Turan jolbarysy týraly ne bilemiz?
Bir zamanda Syrdyń boıynda jolbarys júrgen deıdi. Ný toǵaı men nar qamystyń arasynda ómir súrgen dala taǵysy atan túıeni bir ǵana qımylymen jyǵyp alatynyn, nán buqany adymyn ashtyrmaı qýyp jetip, jaıratyp salatynyn aıtady biletinder. Al Syrdaǵy sońǵy jolbarys 1950 jylǵa deıin bolǵanyna kýálik etetinder bar. Sol jyly ańshylar darııa boıynan eń sońǵy jolbarysty atyp alypty. Naqty saıahatshylardyń da esteliginen mysal keltirýge bolady. Máselen, HIH ǵasyrdyń ortasynda ǵumyr keshken polıak saıahatshysy, sýretshi Bronıslav Zalesskıı «Aral men Syr boıyndaǵy nar qamystardy jolbarys ataýlynyń eń kórikti tuqymy men qaraǵurym qyrǵaýyl mekendeıdi» dep jazyp ketipti. Taǵy bir polıak Adolf Iаnýshkevıch Balqash pen Shýdyń mańynda da jolbarystardyń ómir súrgenin jazady. Shý degeniń myna turǵan jer emes pe? Sol sebepti, ol jolbarystyń Syrda da bolýy zańdy dep bilemiz.
Al kapıtan-leıtenant Ivanshınsev «Syrdarııa, Aral mańyndaǵy dala jaıynda» degen kitabynda «Aqmeshit aımaǵynan jolbarystardy jıi kóresiz. Biz olardyń jaǵalaýǵa jaqyn jerde jáne qamys arasynan izin kórdik. Birde tańerteń bizdiń teńizshiler sol izge erip, qamys arasynan jolbarys jep ketken eliktiń súıegin tapqan. О́lip jatqan eliktiń janynda jolbarystyń izi saırap jatty» degen derekti keltiredi. Mádı Kereev degen ǵalym ótken. Osy kisi Turan jolbarysynyń túp-tuqymy men tamyry týrasynda, keıingi taǵdyry jaıynda tyńǵylyqty zertteý júrgizgen. Aqmeshit atyrabyndaǵy sońǵy jolbarys ótken ǵasyrdyń 50-jyldaryna deıin Syrdarııanyń tómengi aǵysynda kún keshti degende, biz osy kisiniń eńbekterine taban tirep otyrmyz. Eń ókinishtisi, jolbarystyń osy tuqymy jaıynda ǵylymı aınalymǵa eshqandaı eńbek enbeı qalyp otyr. Áli kúnge deıin ańyz ben ańshylardyń áńgimesinen ári asa almaı kelemiz.
«Qyzyl kitapqa» engen qandaı janýarlar bar?
Orys geografy Lev Berg Aral aımaǵyna arnaıy ekspedısııa jasapty. 1857 jyly Sankt-Peterbýrgte shyǵatyn «Teńiz jınaǵy» jýrnalynda onyń «Syr jaǵasyndaǵy jolbarystar týraly» atty maqalasy jarııalanady. Sonda ol «О́zen jaǵasynda, aýyl aınalasynda, jaıylymdarda ala shubar jolbarys jortady. Al qamysynda qabandar, dalasynda – qyzyl qasqyr, túlki, qoıandar, shyǵysqa qaraı – elik, qulandar, Perovsk mańynda – maraldar kezdesedi» dep jazypty.
Turan oıpatynyń bir kezderi jan-janýarlarǵa, ań-qustarǵa tunyp turǵanyn osy bir derekten aıqyn bilýge bolady. Aralynyń aıdyny tartylyp, odan ushqan tuz Antarktıdaǵa jetip, Baıqońyrdan ǵaryshqa bet alǵan zymyran aspan qabatyn qyryq jamaý qylǵan Qyzylordańyzdyń keıingi jyldary ekologııalyq aımaqqa aınalǵanyn biz aıtpaı-aq bilesiz. Osydan keıin en dalada erkin júrgen Jaratqannyń erke janýarlary jaıynda birdeńe deýdiń ózi artyqtaı kórinedi. Degenmen, jany siri janýarlar álige deıin Aqmeshit atyrabynda kúneltip júrgenine shúkir etemiz. Osy oraıda, Qyzylorda oblysynda Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» kirgen jan-janýar, ań-qustyń qaı túrleri kezigetinin aıta ketken abzal shyǵar.
