Azamattyq qoǵam: mejeler men mindetter

Keshe elimizdegi belsendi azamattardyń basyn qosqan V Azamattyq forým óz jumysyn bastady «Kórme» ortalyǵyndaǵy V Azamattyq forýmnyń jumysyn elimizdegi 500-den astam ÚEU-lardyń jáne 14 oblys pen Astana, Almaty qalalaryndaǵy bir­les­tikterdiń basyn biriktirgen Qazaqstannyń Azamattyq alıa­n­sy­nyń úılestirý keńesiniń tór­aıymy, Parlament Májilisiniń depýtaty Aıgúl Soloveva ash­yp: «Azamattyq forým ıdeolo­gııa­sy Memleket basshysynyń táýelsizdik árbir qazaqstandyq úshin eń qymbat baılyq degen sózderinen týyndaıdy. Búgingi forým demokratııalyq qoǵam qu­rýǵa atsalysqan ÚEU-lar úshin ózindik mereıtoı bolyp sana­la­dy. Alaıda, qoǵamdy damytýdy óristetý vektoryn belgileýge belsendi qatysýshylar retinde bizdiń aldymyzda budan da kóp ju­mystar tur. Azamattyq forým mańyzdy máselelerdi talqylaýǵa jáne sizderdiń óńirlik konferensııalarda qabyldaǵan usynys­ta­ry­ńyzdy ulttyq deńgeıge shy­ǵarýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı, V Azamattyq forým úshinshi sektor úshin óte mańyzdy ekenin aıta kelip, aldymyzda úlken mindetter turǵanyn esimizden shyǵarmaýǵa tıispiz», degen sózimen bastady. «Azamattyq qoǵamnyń damýy 2011 jyly óziniń mańyzdy ke­ze­ńinde tur dep aıta alamyz. О́ıt­keni, bizdiń azamattyq qoǵamymyz jaqsy sapalyq kórsetkishterge jetti. Biz óz jumysymyzdy jańa damý deńgeıine shyǵardyq deýimizge tolyq negiz bar. Osy jerde sheshen ÚEU-lardyń memleketpen, jeke menshikpen tyǵyz ju­mys isteýin aıtyp, osy forým tarıhı forým bolady degen senimin jetkizdi. «Biz bul forýmdy Táý­elsizdiktiń 20 jyldyǵy qar­sa­ńynda ótkizip otyrmyz. Elbasy I Azamattyq forýmǵa ózi basshy­lyq ete kele, ÚEU-larmen bız­nes­tiń, bıliktiń ózara árekettese jumys atqarýyna shaqyrdy. Sondyqtan bul baǵyttaǵy ju­mystarymyzdy odan ári júıeli túrde jalǵastyrýymyz kerek», dedi A. Soloveva. Al Mádenıet vıse-mınıstri Ǵazez Telebaev Qazaqstannyń 20 jyl ishinde túrli salalarda kóp­tegen jetistikterge qol jetkizgeni, sonyń bir kórinisi – azamattyq qoǵamnyń qalyptasýy ekendigin tilge tıek etti. Ol: «Bizde negizgi qu­ramy ÚEU-lar bolyp taby­latyn kemeldengen azamattyq qoǵam qalyptasty dep senimdi aıta alamyz», deı kele, azamat­tyq qoǵam damýynyń mańyzdy kezeńderine toqtalyp ótti. «1991 jyldan bastap, egemendik alǵan­nan keıin «Qoǵamdyq birlestikter týraly» Zań qoldanysqa engizildi. Sol jyldar ishinde otan­dyq jáne sheteldik sarapshy­lardyń baǵalaýy boıynsha ÚEU-lardyń sany 500-ge tarta bolsa, olardyń basym kópshiligi negizinen quqyq qorǵaý baǵytyndaǵy ÚEU-lar edi. Elimizde ÚEU-lar­lyń sany 2000 jyldardan bastap ósti. Bul jyldary olardyń qa­tary 3500-ge jetti. Kóp jaǵdaıda olardyń qatarynyń artýyna qo­ǵamdyq birlestikterdi tirkeý úshin tıimdi quqyqtyq jaǵdaı­lardyń bolýymen halyqaralyq qorlar men uıymdar tarapynan qarjy­lyq qoldaý kómekteskeni ras. 2001 jyly «Kommersııalyq emes uıymdar týraly» jáne «Zań­dy tulǵalardy memlekettik tirkeýde alym mólsherin bekitý týraly» Úkimet qaýlysynyń qa­byldanýy jastar uıymdarynyń tirkelýin biraz jeńildetti. Sony­men qatar, kommersııalyq emes uıymdar úshin salyq jáne basqa da bıýdjetke mindetti tólemder týraly Salyq kodeksinde salyq­tar boıynsha jeńildikter qaras­tyryldy. 2002 jyldan bastap, ÚEU-lardy memlekettik qoldaý­dyń tujyrymdamasy qabyl­dandy. 2002 jyly ÚEU-lardy memlekettik qoldaýdyń 2003-2005 jyldarǵa arnalǵan baǵdar­lamasy qabyldanǵan bolatyn, al ony iske asyrý úshin 42 mln. teńge jumsaldy. Mundaı baǵdar­lamalar barlyq óńirlerde qabyldandy. Bul jyldar azamattyq sektor jumysynyń óristeýindegi mańyz­dy kezeń boldy. Sol jyly, ıaǵnı 2003 jyly qazan aıynda I Aza­mattyq forým ótkizildi. Osy­laısha, ÚEU-lardy memlekettiń belsendi qoldaýynyń kezeńi bas­talyp, onyń ishinde memlekettik áleýmettik tapsyrys sheńberinde naqty qarjylyq qoldaý kórsetýi bastaldy. 2005 jyldyń sáýi­rin­de ÚEU-lardyń áleýmettik ma­ńyz­dy máselelerdi sheshýge qa­ty­sýynyń quqyqtyq negizin qala­ǵan «Memlekettik áleýmettik tap­syrys týraly» Zań kúshine engen bolatyn. Búginde memleket pen ÚEU ózara is-qımyly jańa deń­geıge kóterildi. Mınıstrlikter men oblys ákimdikteri jáne Astana, Almaty qalalarynyń ákim­dikteri janynan konsýltatıvti keńesshi organdar quryldy. 2005 jyly ótken II Azamat­tyq forým jańa bastamalardy kóterdi. ÚEU-lardyń basyn biriktiretin jáne memlekettiń senimdi seriktesi bolatyn Qazaq­stannyń Azamattyq alıansy qu­ryldy. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev: «Biz úkimettik emes uıymdardyń qyzmetterin qarjy­landyrýdy arttyrýǵa nıettimiz. Kelesi onjyldyqtyń basynda kezeń-kezeńimen ony 1 mlrd. teń­geden astam deńgeıge jetkizemiz», dep atap ótken bolatyn. Biz bul mejege 2010 jyly jettik. Osy­laısha, memlekettik áleýmettik tapsyrys úshinshi sektordyń da­mýy úshin qolaıly jaǵdaı qa­lyp­tastyrýǵa barynsha jeteleıtin, ÚEU-lardy qoldaıtyn basty tetikke aınaldy. 2006 jyly shildede Elbasy Jarlyǵymen Qazaq­stan Respýblıkasynda «Azamat­tyq qoǵamdy damytýdyń 2006-2011 jyldarǵa arnalǵan ekinshi tujyrymdamasy» qabyldandy. Bul azamattyq qoǵam ınstıtýt­ta­ry damýynyń basym baǵyttaryn aıqyndaǵan basty qujat bo­la­tyn. 2007 jyldyń qazanynda ót­kizilgen Azamattyq forýmnyń aı­ryqsha belgisi – áleýmettik blok­taǵy mınıstrlikter men ákimdikterdiń ÚEU-larmen ózara is qımyldy damytý jumystary týraly esepteri tyńdalýynda edi. Bıyl da osy úrdis jalǵasyn tabady. Memlekettik áleýmettik tap­sy­rys týraly zańnamanyń iske asyrylýy kezeńinde úshinshi sek­tordy memlekettiń qarjylyq qoldaýy aıtarlyqtaı deńgeıge jetti. 2010 jyly Mádenıet mınıstrligi tarapynan bul qarjy 1 mlrd.- tan astam teńgeni qurady. Nátıjesinde, búgingi Qazaqstan­nyń úkimettik emes sektory post­keńestik keńistiktegi qarqyndy damyp kele jatqan azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń biri retinde óz ornyn aıqyndap úlgerdi. Budan keıin Ǵ. Telebaev osy forýmnan keıingi alda turǵan min­detterimizge toqtalyp, Úki­met­tiń qaraýynda turǵan birneshe zańǵa nazar aýdardy. Osydan keıin forým jumysy «ÚEU-lardaǵy salyq salý», «Áleý­mettik modernızasııanyń aq­parattyq-kommýnıkasııalyq júıelerin engizý, aqparatqa qol­je­timdilik», «Qoǵamdyq monıtorıng tetikteri», «Múmkindigi shek­teýli azamattar quqyqtarynyń saqtalýy», «Ekstremızmniń al­dyn alýǵa ÚEU-lardyń qatysýy jáne róli», «Medıasııa», «ÚEU qyzmetiniń ádep kodeksi» taqy­ryp­taryndaǵy seksııalarynda jalǵasty. Máselen, medıasııa týraly sek­sııada «Halyqaralyq quqyq qorǵaý ortalyǵy qoǵamdyq bir­les­tiginiń dırektory Jándilda Jaqypov taraptar arasyndaǵy daýdy sheshý úshin úshinshi beıtarap tulǵanyń járdemdesýimen júzege asyrylatyn bitimgershilik týrasynda áńgimeledi. Onyń aı­týynsha, halqymyzdyń qanynda bar, kesimdi sóz aıtyp, bılerge ba­ǵynyp, qandaı daýdy da bir aýyz sózben ornyna qoıǵan ha­lyqtyń urpaǵy úshin medıasııa júıesiniń ómirge kelýi óte ma­ńyzdy. Zań boıynsha medıasııa daý­dy retteý rásimin tolyǵymen baqylap, sonymen qatar, qabyl­danǵan sheshimniń sharttaryn óz­ara kelise otyra anyqtaıtyn ıkem­di de qupııa úderis. Daýdy sheshý barysynda taraptardy teń­destirýmen birge, quqyq bu­zý­shylyqtyń saldarynan oryn al­ǵan zııandy tolyǵymen óteý, or­nyn toltyrý sııaqty bitimgershiler atqaratyn jumys shetelderde burynnan bar. Mysaly, Avstralııada sot arqyly daýdy sheshýdi balama dep tanyp, medıasııa arqyly daýdy sheshýdi negizgi jol dep sanasa, halyqaralyq uıym­dar medıasııa ınstıtýtyn engizip, Dúnıejúzilik ıntellektýal­dyq menshik uıymy (DIMU) óz salasyndaǵy daýlardy tıimdi sheshý úshin osyndaı ortalyq ash­qan. Al qoǵamdyq monıtorıng tetikteri seksııasynda Qazaq­stan­nyń Azamattyq alıansynyń «Qo­ǵamdyq monıtorıng» jobasynyń sarapshysy Quralaı Baıbatyro­va uıymnyń jobasy men baǵ­darlamasy sheńberinde atqaryl­ǵan jumystardy josparmen sa­lys­tyrý negizinde úzdiksiz baqy­laýdaǵy monıtorıng róliniń ma­ńy­zyn atap ótip, al durys at­qarylǵan monıtorıng júıesi jo­bany iske asyrýshylarǵa jospardan tys paıda bolǵan máse­le­lerdi der kezinde sheshýge múm­kindik beredi, deı kele, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń: «Ár óńirdegi árbir ındýstrııalyq joba jergilikti bıliktiń ǵana emes, sonymen birge, jurtshylyqtyń da aıryqsha baqylaýyna alynýy kerek. Bul jumys taıaýdaǵy on­jyldyqta búkil elimizdiń jal­pyulttyq mindetine aınalýy tıis», degen Qazaqstan halqyna Joldaýyndaǵy sóz róline toq­tal­dy. Seksııa jumysyna qatys­qan delegattar da áleýmettik zert­teýlerge qarapaıym halyq­tyń qatysýynyń mańyzyn aıta kele, osyndaı jobalarǵa qatys­qy­sy keletin azamattarǵa qoldaý kórsetý qajettigin atap ótti. Forým jumysyna sheteldik uıymdardyń ókilderi men sarap­shylary da qatysyp otyrdy. Arasynda «Karnegı» qorynyń bas sarapshysy Marta Olkotty da kózimiz shalyp, mıkrofon tostyq. – Men Qazaqstandaǵy azamat­tyq qoǵam damýynan úlken óz­ge­ris kóremin. Eger osydan 25 jyl burynǵy alǵashqy ÚEU-lardy eske alatyn bolsaq, onda qazirgi jaǵdaımen múlde salystyra almaısyz. Qazirgi úshinshi sektor – nyǵaıǵan sektor. Olardyń jumys atqarýynyń zańdyq negizi qalanǵan. Jáne olardyń el damýynda ózindik atqaratyn róli de bar. Eger ÚEU-lardyń bas­taý­ynda olardyń jumysyna qajetti zańdardyń ómirge kelýine bılik aralasyp baryp júzege assa, qa­zir ÚEU-lar ózderi bastama kóte­rip, qolǵa alatyndaı kúshke aı­nalǵan. Taǵy bir aıta ketetin má­sele, osy jyldar ishinde ÚEU-lar aınalysatyn salalardyń mo­laıýy. Bul shynynda da qýant­ar­lyq jáıt», dedi Marta Olkott. V Azamattyq forýmnyń tús­ten keıingi jumysyna Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary О́mirzaq Shókeev qatysty. El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qar­sańynda ótkizilip otyrǵan sharamen jınalǵandardy quttyqtaǵan О́mirzaq Estaıuly: «20 jyl ishinde Qazaqstanda bılik pen ÚEU-lardyń yntymaqtastyǵynyń eń tıimdi tetikteri qalyptasty. Bú­gingi tańda elimizde barlyq qo­ǵam­dyq kúshter arasynda ózara konsensýsy ornaǵany aıan, ol barshańyzǵa málim aqıqat. Sony­men birge, júıeli túrde demo­kratııalyq reformalar da júrgizilip otyr. О́zderińiz bilesizder, Qazaqstan halyqaralyq de­mokratııalyq ınstıtýttarmen bel­sendi túrde qarym-qatynas or­natyp keledi. Osyndaı ıgi qa­damdar arqyly bizdiń qoǵam álem­ge áıgili bolyp otyr», dedi. Osy jyldar ishinde memleket tarapynan ÚEU-larǵa qoldaý kór­setilip kelgenin aıtqan О́.Shókeev Azamattyq alıanstyń qu­rylýy, tujyrymdamalar daı­yn­dalyp, árbir forýmnyń ótki­zilýi elimizde azamattyq qoǵam damýynyń jańa bir belesin ashyp otyrǵanyn atap kórsetti. «Áleýmettik memlekettik tapsy­rys týraly» Zańdy jetildirý jalǵasýda, sonymen qatar, memlekettik organdardyń ÚEU-lar­men yntymaqtastyǵyn damytý jóninde birqatar sharalar ót­ki­zildi. Jalpy aıtqanda, úshinshi sektor bizdiń qoǵamymyzdyń alǵa jyljýynda úlken ról atqaryp otyr. Biz sizdermen yntymaq­tas­tyǵymyzdy áli de tereńdete kele, úlken jetistikterge qol jetkizemiz dep oılaımyn, dedi Pre­mer-Mınıstrdiń birinshi oryn­basary. «Búgingi forýmǵa áleýmettik sala mınıstrleri qatysyp otyr. Búgin biz Azamattyq qoǵamdy da­mytý tujyrymdamasy boıynsha atqarylǵan jumystardy tyńdaı­tyn bolamyz», degen О́mirzaq Shókeev sóz sóıleý úshin minberge Azamattyq alıanstyń Úılestirý keńesiniń tóraıymy Aıgúl Solovevany shaqyrdy. «Búgingi forým respýblıka­lyq mańyzy bar alań, osyndaǵy aıtylǵan oılar elimizdegi qoǵam­dyq ınstıtýttardyń damýyna óz úlesin qosady. Jáne aqyldasa otyryp, keleshektegi damý pers­pek­tıvalaryn da anyqtaıtyn bo­lamyz», degen ol tujyrym­da­ma­lyq máni bar birneshe máselege toqtaldy. Budan keıin sóz tizginin Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Gúlshara Ábdiqalyqova aldy. «О́tkizilip jatqan árbir shara, árbir jumys táýelsizdik shejiresine jazylyp jatyr. Táýelsizdik barlyq qazaq­stan­dyq­tar úshin kıeli qundylyq dep aldaǵy kele jatqan uly mereke týraly el Prezıdenti, Ult kósh­basshysy Nursultan Nazarbaev beker aıtpaǵan bolar. Búginde Qazaqstanda azamattyq qoǵam qalyptasty degen oıdy eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Bizdiń mınıstrlik basqa memlekettik organdar sııaqty qoǵamdyq ınstıtýttarmen yntymaqtasty­ǵyn jalǵastyrýda. Osy oraıda, 2000 jyly ÚEU-lar týraly birinshi tapsyrma bolǵan kezde áriptestik týraly zań jobasyn ázirledi. TMD elderiniń ara­syn­da birinshi normatıvtik quqyqtyq akt bolyp tanyldy jáne onyń keıbir kórinisi elimizdiń Eńbek kodeksinde qarastyryldy. Bizdiń osy saladaǵy ju­my­sy­myzdyń bir bóligi – bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi jó­nin­degi konkýrs ótkizý. Ol bıyl tór­tinshi márte