Eger jahandyq jylyný bolmaǵanda, ony oılap tabýǵa týra keler edi...

Bul biregeı forým alǵash ret EKSPO halyqaralyq kór­mesi aıasynda  ǵalymdardy ǵana emes, sondaı-aq, ınjenerlerdi, No­bel syılyǵynyń jáne «Ja­handyq energııa» halyq­aralyq syı­ly­ǵy­nyń laýreattaryn, eń bedel­di halyqaralyq uıymdar men iri energetıkalyq kom­panııa­lardyń basshylaryn biriktiredi. Kórmede ǵylym men ozyq tájirıbeli ınje­ne­rııa­nyń asqan oıshyldarynyń sın­tezi, adamzattyń júzege as­qan úzdik jetistikteri sıner­getıkalyq áser beredi.
Jańa energetıka taqyryby – búgingi kúni búkil álem úshin ózekti másele. Ol  Qazaqstanda da úlken qyzyǵýshylyq tanytty. Sondyqtan, memleket úshin ótip jatqan prosester men máselelerdiń tutas sıpat alýy, osynyń negizinde, el­diń ishinde de, sondaı-aq, ja­handaný jáne aımaqtyq ın­te­grasııa úderisteriniń sheń­berinde berilgen saladaǵy saıa­satty qalyptastyrý jáne jańar­tý óte mańyzdy.