1993 jyldyń qysy sumdyq sýyq boldy. Aqbókenniń tońǵany sonsha aýylǵa kirip ketkenin kórdik. Qudaı jaratqan tirshilik ıeleriniń arasyndaǵy eń jáhali adam shyǵar-aý. О́ıtkeni, dalada myltyqtyń nysanasyna ilinip, tek múıizi ǵana qyrqylyp alynǵan bókenderdiń taý-taý bolyp úıilip jatqanyna ózimiz kýá bolǵan edik. Kóbisi baýyzdalmaǵan kúıinde qalǵan. Kóktemde aýyldyń aınalasyndaǵy dala qan sasyp ketip edi. Sodan keıin aqbókenniń qatary tym sırep ketti. Keıingi bes-alty jyldyń muǵdarynda ǵana en dalanyń erkesi qaıta kóbeıip, tuıaǵymen dala tósin dúbirlete bastaǵan-tyn. Onyń ózine tótennen aýrý kelip, qaıbir jyly qynadaı qyrylyp qalǵanyn el biledi. Áıteýir, búginde aqbókenniń etin tapqan ǵana jeıtin jaǵdaıǵa jettik.
Qyzylordada túrkimen qulany men torǵaı kermaraly, qaraquıryqtyń saqtalǵany da jazylǵan. Túrkimen qulanynyń Aral mańynda, Barsakelmes jaǵynda ósetinin bilemiz. Onyń ózin suq kózden qorǵap, baladaı mápelep ósirip jatyr. Torǵaı kermaraly men qaraquıryqqa da sondaı jaǵdaı jasalǵan. Al endi shaǵyl mysyǵy degen janýardyń qandaı bolmaǵyn kózimiz kórmepti. Deı turǵanmen, aımaqta mysyq tuqymdas osyndaı da janýar bar eken.
Uly teńiz kózden bul-bul ushty ǵoı. Ony endi qaıta qalpyna keltirý adamzattyń qolynan kele me, kelmeı me, ol arasy belgisiz. Biraq kishi Araldyń tabanyna sý jetkenin estip, bilip, kórip júrsiz. Kishi Aralda búginde balyqtyń 30-ǵa tarta túri ósedi. Solardyń ishindegi eń baǵalysy Aral qaıazy. О́ıtkeni, ol da «Qyzyl kitaptyń» qurmetti «qonaǵy». Budan bólek, Syrda sırek qustardyń da túri kóp. Sanamalap berý kerek bolsa, aıtaıyq. Mysaly, qyzǵylt jáne buıra birqazan, qoqıqaz, alakóz qara ala úırek, jylanshy qyran, suńqyldaq aqqý, mármár shúregeı, aqquıryq sý búrkiti, ıtelgi, lashyn, kádimgi dala búrkiti, qaraqus, aqbas tyrna, taz tyrna, dýadaq, bezgeldek, jek dýadaq, tarǵaq, qarabas ógiz shaǵala, qarabaýyr býyldyryq, aqbaýyr býyldyryq, qońyr kepter, ubaq, úki sekildi 25-ten asa qustyń túri bar.
Osyndaı ońaı olja ańshylardyń kózin qyzyqtyrmaı turmaıdy deısiz be? Tótennen kelip tóńkerip ketýge árkim-aq qumar-aý. Desek te, «Qyzyl kitapqa» engen janýarlar men ań-qustardy kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, baptap otyrǵan mamandar bar. Olardyń uzyn sany 20-ǵa taqaý. Osy ınspektor vahtalyq ádispen aımaqtaǵy ań-qustardy qorǵaýmen aınalysady. Ál-ázir sırek janýarlardyń nysanaǵa ilingeni týraly aqparat qulaǵymyzǵa jetken joq. Bul solardyń tyńǵylyqty jumysynyń nátıjesi der edik.
Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy
