Úsh tirektiń túıisýi

О́rkenıettiń búkil damý tizbegine zer salsańyz, onda kóretinińiz damýdyń tek qana bilim men ǵylym bolǵan jerde aqıqatqa aınalǵandyǵy. Aleksandr Makedonskıı tusynda tizimin Arıstoteldiń ózi jasady delinetin álemniń jeti ǵala­ma­ty Shyǵys Azııa elderinde ornalasqan eken. Qazirgi Túrkııa jerindegi Efes qala­synda sol jeti ǵalamattyń biri Artemıda hramy bolǵan. Qazirgi Iran, Irak jerinde ornalasqan patshalyqta «Aspaly baq» (Semıramıda baǵy) boı túzepti. Ol tizimge ilinbeı qalǵan Úndistan men Qytaı jerindegi jerasty hramdary qanshama. Qys­qa­sy, sanaly adamzat ǵylym damyǵan jer­de bári qulpyratynyn bilip aldy. Eger biz biletin bertindegi tarıhqa kóz júgirtsek, onda kóretinimiz – Ekinshi dú­nıe­júzilik soǵystan kúl-talqan bolǵan Eý­ropa elderi men Japonııanyń qysqa mer­zim ishinde gúldenýi. Bul damýda da, sóz joq, ǵylymı jańalyqtardyń izi ja­tyr. Kezinde KSRO ózin qorshaǵan búkil kapıtalıstik álemge jalǵyz qarsy turdy. Oǵan kapıtalıstik dúnıeniń barlyq kúshi bata almady. Sebebi, Odaqta áskerı áleýet­ti nyǵaıtýǵa erekshe kóńil bólinip, barlyq ǵylym múmkindigi sol maqsatqa paıdala­nyl­dy. Eger sol kúshti Odaq nege qulady degen suraqqa jaýap beretin bolsaq, ol da daıyn sekildi. Áskerı strategııalyq maq­sat­qa qyzmet etetin ǵylymdy damýǵa kúsh salyndy da, halyq sharýashylyǵyna qyz­met etetin ǵylym nazardan tys qaldy. Má­selen, Japonııanyń jeńil avto­kó­li­gi­ne, elektrondy turmystyq taýarlaryna qyzyǵýshylar olardyń arzandyǵy men únem­diligin tilge tıek etedi. Sonda my­na­daı suraq týady: ǵaryshqa birinshi ja­san­dy jer serigin, adamdy ushyra alǵan Ke­ńes odaǵynyń ǵylymy japon avto­kólik­terindegideı janarmaı únemdeıtin ınjektor sekildi qurylǵyny oılap tabýǵa qabi­letteri jetpedi me? Bizdińshe ǵylymnyń álsiz, ǵalymnyń talantsyz bolýy múmkin emes. Keńestik ǵylym mektebi eshqashan qatarynan kem qalǵan joq. Tek halyq sharýashylyǵy taýarlaryn sapa jaǵynan kóterýshi ǵylym qarjylandyrylýy keıin qalyp jatty. Demek, ekonomıkanyń negizgi tiregi álsiz boldy. Sondyqtan kez kelgen memlekette basshylar ǵylymǵa kóńil bólse, sol memleket damıdy degen qory­tyn­dy jasaı alamyz. О́ziniń sońǵy qyzmetine satylap ósip, aqyry egemendigin jarııalaǵan Qazaqstan Respýblıkasyn qurýshy Tuńǵysh Prezıdentimiz ulttyq bilim, ǵylymǵa memleket táýelsizdigin jarııalaǵannan beri erekshe kóńil bólip, qamqorlyq kórsetip kele ja­tyr desek artyq aıtqandyq emes. Barshaǵa belgili egemendiktiń alǵashqy jyldary búkil elimiz úshin asa qıyn kezeń boldy. Bul onyń kóregendigi men bilimdiliginiń naqty mysaly. Al ekonomıkadaǵy bul qıyndyqtar tabıǵı zańdylyq edi. Olaı deıtinimiz KSRO derjavasynyń bir ból­she­gi Qazaqstan ekonomıkasy jalpy­odaq­tyq ekonomıkamen ajyraǵysyz deńgeıde