Qaǵıdatty túrde jańa dáýir

XX jáne XXI ǵasyr ara­ly­ǵy adamzat úshin is júzinde sar­qyl­maıtyn energııa kóz­derin paı­dalanýda orasan olqy­lyqtarmen este qal­dy. Adamzat damýyndaǵy dáýir­lik dúmpýlerdiń biri otty ıge­rý bolǵany barshaǵa málim. Ar­heologtar men tarıhshylardyń kýálandyrýy boıynsha 500 myńnan 1,5 mıllıon jyl bu­ryn oryn aldy.  Jáne sol kez­den bastap kómirtek otynyn ja­ǵý (aǵashtan tas kómir, mu­naı, gazǵa deıin) jer betinde ener­­gııany alýdyń tásili boldy.
Adamzat óziniń uzaq tarı­hynda basqa da kózderdi, búginde jańǵyrmaly dep atalatyn – jeldiń kúshin jáne sýdyń aǵysyn qoldanýǵa ty­rys­ty. Barlyǵymyzǵa da jel dıir­menderi belgili. Biraq bul ádis­ter energııany jalpy tu­tynýda óz úlesin qosa almady. 
HH ǵasyrdyń ǵylymy jań­ǵyrmaly energııa kózderin (JEK) – jeldi, sý energııasyn, kóterilý jáne saıabyrlaý ener­gııasyn, tolqyndardy, kún sáýlesin, geotermaldy já­­ne bıoenergııany paı­da­laný­da ár alýandyqty ashty. Paı­­dalaný tehnologııalary ázir­lense de, baǵasy jo­ǵa­ry bol­­ǵandyqtan, olar dás­túrli kó­mirtegi energetıkasy­men básekelese almady. Nátı­je­sinde JEK nashar qoldanyldy.
Olardyń damýyna qýatty yn­talandyrý qajet boldy. Osy másele boıynsha No­bel syılyǵynyń laýreaty ser Djordj Porter: «Eger kún qýaty jappaı qyryp-joıa­tyn qarý retinde paıdalanyl­sa, fotoenergetıkalyq qon­dyrǵylar júz jyl buryn jumys isteı bastar edi», deıdi. Biraq bul bolǵan joq jáne ózen­derdiń sý energııasynan bas­qa jańǵyrmaly energııa adam­zat nazarynan tys qala ber­di.
Energııa kózderiniń ma­ńyz­dy ǵana emes, sondaı-aq, ba­sym bóligi bolyp tabylatyn kómirsýtek shıkizatyn kóp­tep óndirý bastaldy. Biraq osyndaı shıkizattyń álem­dik qory anyqtaýlar boıyn­sha shekteýli bolyp tabylady. Jáne kómirsýtek tabıǵı qor­larynyń bolashaqta birneshe on­daǵan jylda sarqylýyn boljaǵan belgili bir shamaǵa negiz­delgen boljamdar paıda bo­la bastady. Mysaly, tabı­ǵı gaz qorlary shamamen 60 jylǵa, munaı da osy jyl­darǵa jetedi dep sanaldy. Osy energetıkalyq balama­lar­dy, sonyń ishinde  jańǵyr­maly energııany paıdalaný teh­nologııalaryn izdeýge ıter­meleıtin óte qaýipti belgi­ler boldy. Biraq bul másele jańa munaı jáne gaz ken oryn­darynyń ashylýymen aýyq-aýyq «óńdelip turdy», al odan keıin jańa dástúrli emes kóz­derimen – taqtatas munaı jáne taqtatas gazben uzaq ýaqyt­qa kún tártibinen alynyp tas­taldy. Búgingi baǵalaý boıynsha, mysaly, álemde dás­túrli emes gazdyń qaǵıdaly túr­de alynatyn qorlary (taqta­tas gazy, sondaı-aq, kómir qa­battaryndaǵy metan) 250 jyl boıy qazirgi zamanǵy deńgeıde tutynýdy qamtamasyz etýge múmkindik beredi. JEK úshin taǵy da óte qolaısyz jaǵ­daı boldy, JEK-tiń jetki­liksiz jasalǵan tehnologııala­ry mundaı jaǵdaılarda ener­ge­tı­kalyq naryqta básekelese al­maıdy. Al olardy qaǵıdaly túr­de jetildirý úlken qorlar­dy talap etedi.
Osy oraıda «jahandyq jy­lyný» ıdeologııasynyń ózi­nen ózi paıda bolýy kúshti túrtki boldy. Jer betindegi klı­mattyń edáýir, onyń ishinde sıkldik ózgeristerge ushy­raǵany ǵylym dáıekti túrde dáleldedi. Sebepter kóp. Bul Kún sáýlesiniń, Jer orbı­ta­synyń varıasııasy, jer bede­riniń planetalyq ózgerisi, ma­terıkter, muhıttar jáne teńiz aǵymdarynyń konfıgýrasııasy, geologııalyq proses­ter, janartaý atqylaýlary já­ne t.b. Sondyqtan, Jer sharyn­daǵy jalpy jylyný ne­mese sýýǵa baılanysty múmkin­dikterde tańdanatyn eshteńe joq, mundaı kezeńder tarıhta bolǵan jaǵdaı.
Degenmen, alǵash ret adam áreketinen týyndaǵan an­tro­pogendik faktorlarǵa aı­ryqsha nazar aýdaryldy. Adamzat planetarlyq proses­terge naqty áser etetin qýat­ty kúshke ıe boldy degen túsi­nik paıda boldy. Sonyń ishinde parnıktik gazdardy ǵa­lamdyq aýqymda óndirý jahan­dyq jylynýdyń múmkin sebep­teriniń biri bolýy yqtımal. Nátıjesinde mundaı áserdiń teris áserin tómendetý máse­lesi adamzat úshin ómirlik ma­ńyzdy, óte ózekti boldy. Osyndaı jaǵdaılarda JEK-ti paıdalaný máselesi kómirsýtek shıkizatynyń sarqylý máselesi kútpegen jerden jahandyq mánge ıe boldy. Osyǵan baılanysty amerıkalyq fızık, Nobel syılyǵynyń laýreaty jáne AQSh energetıka eks-mı­nıs­tri Stıven Chý aıtqan bel­gili qanatty sózin eske salǵym ke­ledi. «Adamzattyń tas ǵa­sy­ry tastardyń bitkeninen  aıaq­tal­ǵan joq», degen bolatyn ol. 
Mundaı jaǵdaıdy tú­be­geıli ózgertý jańǵyrmaly ener­gııanyń tehnologııalaryn damytýǵa jáne  oǵan jahandyq mańyzdy qorlar bólýge ákeldi. Nátıjesinde tarıhı qysqa merzimde – eki onjyldyqta – bul tehnologııalardyń jetil­di­rilgeni sonshalyq, jappaı paı­dalaný úshin jetkilikti qol­jetimdi bolýy tarıhta alǵash ret oryn aldy jáne básekege qabilettiligin kúrt arttyrdy.
«Eger qudaı bolmaǵanda, ony oılap tabý kerek bolar edi», degen bolatyn XVIII ǵasyrdaǵy áıgili fransýz fılosofy Volter, JEK qoldanýǵa qatysty onyń maǵynasyn bylaı dep aýystyrýǵa bolady: «Eger jahandyq jylyný bolmaǵanda, ony oılap tabý kerek bolar edi». Endi alǵash ret is júzinde bú­kil adamzat úshin tańdaý múm­kindigi týyndady. Dástúrli kó­mir­tegi energetıkasyn damytý­dy jalǵastyrý kerek pe álde eldiń jáne óńirdiń erek­she­likterin eskere otyryp,  JEK-ke baǵdarlaný qajet pe?
Jahandyq mańyz­dy­ly­­ǵy­men alǵanda jahandyq jy­lyný gıpotezasynyń qazir bir mándi emestigi jáne klı­mat­tyń jahandyq ózgerýinde eleý­li transformasııaǵa ushy­ra­­ǵandyǵy qaǵıdatty túrde ma­ńyzdy emes. Al 2015 jyldyń sońynda Parıjde klı­mattyń ózgerýi týraly kon­fe­rensııada kópshilik elder teń­dessiz qoldaý kórsetken onyń mańyzdylyǵyna jekelegen memleketterde kúmán týdyrdy (mysaly, AQSh-ta).  Biraq bastapqy qadam ja­sal­dy, jańǵyrmaly energe­tıkanyń tehnologııalary qa­ǵı­datty túrde jańa deńgeıge shyq­ty, olardy ekonomıka tur­ǵysynan tıimdi, saıası, eko­logııalyq jáne energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde keri burý múmkin emes bolady.

Tehnologııalyq-ekonomıkalyq olqylyqtyń negizgi kórsetkishteri

JEK tehnologııalary bu­ryn-sońdy bolmaǵan qar­qyn­men damýda, aıtarlyqtaı arzandatyldy, qoljetimdi boldy jáne óziniń paıdalaný aı­maǵyn keńeıtýde. Mundaı da­mýdyń mysaly retinde bir­qatar derekter keltirýge bolady.
Jańǵyrmaly energııanyń damý maqsattaryn alǵa qoıǵan elderdiń sany 2015 jyly 170-den  asty (2008 jyly osyndaı elderdiń sany eki ese az bolatyn – 79). Al klımat boıynsha Parıj kelisimine 1995 jyldyń 12 jeltoqsannan 2017 jyldyń sáýir aıy boıynsha 195 el qol qoıdy, onyń ishinde 144 ratıfıkasııalady.
Jańǵyrmaly energııaǵa jyl saıynǵy ınvestısııalar 7 jyl ishinde (2008-2015 jyldar aralyǵy) 2,5 ese, 130-dan 329 mlrd AQSh dollaryna deıin ósti.
2015 jyly elektr energııa­syn álemdik óndirýde jań­ǵyrmaly energııa kózderiniń úlesi 23,7 paıyzǵa jetti.
IRENA jańǵyrmaly energııa jáne basqa da kózderi bo­ıynsha halyqaralyq agenttiktiń esepterine sáıkes, «taza» ener­gııany óndirýge ketken shy­ǵyn­dar udaıy tómendeý ústin­de.
 Sońǵy jeti jylda jel týrbınalarynyń baǵasy 30-40 paıyz tómendedi, al kún modýlderine shamamen 5 ese tómendedi. Elektr energııanyń ortasha quny jerdegi jel jáne kún elektr stansalarynda edáýir arzandady. Mysaly, kún energııasynyń orta aýksıondyq baǵasy sońǵy 10 jyl ishinde tórt ese tómendedi. Baǵa tómendeýiniń sapaly uqsas prosesi jel energııasyna qatysty da júrip jatyr.
Osy derekterdiń nátı­je­sin­de energııanyń ortasha quny 2025 jylǵa deıin 1 kılovatt-saǵat 4-5 sentke tómendeıdi, al ıadrolyq reaktorlarda já­ne jylý elektr stansala­rynda óndirilgen elektr energııasy aıtarlyqtaı arzan. Nátı­jesinde JEK-ti neǵurlym keńi­nen paıdalanýdyń paıdasy men tartymdylyǵy artady. Bul fakt sońǵy jyldary elektr energııasynyń jańa iske qosylǵan qýattarynda JEK úlesiniń kúrt ósýin sýret­teıdi. Bul úles 2012 jyly psıho­logııalyq turǵydan mańyzdy 50 paıyzdyq mejeden ótti. Jańadan engiziletin energetıkada JEK basym boldy jáne olardyń jalpy álemdik aýqymdaǵy bolashaǵy zor. 2001 jyldan bastap qazirgi ýaqytqa deıin jańa qýattardaǵy JEK-tiń úlesi 4,5 ese ósti jáne qazir ol 60 paıyzdan asady.
Onyń ústine jańa kózder eskilerden aıtarlyqtaı ozýda. Osylaısha, jańǵyrmaly elektr energııasynyń jıyntyq belgilengen qýattary jalpy alǵanda, 7 jylda, 2008-2015 jyldar aralyǵynda 1,6 ese artty. Sonymen qatar, JEK-tiń eski túri – sý energııasy tek 20 paıyzǵa ósti, al jańa túr­leri áldeqaıda joǵary­lady: jel energetıkasy 3,6 ese, foto­elektr 14 ese ósti.
Barlyq jel generator­larynyń belgilengen qýattary 2016 jyldyń basynda-aq álemdik atom energetıkasynyń belgilengen qýatynan asyp ketkeni atap óterlik. Sondaı-aq, kóterilý, tolqyndar energııalaryn, geotermaldyq energııany, bıootyn energııasyn paıdalaný men JEK-tiń basqa da túrleri ósip keledi.

Álemdik trendter jáne máselege oraı týyndaıtyn suraqtar

Odan ári damýdyń sheshý­shi faktory ol energııa ón­dirisiniń, sondaı-aq, tıisti ın­fraqurylym tehnologııasyn jetildirý (ortaq elektr jeli­lerin juptastyrý, shoǵyr­lan­dyrý, bólý jáne t. b.) bolmaq. Turaqty trend JEK-ti odan ári damytý bolyp tabylady. Bárimiz kórip otyrǵandaı, ol turaqty sıpatqa ıe.
2030 jylǵa deıin jańǵyr­maly energııa kózderi elektr energııasyn óndirýdiń jalpy balansynda kóshbasshy bo­lady dep boljaýda. Halyq­aralyq energetıkalyq agent­tiktiń boljamy boıynsha, (IEA, EYDU organy) elektr ener­gııasynyń úshten bir bó­ligi 2030 jylǵa qaraı JEK kómegimen óndiriledi.
Joǵaryda aıtylǵandardy qorytyndylaı otyryp, bul bolashaqtyń energetıkasyna úlken serpin bolǵanyn, biraq biz áli  bul joldyń sońyna jetpegenimizdi atap ótý qajet. Bir mindetter she­shi­ledi, áli de sheshilmegen máse­leler kóp. Onyń ústine jyl­jý múmkindigi boıynsha bar­lyq jańa kúshterdi talap etetin múldem jańa mindet­ter de týyndaıdy. Olar zertteý­di jáne ınjenerlik izdeýdi qa­jet etedi.  Osy oraıda EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi jáne onyń aıasynda ótkizi­letin ınjenerler men ǵalym­dardyń dúnıejúzilik kon­gresi ilgeri jyljýǵa mańyz­dy úles qosatynyna kúmá­nimiz joq.

Baqytjan JUMAǴULOV,
WSEC-2017 uıymdastyrý komıtetiniń tóraǵasy, Ulttyq ınjenerlik akademııa prezıdenti, akademık