Qazaqstan-Lıtva: Áriptestik áleýetin arttyrý jolynda

Keshe Aqordada Prezıdent Nursultan Nazarbaev óziniń shaqyrýymen Qazaqstanǵa alǵash ret resmı saparmen kelgen Lıtva Respýblıkasynyń Prezıdenti Dalıa Grıbaýskaıtemen kezdesti. Qazaqstan men Lıtva Res­pýb­lıkasy arasyndaǵy dıplo­ma­tııalyq qatynas 1992 jyl­dyń 15 maýsymynda ornaǵan. 1993 jyldyń 7 qarashasynda Lıtvanyń Qazaqstandaǵy elshiligi ashyldy. Al Qazaq­stan­nyń Lıtvadaǵy elshiligi eki jyl­dan keıin, 1995 jyly ashylǵan bolatyn. Sodan bergi ýaqyt aralyǵynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Lıtvaǵa eki ret, ıaǵnı 1994 jyldyń tamyzynda jáne 2001 jyldyń sáýirinde resmı saparmen bardy. Al Lıtva  prezıdentteri arasynan A.Brazaýskas Qazaqstanǵa 1993 jyl­dyń qarashasy men 1997 jyl­dyń naýryzynda, odan keıin V.Adamkýs 2000 jyldyń ma­myr aıynda keldi. Qazaqstan men Lıtva Res­pýblıkasy arasyndaǵy joǵary deńgeıdegi kelissózder osydan keıin on jyl ótken soń boldy. 2010 jyldyń jeltoqsan aı­yn­da Astanada ótken EQYU-nyń Sammıtine kelgen saparynda El­basy N.Nazarbaev qazirgi Pre­zıdent D.Grıbaýskaıtemen kezdesip, kelissóz júrgizgen edi. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tór­aǵalyq etý sheńberinde eki eldiń syrtqy saıasat vedom­stvo­lary arasynda turaqty ózara is-qımyl qalyptasqan. Lıtva Respýblıkasy EQYU-ǵa tóraǵalyqty Qazaqstannan qa­byldady. Bıylǵy jyldyń aqpan aıynda Astanaǵa kelgen saparynda Lıtva Syrtqy ister mınıstri A.Ajýbalıs Qazaq­stan basshylyǵymen Lıtva tór­aǵalyǵynyń basymdyqta­ryn talqylady. Osy sapa­ryn­da A.Ajýbalıs Lıtvanyń  As­ta­nadaǵy elshiligin resmı túrde ashty. Lıtva Respýblıkasy – Bal­tyq boıyndaǵy shaǵyn mem­le­ketterdiń biri. Biraq ol KSRO-nyń ydyraýyna zor úles qos­qan mańyzy úlken el ekenin bilemiz. KSRO-nyń halyq depý­tat­tary sezinde Baltyq boıy respýblıkalarynan kelgen depýtattardyń ishinen, ásirese, osy Lıtva Respýblıkasynyń ókil­deri demokratııalyq qaǵı­dat­tardyń saqtalýyn talap etip, sonymen birge, ózderiniń talaptaryn biliktilikpen ári bilgirlikpen qoıyp otyr­ǵan­da­ryn qazaqstandyqtar umyt­paı­dy. Qazaqstan men Lıt­va ara­syndaǵy saýda-eko­nomıkalyq baılanystar ny­ǵaı­yp keledi. Elimiz Statıstıka agenttiginiń málimetterine qaraǵanda, eki eldiń ara­syn­daǵy taýar aı­nalymy 2010 jyly 176,5 mln. AQSh dol­la­ry boldy. Al 2011 jyldyń alǵashqy jartysynda ǵana bul kórsetkish 165,3 mln. dollarǵa jetti. Onyń 106,6 mln.-y eks­port, 58,7 mln.-y ımport. Sóı­tip, ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyr­ǵanda taýar aınalymy eki esege jaqyn (89,0 mln. dollar) artqan. 2011 jyldyń 1 qyr­kúıegine deıin Qazaqstanda lıt­valyq kapı­tal­dyń qaty­sýy­men 160 birlesken ká­siporyn tirkelgen, sonyń 91-i búgingi tańda áreket etýde.  Olar negizinen kóterme jáne bólshek saýda, óńdeýshi ónerkásip, aqparat jáne baı­la­nys, kólik jáne logıstıka sa­la­larynda jumys isteıdi. Tran­zıt-kóliktik yntymaqtastyq eki eldiń ózara is-qımy­lyn­daǵy ma­ńyzdy baǵyt bolyp taby­lady. Lıtva jaǵy Qazaqstan­nyń kólik salasyna ınvestısııa quıýǵa, Klaıpeda portyna Qazaqstan bıznesiniń qaıta ora­lýyna, sondaı-aq eki eldiń temir jol qurylymdarynyń yntymaqtasa túsýine múdde­lilik tanytýda. Árıne, Qazaqstan munaı­y­na degen múddelilik te ózara is-qımyl barysyndaǵy basym baǵyttardyń biri bolyp otyr. Vılnıýs Qazaqstan munaıyn tranzıtteýge jáne ony ózde­ri­niń MО́Z-inde óńdeýge múddeli. Sonymen qatar, Lıtva suıy­tylǵan tabıǵı gazdyń sý betindegi termınalyn salýdy josparlap otyr. Jobanyń aldyn ala belgilengen somasy 200 mln. eýro kóleminde. Bul joba da Qazaqstanmen aradaǵy yn­tymaqtastyqty tereńdete tú­sý­ge yqpal eteri sózsiz. Aýyl sharýashylyǵy sa­la­syndaǵy yntymaqtastyqtar da eki el ekonomıkalary yqpal­da­sýynyń perspektıvaly ba­ǵy­ty dep tanylǵan. Sonyń ishinde Lıtvadan sútti jaqsy beretin asyl tuqymdy qara mal alý, qazaqstandyq astyqty Eýropa rynoktaryna shy­ǵa­rý­ǵa múmkindik beretin birlesken kásiporyndar qurý júıelerin­degi yntymaqtastyq barynsha perspektıvaly baǵyttar bo­lyp otyr. Qazaqstan-Lıtva arasynda saýda-ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyq boıynsha úkimetaralyq komıssııa (ÚAK) da jumys isteıdi. Qazaqstan jaǵynan onyń teń tóraǵalyǵyna SIM-niń jaýapty hatshysy R.Joshybaev saılanǵan. ÚAK-tyń sońǵy oty­rysy 2011 jyldyń 5 qyr­kúıeginde Astana qalasynda boldy. Ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqty nyǵaıtý maqsa­ty­men 2010 jyly Klaıpeda qala­syn­da Qazaqstannyń qurmetti konsýldyǵy da ashylǵan. Qazaqstan men Lıtva ara­syndaǵy mádenı-gýmanı­tar­lyq baılanystar da jaqsy jolǵa qoıylǵan. 2010 jyly Kaýnastyń medısına ýnıversıtetinde 40-qa jýyq qazaq­stan­dyq medısına qyzmet­ker­leri kardıologııa, akýsherlik jáne gınekologııa boıynsha tá­limdemeden ótti. Osynda ju­mys isteıtin kardıologııa ma­ma­ny, professor R.Benetıs qazaqstandyq birneshe medı­sınalyq ortalyqtarda jú­rek­ke otalar jasady. 2009 jyldan bastap qa­zaq­tyń «Ular» kórkemsýret ga­lereıasy Lıtvada ótetin halyq­aralyq jármeńkelerge qaty­syp keledi. Qazaqstannyń fol­klorlyq «Nursáýlem-aı» jáne kókshetaýlyq «Aınakól» ansamblderi Lıtva kórermen­de­ri­ne birneshe ret óner kórsetti. Shaǵyn quramdaǵy kelissóz aıaqtalǵan soń ol keńeıtilgen quramda jalǵasty. Ony ashqan N.Nazarbaev qysqasha sóz sóı­ledi.  Ol óziniń shaqyrýy boı­yn­sha kelip otyrǵan mártebeli qonaqqa rızashylyǵyn bildirdi. Biz árqashanda Lıtvamen dostyq peıildegi saıası jáne ekonomıkalyq qatynastarda bolǵymyz keledi. О́ıtkeni, biz Lıtvany Baltyq mańyndaǵy basym áriptesimiz sanaımyz. Siz­diń saparyńyz bizdiń elde­ri­mizdiń arasyndaǵy baıla­nys­tardy tereńdete túserinen úmit­­timiz, dedi Nursultan Ábish­­uly. Sonymen qatar, Keden odaǵy qurylǵannan beri Lıtvamen aradaǵy shekara Lıt­va-Belarýs arasynda ǵana ekenin, ony tıimdi paıdalaný eki jaqqa da paıdaly ekenin atap ótti. Sonymen birge, Qazaq­stan­nyń EQYU-ǵa tóraǵaly­ǵyn jaqsy atqarǵanyna Lıt­va­nyń yqpal etkenin atap óte kelip, qazirgi Is basyndaǵy tór­aǵa retinde onyń beıbitshil áre­ketteriniń tabysty bolýyn tiledi. Jaýap sózinde D.Grıbaýskaıte Prezıdent N.Nazarbaevtyń eki­jaqty qatynastardy tereńdetýge múddelilik bildirgenine rıza­shy­lyǵyn aıtty. Shyǵys pen Batys arasynda «Sáýle» atty kólik qa­tynasynyń ashylýynyń sım­vo­lı­kalyq máni bar, dedi ol. «Sáý­le» degen sóz bizdiń tilimizde de «Saýl», ıaǵnı «nur» degen maǵyna beredi. Bul kólik qatynasy bizdiń elderimiz ǵana emes, geosaıası deń­geıde búkil Eýropa, Qytaı jáne AQSh úshin de tıimdi bo­la­ry jasady. Odan ári mártebeli meıman eki eldiń isker toptary arasynda erteń bolatyn iskerlik keńestiń de mańyzdy ekenin atap ótti. Kelissózder barysynda Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev pen Lıtva Res­pýblıkasynyń Prezıdenti D.Grı­baýskaıte birlesken málimdeme jasady. Onda ekijaqty baı­lanystardy tereńdetý, halyqara­lyq uıymdar sheńberindegi múd­delilikti jalǵastyrý, saýda-eko­nomıkalyq, mádenı-gýmanı­tar­lyq salalardaǵy yntymaq­tas­tyq­ty arttyrý máseleleri kóz­delgen. Solardyń qatarynda kó­lik salasyndaǵy únqatysýdy da­my­tý jáne «Shyǵys-Batys» trans­kontınentaldyq kólik dáli­zin qalyptastyrýǵa erekshe kóńil bólinetini, eki eldiń logıs­tı­ka­lyq ınfraqurylymyn odan ári damytýǵa septigin tıgizetin Lıtva (Klaıpeda) – Qazaqstan (Al­maty, Dostyq-Qorǵas) turaqty konteınerlik poıyzyn iske qosý múmkindigin qaraýǵa daıyndyq týraly atap kórsetildi. Sonymen qatar, Qazaqstan bas­shysy Lıtva Prezıdentine qý­ǵyn-súrgin qurbany bolyp, Qa­zaqstan aýmaǵyndaǵy stalındik lagerlerde qamaýda bolǵan lıtva­lyq tutqyndardyń arhıvtik qujattaryn berdi. Al D.Grıbaýskaıte bolsa, N.Nazarbaevqa Lıtva zertteý ortalyǵynyń mýzeıinde saqtalǵan qazaq soldaty Qa­bıbolla Sálenovtiń qujatta­ry­nyń, kúndelikteri men otbasylyq sýretteriniń kóshirmelerin tabys etti. Kelissózder aıaqtalǵan soń birneshe ekijaqty qujattarǵa qol qoıyldy. Sonyń ishinde bilim, ǵy­lym, mádenıet jáne óner sa­la­laryndaǵy yntymaqtastyq, eki eldiń úkimetteri arasynda «adam­dardy qaıtarý (readmıssııa) tý­raly» jáne aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy yntymaqtastyq tý­raly kelisimder boldy. Qol qoıý rásimderi aıaqtalǵan soń eki eldiń memleket bas­shy­lary jýrnalısterge arnalǵan sha­ǵyn baspasóz máslıhatyn ót­kizdi. Búgin Lıtva Prezıdentiniń Qazaqstanǵa sapary odan ári jal­ǵasady.

Lıtva Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Dalıa Grı­baý­skaı­te­niń Prezıdenttiń www.akorda.kz resmı saıtyna jáne «Habar» agenttigine bergen eks­klıýzıvti suhbaty

– Prezıdent hanym, Lıt­va­nyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy aıaq­talýǵa jaqyndady. О́tken jyly Qazaqstan EQYU-ǵa tór­­aǵa boldy. Sizdiń elge Qa­zaq­stannyń tóraǵalyǵynyń tá­­jirıbesi kómektesti me? Astana Deklarasııasy EQYU da­mýy­na tyń serpin bere aldy ma? – Árıne, Astana qalasyndaǵy jeltoqsan Sammıti Uıymnyń damýyndaǵy oń qadam boldy. Ol 56 eldiń bir ústelde otyryp, ózara pikirlese alatynyn kór­set­ti. Bul – óte mańyzdy jáıt jáne men Qazaqstandy osy jetistigimen quttyqtaımyn. Onyń ústine deklarasııa qabyldandy, al bul baǵytta 56 elmen kelisimge kelý qıyn. Lıtvaǵa ol, árıne, kómek­testi. Biz de kómektesýge bolatyn jáne kómekteskendi qalaıtyn elderge kómek qolyn sozýǵa um­tylýdamyz. Moldova shıelenisin sheshýde oń qozǵalys baıqalyp otyr, biz qoldan kelgenniń bar­lyǵyn jasaýdamyz. Jeltoqsan aıynda Vılnıýste biz qazaq­standyq  ókilderdi de kóremiz dep úmittenemiz. – Bizdiń elder arasyndaǵy yntymaqtastyq deńgeıi qazir­gi kúni qandaı? Bizdi qandaı or­taq múddeler toǵystyryp otyr? – Bizdi toǵystyratyn ortaq múd­deler árkez bolǵan. Birinshiden, lıtvalardyń da, qazaq­tar­dyń da ortaq tarıhı baıla­nys­tary bar. Bizde eshqashan tarıhı, saıası problemalar bolǵan emes. Qazaqstanda bizdiń kardıohırýrgter, sáýletshiler jumys jasaı­dy, lıtvalyq bıznes te óz ornyn tapqan. Bul – óte jaqsy. Erteń bizdiń sońǵy 20 jylda alǵash ret iskerlik keńes qurýymyz eko­no­mıkalyq qarym-qatynastary­myz­dyń bolashaǵynyń kórset­kishi bolmaq. Sizdiń Prezıdenttiń qoldaýynyń arqasynda Klaıpeda men Almaty arasynda, odan keıin Batys Eýropa men Qytaı ara­synda «Sáýle» poıyzyn ashýǵa múmkindik týyp otyr. Onda Qa­zaqstan men Lıtva mańyzdy ról atqaryp, ol álemdik temir jol kóligi júıe­sin­degi geosaıası óz­geris bolmaq. Biz osy damýdyń ne­gizgi qatysý­shy­la­rynyń biri bolatynymyzǵa senimdimiz. Qa­zaqstan budan ári qaraı da Keden odaǵynda, Batystyń Qytaı­men baılanysýynda mańyzdy ról at­qaratynyna úmit artamyn. Búgin Qazaqstan Prezıdenti aıtqandaı, Lıtva sizdiń eldiń mańyzdy árip­tesiniń biri bolyp tabylady jáne biz syıly áriptes bolyp, ózara tıimdi yntymaqtastyqty damytýǵa daıynbyz.  – Lıtva Prezıdenti retinde siz Qazaqstanǵa ekishi ret kelip otyrsyz. Qazaqstan halqy men eldiń astanasy týraly sizdiń pikirińiz qandaı? – Men táýelsiz bolǵysy keletin halyqtardy, óziniń tarıhyn, ultyn, tili men mádenıetin syı­laıtyn barlyq halyqty syı­laı­myn. Sizdiń Prezıdent jasap jat­qan ultty qalyptastyrý, as­ta­nany qalyptastyrý, óz ulty­nyń maqtanyshyn qaıta jań­ǵyrtý sharalary óte jaqsy ári óte mańyzdy. Men sizdiń ha­lyqtyń osylaı qarqyndy damyp kele jatqanyna qýanyshtymyn. Sizdiń astanalaryńyz óte tamasha. Ult jáne halyq bolǵysy keletin halyqtyń árqashan bola­shaǵynan úmit kúttiretinine senemin. – Bıylǵy jyly Qazaqstan óz Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn atap ótýde. Lıtva óziniń mereı­toıyn ótken jyly atap ótti. Eki eldiń táýelsizdigin alýdan bergi kezeńdi siz qalaı ba­ǵalaısyz? – Men bul kezeńdi kez kelgen halyqtyń ózine ózi jaýap beretin jáne tek ózine ǵana jaýapty bolýǵa beıimdeletin ýaqyty dep bilemin. Osyndaı múmkindikti Lıtva da, Qazaqstan da aldy. 20 jylda biz kóp sharýa tyndyrdyq, 20 jyl ishinde biz eski demokratııalar 50 jylda jasaıtyn re­formalardy jasadyq. Men eki halyqty osy mańyzdy qadam – egemendigimen quttyqtaı ala­myn. Lıtva halqynyń atynan Qa­zaqstan halqyn Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵymen quttyqtaǵym keledi. Táýelsizdik – ár halyq úshin mańyzdy. Ol – bolashaq. Bizdiń ha­lyqtyń 20 jyl buryn óz táýelsizdigin ala alǵany óte ma­ńyzdy. Sizder óte mańyzdy jáne úlken joldy óttińizder. Sizder óz bolashaǵyńyzdy ózderińiz qu­ra­syzdar, barlyǵy óz qolda­ryńyzda. Táýelsiz halyqtyń bo­la­shaǵy jarqyn bolatynyna senimdimin. Jaqsybaı SAMRAT, Sýretti túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.