ótkiziledi. Sizder bilesizder, áleýmettik jobalardy iske asyrý jóninde memoran­dým­darǵa qol qoıyldy. Jalpy al­ǵan­da, bizdiń saladaǵy atqaryl­ǵan kóptegen jumystar ÚEU-lar men kásipodaqtardyń arala­sýyn­syz óz máninde oryndalmas edi. Bizdiń baǵytymyzdyń endigi bir aýqymdy bóligi az qamtylǵan otbasylarmen jáne múgedek jandarmen jumys. Múgedekterdiń qu­qyqtaryn qorǵaý jóninde ha­lyqaralyq konvensııaǵa qosyl­dyq. Osy jumystardy alǵa jyl­jytý úshin úlken jospar ázir­le­dik. Oǵan úshinshi sektor belsendi úlesin qosty. Qazaqstan Múge­dek­ áıelder odaǵynyń tór­aıy­my Shyraq Muhamed syndy azamatshalar belsendi aralasty. «Memlekettik áleýmettik tapsy­rys týraly» Zań ázirlengen kezde úkimettik emes 11 uıym bar kúsh-jigerin saldy. Osylaısha, biz TMD sheńberinde alǵashqy bo­lyp, zań qabyldadyq. Al negizinen mundaı zań qaryshtap da­myǵan elderde ǵana bar, – dedi mınıstr. Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri Nurǵalı Áshim búgingi tańda barlyq elderde azamattyq qoǵamnyń ekologııalyq máse­lelerdi sheshýde belsendi, tolyq atsalysý úshin ınstıtýttyq jáne saıası zańnamalyq alǵysharttar jasalǵanyn atap kórsetse, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyl­jan Mamytbekov ÚEU sekto­ry­nyń ómirimizdegi san alýan máse­lelerdi sheshýdegi, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵy máselesin oń­taılandyrýdaǵy róline toq­taldy. Mádenıet mınıstrliginiń jaý­ap­ty hatshysy Janna Qur­manǵalıeva: «Búgin biz mańyzdy úlken sharaǵa qatysyp otyrmyz dep oılaımyz, dep bastaı kele, sha­ranyń mańyzdylyǵyna toq­taldy. Sharanyń aty – aza­mat­tyq forým. Qazaqta azamat degen qasterli uǵym bar. Azamattyq tek qana tólqujatpen aıqyn­dalmaı­dy. Azamattyq – óziniń isimen, óziniń júregimen, Otanǵa jasaǵan qyzmetimen ólshenetin uǵym. 20 jyldyń ishinde ÚEU-lar azamat­tyqtyń mektebindeı qalyptasty. Bizdiń mınıstrlik ÚEU-lardyń úılestirýshisi qyz­metin atqarady. О́ıtkeni, memleket pen úshinshi sektor ara­syn­daǵy jumysty qalyptastyrý qajet», dedi. Baılanys jáne aqparat mınıstri Asqar Jumaǵalıev «ÚEU- lar jumysynyń mańyzdylyǵyn aıtpaı ketý múmkin emes. Bizder, ıaǵnı memorgandar kez kelgen qujatty ázirlegen kezde mindetti túrde memlekettik emes uıym­dar­dyń qorytyndylary men sarap­tamalaryn alamyz. Osyndaı eki­jaqty baılanystardyń mańyz­dy­lyǵy bólekshe. Sebebi, memorgandarmen ÚEU-lar tyǵyz baıla­nys­ta jumys atqarýy tıis. О́ıt­keni, qabyldanǵan árbir qujat memlekettiń, onyń halqynyń ıgiligine qyzmet etedi. Máselen, biz­diń salalyq zańnamalarymyzdy ázirleý kezinde ÚEU-lardan kóp­te­gen usynystar tústi. Bola­shaq­ta da biz ÚEU-lardyń oı-pikir­lerine den qoıyp, olardy nazarda ustaıtyn bolamyz», dedi A.Jumaǵalıev. Densaýlyq saqtaý mınıstr­li­giniń jaýapty hatshysy Serikbol Mýsınov óz sózinde ÚEU-lardyń jumysyna rızashylyǵyn bildirdi jáne sala boıynsha atqa­ry­lyp jatqan oń úderister týraly áńgimeledi. Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Mahmetǵalı Sarybekov forým jumysyn joǵary baǵalady. Forým jumysy búgin odan ári jalǵasady. Anar TО́LEÝHANQYZY, Láıla EDILQYZY, Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.