osy azamattyq sana jaıly bolǵany kúmánsiz.
Azamattyq sana – bul ózge adamdardyń ómirine qurmetpen qaraý. Olardyń erkindigin baǵalaı bilý. Demokratııalyq qoǵamda budan joǵary qundylyq bar ma? Demokratııa – árkimniń sheksiz erkindigi emes, ózge adamdardyń quqyǵyn qurmetteý. Azamattyq sananyń da negizgi kilti osynda.
Qoǵamǵa ortaq izgilikterdi, adamshylyq qundylyqtar men qasıetterdi baǵalaý, ony óz boıyńnan kórsete bilý – azamattyq sananyń kórinisi. Azamattyq sana – jaqsy adam atana qalaıyn nemese jaqsy atqa ıe bolaıyn dep jasalatyn áreketten emes, ardyń bıiginde, paryz dárejesinde qareket jasaýdan kórinis tabatyn qubylys. Azamattyq sanany Shákárim atamyz «adamdyq borysh» dep ataǵan. «Adamdyq boryshyń, halqyńa eńbek qyl» degende, jeke ózimshil sanadan azamattyq sanaǵa kóterilýdi aıtqan.
Azamattyq sana – adamshylyq qaryzy úshin jasalatyn qareket. Bul – onyń ólshemi. Ár isti qudaı qarap turǵandaı sezim bıiginde, jaýapkershilikti seziný arqyly jasaý. Azamattyq sana – ardyń isi. Máselen, kóshede ketip bara jatqanda shashylyp jatqan qaǵazdy jınaı júrý, qısaıǵan aǵashty túzete salý, súrinip ketken adamǵa kómektesip jiberý, kemtar adamdy joldan ótkizip jiberý, jalpy júrgen jerińde qoǵamdyq izgilik úshin qareket jasap júrý – bular ár adamnyń boıyndaǵy azamattyq sananyń kórinisteri. Biz orta mektepte bilimdi balalarymyzdyń boıyna tek aqparat arqyly ǵana emes, tárbıe arqyly da sińirip, sol alǵan bilimi men tárbıesin azamattyq sanaǵa ushtastyra alýyna yqpal etýimiz qajet.
Azamattyq sana tárbıemen sińedi, boıǵa darıdy, keıin asyl qasıet retinde kórinis tabady. Onyń taǵy bir ólshemi – qoǵamdyq bastamalarǵa úles qosý. Kerisinshe jaǵdaıda, «Sen tımeseń, men tımen, badyraq kóz» bolady da shyǵady. Bul selqostyqqa, nemquraılyqqa bastaıtyn sana. Ár adam óziniń azamattyq sana dárejesine qaraı ózi ómir súrip jatqan qoǵamdy jasaýǵa atsalyspaq. Búgingideı naryqtyq qatynastar kúsheıip, adamdardyń menmendigi, zattyq qarym-qatynas artyp turǵan zamanda, azamattyq sana sol menmendikten bıik turyp, qoǵamǵa adamshylyqtyń dánin sebýge yqpal etpek. Bul – bizge aýdaı qajet qasıet. El bolýdyń basty shartynyń biri de osynda.
Darhan JAZYQBAEV,
fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty
