Jaqsy týar kóp úshin

Aǵyndy sýdyń aryndy tolqyny serpip, sy­naptaı syrǵyp ótip bara jatqan ómirdiń qalǵan izine qaıyrylyp bir mezgil qaraı qalsań, talaı jaqsy da jasampaz adamdar beınesi kóz aldyńnan eles bolyp ótip jatady. Olardyń keskin-kelbeti, sóılegen sózi, atqarǵan isteri, qorshaǵan ortasy eriksiz qııa­lyńdy qııanǵa jeteleıdi. «Kókirektegi kórikti oı» (Abaı) syrtqa shyǵyp, ne aıtyla, ne jazyla bastasa tuzdyǵy tapshy tamaqtaı bolyp qalýy da múmkin-aý. Aıtaıyn degen áńgimem «Jetisý­dyń juldyzy» atanǵan, halqyna qaltqysyz 55 jyl eńbek etken Zylıha Tamshybaeva týraly bolmaq. Ol – eren eńbekteri úshin birneshe mara­pattarǵa ıe boldy. Atap aıtqanda Sosıalıstik Eńbek Eri, eki márte Lenın, Eńbek Qyzyl Tý, «Oktıabr revo­lıýsııasy», «Qurmet», «Parasat» ordenderin aldy. KOKP HHII, HHIV, HHVII sezderiniń, sondaı-aq Qazaq­stan Kompartııasynyń sezderine delegat bolyp saılanyp, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi V, H, HI, HII shaqy­rylymynyń depýtaty, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń HI shaqyryly­mynyń tóraǵa orynbasary qyzmetin atqardy. Zylıha Janbolatqyzy 1936 jyly 5 qazanda Túlkili taýynyń silemindegi Mataı shoqysyna tireletin Alty­nemel asýynyń mańyndaǵy Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy kolhozda qara­paıym otbasynda dúnıege kelgen. El qatarly jupyny tirshilik etip júrgen áke-sheshesi «el ash bolsa, toqpyn degeniń ótirik, el toq bolsa, joqpyn degeniń ótirik» degendeı, shúkir­shilikpen ómir etip súrip jatqan edi. Beıbit ómirdi ańsaǵan eldiń Uly Jeńisti toılap, qýanyshy basyla qoımaǵan shaqta 9 jasar Zylıha anasy Bıbishten máńgilik kóz jazyp, jetimdiktiń zardabyn tartty. «Jer týraly jyr» degen derekti estelik kitabynda Zylıha bylaı dep jazady: «Balalyq balǵyn shaǵymyz adam ómiriniń eń qıyn kezeńine tap keldi. О́z basym oıynshyq degenniń ne ekenin bilmeı óstim. Qyz bolyp bar ermegim – bir qarys aǵashqa shúberekti orap, ony qýyrshaq etip oınaý bolatyn». Orta mektepti bitirgennen keıin óziniń týǵan aýylynda kitaphana meńgerýshisi bolyp eńbek jolyn bastady. Osy jerde kórkemóner­pazdar úıirmesi quryldy. Aýyl jastary, mektep oqýshylarymen birigip konsertter berdi. Uıymdastyrý qabiletimen kózge túsken kitaphanashy qyzdy jastar kolhozdyń bastaýysh komsomol uıymyna hatshy etip saılady. Uıym músheleri qoǵamdyq jumystarǵa, qolǵabys tıgize bastady. Mysaly, tuqym tazalaý, kúzet uıymdastyrý, qart adamdarǵa kómek­tesý, qar kúreý, baýbaqshalarǵa qol ushyn berý sııaqty sharýashylyq jumystarymen shuǵyldaný olardyń patrıottyq sezimderin kúsheıtip, qoǵam isine degen jaýapkershilikti anyq sezindiretin edi. Osy jyldary keńsedegi qyzyl múıiste tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý uranymen ár jerlerden Qazaq­stanǵa jastardyń aǵylýy, olardyń ıgi bastamalary týraly áńgimeler radıo men gazet-jýrnaldarda kún qur­ǵatpaı baıandalatyn. Shoqan Ýálı­hanov atyndaǵy kolhozǵa jaqyn mańnan «Qarashoqy» sovhozy quryl­dy. Oǵan alystaǵy Moldavııa, Belorýssııa elderinen jastar kelgen bola­tyn. Jergilikti qyz-jigitter olarǵa qyzyǵa qaraıtyn. Al bizdiń Taldy­qorǵan oblysynyń jastary Qara­ǵandy, Kókshetaý oblystaryna tyń ıgerýge ózderi ótinish berip, attanyp jatty. Temirtaý magnıtkasy, So­kolov-Sarybaı, Atasý ken baıytý kombınattary sııaqty úlken qury­lystarǵa komsomoldyq joldamalar berildi. Elimiz úshin endigi kezektegi mańyz­dy salanyń biri mal sharýashylyǵyn órkendetý edi. 1955 jylǵy KOKP Ortalyq Komıtetiniń kezekti Ple­nýmy osy máselege arnaldy. Jer-jerlerde bul sharany da qoldaý­shylar kóbeıdi. Shanhanaı aýy­lyndaǵy on qyz ben eki ul mal fermasyna at­tanyp, ony jaılaýǵa bastaýysh komsomol uıymynyń hat­shysy Zylıha Tamshybaeva bastap bardy. Sol jerde komsomol-jastar brıgadasy quryldy. Olardyń «Mal sharýashylyǵyna attanaıyq!» degen úndeýi respýblıkanyń búkil jasta­ryna ónege boldy. Osyndaı basta­manyń jarshysy bolǵan Taldyqorǵan oblystyq komsomol komıteti qyz-jigitterdiń jigerin janyp, olarǵa udaıy kómek qolyn sozdy. Zylıha joǵarydaǵy jumysyn istep júrip Almaty zootehnıkalyq mal dárigerlik ınstıtýtyn támamdady. Eńbegi ádil baǵalanyp, Qazaqstan Respýblıka­synyń depýtattyǵyna saılandy. Ol mal fermasynda 8 jyldan asa adal eńbek etti. Brıgada músheleri eńbekte zor tabysqa jetýiniń nátıjesinde respýblıka jastaryn óz­deriniń sońdarynan erte bildi. Eńbekke ıkemdi bolsań, elińe súıkimdi bolarsyń degen emes pe? Olardyń erligi Bú­kilodaqtyq komsomol komıtetiniń kezekti plenýmynda atalyp ótti. Almatydan Altynemelge zııaly qaýym ókilderi arnaıy atbasyn buryp, jastardyń jumystaryna rızashylyq bildirdi. Elimizge belgili «Beý, qyzdar-aı!» pesasy (avtorlary Qanabek Baıseıitov pen Qýandyq Shańǵytbaev), «Onyń ýaqyty keldi» atty derekti kınofılm (rejısseri Faızolla Ábsálıamov) mine, osy komsomol-jastar brıgadasynyń ómi­rine arnalǵan edi. Ýaqyt óte kele Zylıha Janbolat­qyzyna arnap ataqty aqyndarymyz: Qýandyq Shańǵytbaev, Farıza Ońǵar­synova, Kúlásh Ahmetova, Marfýǵa Aıthojına, Áben Dáýrenbekov óleńnen shashý shashty. Belgili qoǵam qaıratkeri, ataqty kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıev pen aqyn Ábdirahman Asylbekovtiń «Jetisýdyń qyzdary-aı!» áni halyq ártisi Nurǵalı Núsipjanovtyń oryn­daýynda : Balqyǵan baýlary, tákappar taýlary Jetisý aımaǵy-aı! Kúlkisi qymbatty, ázili tym tátti Súmbil shash symbatty, О́ń bergen aıanbaı, Jibek pen Baıandaı Jetisý qyzdary-aı! Zylıha, Kúláshtaı, Márııa, Jumashtaı – Jetisýdyń qyzdary -a-a-a-ı! – dep baryp úzilgende tyńdaǵan jurt bir sát únsiz qalatyn. Bul án sol ýaqyttarda tek Jetisý qyzdaryna ǵana emes, búkil halqymyzdyń boıjetkenderine arnal­ǵan án ispetti qabyldanǵan edi. 1964 jylǵy jergilikti keńes oryn­daryna saılaýy kezinde Shanhanaı aýylynyń turǵyndary uıymdastyrý qabiletimen kózge túsken Zylıha Tam­shybaevany aýyldyq keńestiń tór­aıymy etip saılady. Bul jumysty ol birden meńgerip áketti. Al, 1969 jyly oblystyq partııa komıteti ony Kerbu­laq aýdanymen kórshiles orna­lasqan Kóksý aýdandyq keńesi atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary qyz­metine bekitti. Osy orynda qyzmet istep júr­gende aýdandaǵy artta qalǵan sharýa­shylyqtyń biri «Eńbekshi» keń­sharyna partkom hatshylyǵyna usy­nylyp, biraýyzdan saılandy. Sóıtip, Zylıha­nyń taǵy da aýyl sharýashy­lyǵyna aralasýyna týra keldi. Sodan keıingi ǵumyry qaınaǵan eńbektiń bel ortasyn­da ótti. «Jumystyń kózin tapqan, jaquttyń ózin tabady», degendeı sińli­miz qajetti salanyń ár býynyn tereń meńgere otyryp, ozyq tájirı­belerdi ortaǵa tartty. Mundaıda otbasynyń tatýlyǵy bolmaı, áıel adamnyń basshylyq qyzmetti atqarýy ekitalaı edi. Bul rette otaǵasy Toqsanbaı Áripulynyń naǵyz janashyr jar bola bilgenin atap ótken lázim. О́ıtkeni, onyń da jas kezinde qaraı­lasar et jaqyny bolmaı, jetimdiktiń kermegin az tatpaǵan azamat-tyn. Aqtó­beden Almatynyń zootehnıkalyq-mal dári­ger­lik ınstıtýtyna kelip oqýǵa túsip, ony oıdaǵydaı bitirgen ol joldamamen osy Shanhanaı aýylyndaǵy Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy keńsharǵa maman­dyǵy boıynsha qyzmetke kelgen edi. Adamnyń nár beretin tamyry men sán beretin japyraǵy qashanda perzentteri ekeni ras. Baýyryńnan órbigen urpaq – Jaratqan Iemizdiń uly syıy, ólsheýsiz baqyty. Dana halqymyz: «El qanatymen tanylady, ónerimen teńe­sedi jáne urpaǵymen jalǵasady», dep beker aıtpaǵan. Baqytty otbasynda tórt bala: eki ul, eki qyz tárbıeli bolyp ósti. Bári de joǵary oqý oryndaryn támamdady. Biri dáriger, endi biri ınjener-mehanık bolsa, qal­ǵandary ekonomıst, agronom maman­dyqtaryn tańdady. Tuńǵysh qyzy Saǵıra medısına ǵylymdarynyń dok­tory, professor, al Sholpan ekonomıst boldy. Kúıeý balalary da respýb­lıkaǵa belgili azamattar der edik. Serik Ábdirahmanov Qazaqstan LKSM Orta­lyq Komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetin atqaryp, Joǵarǵy Keńeske talaı ret depýtat bolyp saılansa, Tóken Eginbaev ataqty «Qulager» qurylys korporasııasyn basqaryp, Astana qalasyn kórkeıtýde úlken eńbek sińirip kele jatqan azamat. Baqytty shańyraqtar 14 nemere men 4 shóbereniń kúlkisin kórip, ata-ana júregin shattyqqa bóledi. Biz joǵaryda Zylıhanyń ómirine, eńbek jolyna, otbasyna toqtalyp óttik. Ondaǵy oıymyz – adam únemi izdený ústinde júrip, sharýanyń júıesine tereń úńilip, tetigin tabýǵa tyryssa, taý­daı talap pen izgi nıetti teń ustap, oǵan tabandylyqty qossa, ár istiń de nátıjesi aıtarlyqtaı bolary anyq degen jáıtti elge jetkizý edi. Teginde adam isimen iri, áreketimen abyroıy asqaqtamaı ma?! Bizdiń anyq baıqa­ǵanymyz, Zylıha Janbolatqyzy álsizderge medet, zaryqqanǵa jebeý, toryqqanǵa demeý bola biletin jan bolatyn. Kóksý aýdanynyń «Eńbekshi» keń­sharynda basshylyq etý úshin partkom hatshysy Zylıha Tamshybaeva ásirese, qant qyzylshasy tehnologııasyn tolyq meńgerýi tıis edi. Kanada, Fransııa sııaqty shetelderge issaparmen bar­ǵanda, olardyń osy daqyldy ósirý tájirıbelerine basa den qoıyp, sol elden birneshe tehnıkalar alǵyzdy, sapaly tuqymdaryn paıdalandy. О́ıtkeni, 1971 jyly «Eńbekshi» keńsha­ryna dırektor bolyp taǵaıyndalǵan kezde bul, joǵaryda aıtyp ótkeni­mizdeı, aýdandaǵy eń artta qalǵan sharýashylyq edi. Qant qyzylshasynyń ár gektarynan nebári 240 sentnerden, dándi daqyl­dardan 15 sentnerden ǵana ónim alyp, ár sıyrdan 1600 kılogramm sút óndilirilip kelgen. Jumystyń barlyq salasyna únemi tehnologııalyq jańa­lyq­tardy engizip, mal basyn asyl tuqymdandyrý nátıjesinde 1975 jyly keńshar ár gektardan 512 sentnerden tátti túbir, 40-45 sentnerden altyn dán alyp, ár sıyrdan 4500 kılogramm sút saýýdy qamtamasyz etti. Bularmen qosa keńshardyń ishki-syrtqy beınesi múldem ózgerdi. Az ýaqytta 480 oryndyq mádenıet úıi, jazǵy kınoteatr, 640 oryndyq eki qabatty mektep, 90 oryndyq balabaq­sha, malshylar balalaryna arnalǵan ınternat, dárigerlik ambýlatorııa, ashana-saýda ortalyǵy, júzdegen turǵyn úı qurylystary boı kóterdi. Aýyl sóıtip kishigirim qalashyqqa aınaldy. Árbir otbasy elektr jaryǵymen, radıo jelisimen, telefon baılanystarymen qam­tamasyz etilip, kóshege asfalt pen tas joldar salyndy. Keshegi 90-shy jyldar men naryq kezeńinde birqatar sharýashylyqtardyń jekeshelengeni málim. Kórshiles keń­shar­lardyń óndirisi quldyrap, turǵyn­dary ala sómke arqalap, qalalardy jaǵalap ketti. Aldyńǵy qatardaǵy keıbir keńsharlarda turǵyn úılerdiń orny qańyrap bos qalyp jatsa, «Eńbekshi» aýylynyń tirshiligi bastapqy qarqy­nynan tanbaǵan, 247 shaǵyn sharýa qojalyqtary qurylǵan qurylym retinde elge ańyz boldy. Olardy tuqymmen, tehnıkamen, janar-jaǵarmaımen qam­ta­masyz etý máseleleri servıstik qyz­met kórsetý júıesi arqyly júrgizildi. Osynyń arqasynda «Eńbek­shi» tur­ǵyndary baıaǵy «aırandaı uıyǵan» qalpyn saqtap qaldy. Bul jaǵdaı birinshiden, Zylıha sińilimizdiń jańalyqqa beıimdigin ańǵartsa, ekinshi jaǵynan, aýyldastarynyń oǵan degen zor senimi edi. 2006 jyly kúzde 50 jyldyq eńbeginiń qorytyndysy ispettes bolyp, Zylıha Tamshybaevanyń 70 jyldyq mereıtoıy «Eńbekshi» aýylynda jáne Taldyqorǵan qalasynda dúrkirep atalyp ótildi. Oǵan laýazymdy azamattar, depýtattar, kórshiles ob­lystardan qonaqtar kóp keldi. Qostanaıdan zamandasy, Sosıalıstik Eńbek Eri Kámshat Dónenbaeva, us­tazdary men shákirtteri quttyqtaý sózder arnady. Osy saltanatty májiliske basshylyq etken sol kezdegi Almaty oblysynyń ákimi Serik Úmbetov: «Sizdiń oblys damýyna qosqan eren eńbegińizdi rııasyz baǵalaımyz. Qýatty qajyr-qaıra­tyńyz, aqyl-oıyńyzdyń kemeldigi sizdi talaı bıikterdi baǵyndyrýǵa jeteledi. Osynaý jaryq dúnıe ja­ratylǵaly beri ómirdiń bastaýy áıel bolǵan. Áıel-ana otbasynyń jy­lylyǵyn saqtaýshy, senimdi jar. Tal boıyńyzdaǵy pir tutýǵa laıyqty qasıetterdi jınaǵan sizge densaýlyq, baqyt, tolaǵaı tabys tileımin!» degen sózin dúıim jurt zor rızashylyqpen qabyldaǵan bolatyn. Men Zylıha Janbolatqyzyn bala kezinen biletindikten, azdy-kópti ómir jolyna kýá bolǵan jaıym bar edi. Onymen habarymyz esh úzilmegen­dikten, keıbir adamgershilik qasıet­terine toqtalyp ótkendi jón kórip otyrmyn. Ondaǵy oı – búgingi zerdeli jas qaýym, quraqtaı jaıqalyp ósip kele jatqan balalarymyz óz káde­lerine jaratar degen nıet. Zylıha – taǵdyry, eńbegi arqyly tulǵalyq kelbetin ózi qalyptas­tyrǵan jan. Adamnyń oılylyǵy, jasampazdyǵy men jaqsylyǵy da eńbekpen kelip iske asatynyn ol ómirlik órnegimen dáleldep berdi. Qandaı is bastasa, sonysyn tyń­ǵylyqty etip aıaqtady. Babamyz Ál-Farabı: «Adam maqsatyna ózin-ózi jetildirý arqyly jetedi», degen eken. Sol aıtqandaı, ol tynymsyz eńbek pen izdenistiń arqasynda dittegen maqsatyna qol jetkizdi. Shydamdy, sabyrly qalpynan aınymady. Názik jaratylys ıesi bolǵanmen ózgeni kúndeýden, bireýdiń atyna ǵaıbat aıtýdan ada edi. О́zimen taǵdyrlas, zamandas ár adamnyń mańdaıynan sıpap, jan-dúnıesin túsinýi onyń týa bitken asyl qasıeti bolatyn. Meılinshe kishipeıil edi, qaı ortanyń da «óz adamy» bolatyn. Zamandastary men qurbylary arasynda qaljyńdary jarasqan Zylıha, aýdan, oblys basshylary aldynda ádil de adal oryndaýshy qyzmetker, jaýapty jınalystarda ár máseleniń túıinin búkpesiz aıtar bilikti basshy, ózinen jasy úlken aǵa-apalarynyń arasynda uıań júzdi tyńdaýshy, jastar arasynda, ásirese, qyz-kelinshekterge úlgi-ónegeli isterdi nasıhattaýshy, al otbasynda – súıikti jar, aıaýly ana, meıirimdi áje bolyp ǵumyr keshti. Eger ol dıqandyq kásippen emes, shyǵarmashylyqpen shuǵyldanǵanda munan da úlken tabysqa jeter edi dep oılaımyn. Bulaı deýge sebep – estelik kitap jazyp shyǵardy. Kóptegen gazet-jýrnaldarǵa, telearnalarda tereń mazmundy suhbattary shyqty. Talaı jaýapty minbelerde sóz sóılegende maqal-máteldermen oıyn astarlap, aıshyqtap jınaqy jetkizetin. «Batyr týar el úshin, jaqsy týar kóp úshin», demekshi, halyqqa jaqsylyq jasaýdan tarynbaı, kól-kósir kómegin aıamady. Ol kúıge qumar, ánge áýes edi. Halyq rýhanııa­tynyń shyn janashyry bolatyn. Otbasyna qajetti kıim-keshek, tósek-oryn zattaryn da ózdiginshe uqsata biletin. «Segiz qyrly, bir syrly» degen teńeý qazaqtyń naǵyz osyndaı eńbekpen erjetip, Otan úshin adal qyzmet atqaryp ketken ardaqty perzentterine arnalyp aıtylsa kerek. Búginde aramyzda Zylıha Janbo­latqyzynyń ózi joq. Kózi tiri bolǵan­da osy jyldyń qazan aıynda 75 jasqa keler edi. Táýelsiz Qazaq eline qajyrly eńbek etken aıaýly jan respýblıkamyzdyń 20 jyldyq mereıtoıyn bárimizben birge toılar edi. Ár adamǵa ólshemmen berilgen ýaqyt sheshimin eshkim ózgerte almaıtyny haq. Alaıda, onyń uzaq jyldar atqarǵan isteri tarıhta saqtalyp, jastarǵa úlgi-ónege bolyp qalady dep oılaımyz. Tarıh kóshi alǵa jyljyp urpaqtar sabaqtastyǵy jalǵasa bermek. Táýelsizdigimiz baıan­dy bolyp, altyn qursaq analarymyz aman bolsa ómirge áli de talaı dańqty Álııa, Mánshúk, Hıýaz, Zylıhanyń izbasar sińlileri kele bererine kúmán joq. Bul kúnderi onyń áriptesteri, eńbektes aýyldastary qyzý eńbek etýde. Keshegi ótpeli kezeńniń, ólara shaqtyń qıyndyǵyn jeńip, jas memleketimizdiń qaz turyp qadam basýyna óz shama-sharqynsha úles qosyp kele jatqan «Eńbekshi» aýy­lynyń turǵyndary, ásirese, jastar jaǵy kóktemmen birge gúldep, jazben jadyrap, kúzdiń qarbalas sharýa­larynda qys qamy úshin jumyla qyzý eńbek etýde. Bıjamal RAMAZANOVA, qoǵam jáne memleket qaıratkeri. Almaty.