shıelenisti baılanystyrylǵan bolatyn. Aıtalyq, Almatydaǵy bir alyp zaýytta bar bolǵany podshıpnık shyǵaryldy. Odaq kezinde osy ónimder barlyq derlik odaqtyq zaýyttarǵa taratyldy dese de bolǵandaı. Odaq ydyrap, sol ónimdi al­dy­­ratyn zaýyttar jumysyn toqtatqan shaq­ta bizdiń Almatydaǵy zaýyt ta toq­taýǵa májbúr boldy. Sondaı-aq KSRO áskerı áleýetine qyzmet etken jıyrmadan astam kásiporyn kóp uzamaı-aq ómir súrýin aıaqtady. Al bulardyń árqaı­sy­synda bes myńnan on myńǵa deıin adam jumys istegenin eskersek, jaǵdaıdyń qalaı oraılasqanyn túsiný qıyn emes. Jaǵdaı biz joǵaryda sýrettegendeı bolyp turǵan kezeńde bar jaýapkershilikti óz moınyna alǵan Tuńǵysh Prezıdentimiz halyqty sabyrlylyqqa shaqyrýdy kúndelikti qyzmetiniń mańyzdy býynyna aınaldyrdy. Sol kezderi Nursultan Ábish­uly qınalǵan halyq arasynda jıi bol­ǵanyn kúndelikti aqparat qural­dary­nan oqyp, teledıdar habarlarynan kórip júrdik. Elbasymyzdyń qınal­ǵan halyqqa bylaı degeni áli esten ketpeıdi: «Bizder ne kórmedik, neni jeńbedik. Ashtyqty da, Uly Otan soǵysyn da bastan ótkerdik, jeńisker bolyp shyqtyq. Bul tózimdilik pen ıgi maqsatqa jumylý­dyń aıqyn kórinisi edi. Sondaı nebir zul­matty bastan keshken halyq edik qoı, taǵy da tózeıik, shydaıyq, birlik pen ynty­ma­ǵymyzdy saqtaıyq. Al men senderge kóp uzamaı-aq bul qıyndyqtyń artta qalyp, táýelsiz Qazaqstanymyz qaıtadan damý jolyna túsetinine ýáde beremin». Asa qıyn­shylyqta ómir súrip jatqan halyq aldyna esh jasqanbaı shyǵyp, osyndaı ýáde berý tek qana óz bilimi men qabi­leti­ne sengen, jaýapkershilikti tolyq sezinip, óz moınyna alǵan kóshbasshylardyń ǵana qolynan keletin is ekeni aıqyn. Aqyry, dálirek aıtsaq, 1996 jyly ekonomıkalyq resessııa men gıperınflıasııa shegindi. 1997 jyl táýelsiz el ekonomıkasynyń ilgerileýimen qorytyndylandy. Sol kezdegi jaǵdaıdyń taǵy bir aqı­qaty esten ketpeıdi. Nursultan Ábish­uly muǵalimderge jalaqylaryn, stýdentterge shákirtaqylary berilmeı jatqan kúnniń ózinde de solardyń bárine táýelsiz Qazaq­stan úshin eń basty qajettilik bilim men ǵylym ekenin udaıy atap kórsetip, mektepterde oqýshylardyń sabaqqa qa­ty­sýyn, stýdentterdiń leksııalar men ǵyly­mı izdenisterden qalmaýyn qadaǵalaýdy oqý oryndary basshylaryna erekshe mindet etip júktedi. О́z kezeginde jańa memleketti qurýshy mektepter men joǵary oqý oryndaryn kompıýterlendirý isin TMD kóleminde birinshi bolyp qolǵa al­dy. El bıýdjetine túsken azǵantaı aqsha­dan osy maqsatqa arnaıy qarjy bólýdi de eshqashan umytqan joq. Nátıjesinde postkeńestik keńistikte orta mektepteri tolyq kompıýterlendirilgen Qazaqstan Respýblıkasy ómirge keldi. Nazar aýdaratyn bir tus, postkeńestik keńistikte asa qıyn kezeńniń ózinde ǵy­lym týraly zań qabyldaǵan bizdiń Qazaq­stan eken. Oǵan da uıytqy bolǵan, nusqaý bergen Tuńǵysh Prezıdentimiz ekenin bilemiz. Sol zańdy daıyndaýshylar keıinnen bylaı dep eske aldy: «Zańdy daıyn­daý maqsatynda qurylǵan jumys tobyna Prezıdent arnaıy tapsyrma berdi. Onda eń aldymen otandyq bilim, ǵylym sa­la­syn qarjylandyrýdyń qanaǵattanarlyq júıesin iske qosatyndaı tetik bolýy kerek degendi aıtty. Bilim – ǵylym – óndi­ris tizbegin jasaý qajettigine erekshe kó­ńil bóldi. Al zańdy jańartýdaǵy basty maqsat táýelsiz Qazaqstannyń osy sala­syn halyqaralyq qalypqa kóshirý ekenin eskertti. Eń bastysy, Nursultan Ábish­uly­nyń eldiń bolashaǵyna bilim men ǵy­lym arqyly negiz qalaý ustanymyn el táýelsizdiginiń alǵashqy qıyn kezeń­derin­de-aq óz qyzmetiniń ózegi etip alǵandyǵy. Sóıtip, qojyraı bastaǵan salaǵa qaıta­dan jan bitti. Desek te, zańda tolyp jat­qan olqylyqtar boldy. Aıtalyq, Elbasy­myz­dyń negizgi tapsyrmasy halyqaralyq qalypta jumys isteıtin bilim – ǵylym – óndiris tizbegin qurý bolsa da, dál osy iske kedergi keltiretin bıýrokratııalyq býyn­­dar ómirge keldi. Sóıtip, kóptegen ǵalymdardyń ashqan jańalyqtary táýel­siz memleketimizdiń ıgiligine aınalmaı qal­­dy. Budan shyǵatyn qorytyndy, bıyl­ǵa deıin qoldanysta bolǵan alǵashqy zańy­­myz­da Prezıdent bergen negizgi tapsyr­ma­ny: bilim – ǵylym – óndirisin tiz­begin qurýdyń ornyna bıýrokrattarǵa taq berdik. Jaǵdaıdyń osylaı bolyp turǵanyn El­ba­sy talaı jıyndarda aı­typ, Bilim jáne ǵylym mınıstrligin bas­qarǵan aza­mat­tarǵa salany «halyqaralyq qalypqa kóshi­retin kez jetkenin» eskertip júrdi. 2010 jyldan bastap Qazaqstan damý­dyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdar­la­masy boıynsha jumys isteýdi qolǵa aldy. Bul Elbasymyzdyń tikeleı nus­qaýy­men jasalǵan ulttyń sapalyq deń­geıin kóteretin keshendi jumys. Osy ýa­qyt­qa deıin agrarly, shıkizatty aımaq bolyp kelgen Qazaqstan endi on jyldan keıin ındýstrııasy damyǵan elderdiń qa­taryna qosylmaq. Bizdiń ekonomıst-ǵa­lym­dar muny aqshamen baǵalaımyz. Eger osy turǵydan túsindiretin bolsaq, onda jumysshy qyzmetkerler arasynda joǵa­ry jalaqylar sany artatyn bolady. Eń­bek tehnologııasy túbegeıli ózgeredi. Má­se­len, qazirdiń ózinde kompıýtermen bas­qarylatyn óndiris oryndary ónim shyǵa­ryp jatyr. Bul zaýyttardaǵy jumys­shy­lardy bilikti ınjenerler deýge de bola­tyn shyǵar. Demek, osynyń ózi-aq ulttyq sapanyń ýaqyt ozǵan saıyn jaqsara tú­sýi­ne qalanǵan bir negiz emes pe. Nur­sul­tan Ábishulynyń osyndaı kóregen eko­no­mıkalyq saıasatyn júzege asyrýshy ult­tyq mamandar men ǵalymdar bolýy tıis. Joǵaryda aıtqanymdaı, el damýynda negizgi úsh tireý bolady. Onyń birinshisi – bilim. Eger bizdiń osy birinshi tireýge úńile qaraıtyn bolsaq, onda «ǵylym tý­ra­ly» jańa zań onyń halyqaralyq qa­lyp­qa saı jumys isteýin qamtamasyz etip turǵandaı. Biz muǵalimderdiń jalaqysy tómen bolǵandyqtan ustaz qadiri ketti dep keldik. Al myna jańa zańda muǵalim­der­diń ortasha jalaqysy ekonomıka sala­syn­daǵylardyń ortasha jalaqysynan kem bol­maıtyny baıandy etilgen. Bir atap kór­seterlik tus, jalaqynyń jekelegen mu­ǵa­limderdiń bilim berý nátıjesine tikeleı baılanysty bolatyndyǵy. Eger belgili bir muǵalim shákirtterine sapaly bilim beretin bolsa, onyń jalaqysy bylaıǵyǵa qaraǵanda joǵary bolmaq. Olaı bolsa shetelderdegideı sala mamandaryn qarjy­men yntalandyrý oń nátıje beredi dep oılaýǵa tıispiz. Ekinshiden, elimizde sheteldik qalypta oqytatyn talantty, daryn­dy balalar mektepteri jumys isteıtin bolady. Ekinshi tirek – ǵylym. Búkil ǵumyry­myz­dy ǵylym salasyna arnaǵandyqtan, onyń qoǵam jáne memleket úshin paıdasy qandaı ekenin qajet bolsa jyr ǵyp aıtar edik. Biraq ony, menińshe, jappaı saýatty qazaqstandyqtardyń bári túsinedi dep oı­laı­myz. Endeshe osy ekinshi tirektiń jemisin kóretin kezdi jańa zań jaqyndata túskendeı. Buryndary ǵalymdarymyz ash­­qan jańalyqtaryn «ótkize almaı» áýre-sarsańǵa túsip kelse, endi olar tek qana ǵylymı izdenisti jalǵastyrýshy tulǵa qalpynda qalady da, jańalyqty óndiriske engizýmen ǵylymı keńes aınalysatyn bo­la­­dy. Al jańalyqtyń óndiriske enýi ja­ńa­lyq ashýshy ǵalymnyń materıaldyq jaǵdaıyn túzeıtin bir kóz bolyp shyǵady. Jańa zańda ǵalym úsh kóz arqyly qarjy­landyrylatyny naqtylanǵan. Onyń birinshisi – negizgi jalaqy. Ǵalymda jalaqy jáne jumys isteıtin oryn bolady. Bul memlekettiń basty kepildigi. Ekinshi jolda memleket ǵalymdarǵa ǵylymı izdenisti júrgizý úshin arnaıy maqsatty grant bó­ledi. Bul grantty jekelegen ǵalym nemese ǵylymı top paıdalanýy múmkin. Úshin­shi kóz – óndiris. Jekelegen ǵalym jala­qy­syn ala júrip, arnaıy grantpen júr­gi­zilgen ǵylymı izdenis jumys­tary­nan naqty nátıje alsa, ol joǵary ǵyly­mı keńeste maquldanady da, óndiriske joldama alady. Bul jerde ǵalym avtor retinde taǵy qosymsha qarjymen qamta­ma­syz etiletinin aıtý kerek. Sonda osy­naý úsh kóz arqyly qarjylandyrylǵan ǵalym jáne ǵylymı izdenis nátıjelirek bolady dep oılaýǵa búginniń ózinde múmkindik bar. Nazarbaev ýnıversıteti úlgisinde ju­mys isteıtin joǵary ǵylymı keńes jekelegen ǵalymdar men ǵylymı ınstıtýt­tar­dyń izdenis nátıjelerin tikeleı óndiriske engizýdi qolǵa alatyn bir tetik bolmaqshy. Mundaıda bilim men ǵylymǵa úshinshi tirek – óndiris ózi kelip túıisti deýge bola­tyn shyǵar. Ol úsheýi túıisetin jerde el gúldenedi. Qazirgi kezde kóp jerlerde «sheteldik kompanııalarda sheteldik mamandarǵa otan­dyq mamandardan artyq aqsha tóle­ne­di» degen sóz jıi aıtylady. Bylaı qaraǵanda, sheteldik mamandardyń bizdiń mamandardan biliktiligi artyq emes sekildi. Desek te, men dál osy shendestirýge kelise almaı­myn. О́ıtkeni, shetelderde naqty bir salanyń naǵyz bilgiri daıyndalady. Al bizde jalpylama oqytylady. Aıtalyq, ınjener mamandyǵynyń ózi shetelderde meılinshe naqty tustarǵa laıyqty oqy­tylý bastalǵaly qashan. Al biz keńes­tik júıedegi jalpylamadan osy ýaqytqa deıin qutyla almaı keldik. Endi oqý jańa zań boıynsha júzege asa bastaǵan kezde osyndaı óte názik salalar mamandary óz elimizde, óz azamattarymyzdan daıarla­nyp, bul túptep kelgende mol jalaqyly qyzmetke sheteldikterdiń shaqyrtylýyn toqtatady. Ekinshiden, joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, ıntellektýaldy jumys oryndary kóptep ashylyp, olardyń jumysshy­lary­nyń ózi ıntellıgentterdeı eńbek jaǵda­ıyn­da qyzmet etedi. Bul sondaǵy jumys­shylardyń ómir súrý merzimin uzartyp, jalpyulttyq ǵumyr artady. Úshinshiden, jalaqy mólsheri ósetin bolady. Tómengi jalaqyly qyzmetter azaıyp, eldegi ortasha jalaqy mólsheri artady. Bul halyq­tyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıy jaq­sara­dy degen sóz. Tórtinshiden, ulttyq sapa joǵary deńgeıge kóteriledi. Bul qoǵamdyq sananyń ósýin qamtamasyz etetin jalǵyz jol. Bul sondaı-aq memlekette ortasha taptyń qalyptasýyn qamta­ma­syz etetin de jol. Damyǵan elderde jumys isteıtinderdiń 70 paıyzdan asta­my ınttelektýaldy jumys oryndarynda eken. Sonda qalalardaǵy aýla tazartýshy, úı kútýshi sekildi mamandyq ıelerin eskermesek, agrarlyq salada júrgenderi shamamen 25 paıyzdy quraıdy. Kelesi bir utatynymyz – jalpyult­tyq turmystyń jaqsarýy. О́ıtkeni, Prezıdent ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy men «Ǵylym týraly» zań­dy bir-birine dáneker bolýy úshin ushtas­tyra qabyldattyrdy. Onyń basty sebebi, otandyq bilim ǵylymdy, ǵylym ın­dýstrııa­­ny damytsyn degendik bolsa kerek. Osy turǵydan alǵanda 2010 jyldan bastap paıdalanýǵa berilip jatqan ny­san­dar negizinen óńdeýshi-uqsatýshy sala bo­lyp turǵany sózimizdiń naqty dáleli. Al óńdeýshi-uqsatýshy salalardyń ónimin­de qosymsha qun eń kemi shıkizattan eki ese joǵary. Budan shyǵatyn qorytyndy, eli­mizdiń jyldyq ishki jalpy ónimi negizinen ıntensıvti ósip, otandyq eńbek ónim­diligi artyp, aqyr aıaǵynda qazaq­stan­dyqtardyń ortasha tabysy aıtarlyqtaı ósedi. Prezıdenttik baǵdarlama boıynsha 2020 jyly ishki jalpy ónim 2010 jylǵy deıingiden shamamen 150 paıyzǵa ortaq. Mundaı jaǵ­daıda biz otandastardyń ortasha jal­aqy­sy da 2010 jylǵy deńgeıden 150 paıyzǵa ósedi dep oılaýǵa qaqylymyz. Bul ekono­mıka ǵylymynyń naqty tujyrymy. Oraıy kelgende aıta keteıik, Qazaq­stan KSRO-dan kúıregen ekonomıkany ǵana muraǵa alǵan joq, sonymen birge, eń myqty ǵylymdy da mura ete aldy. Hımııa, fızıka, matematıka, bıologııa, mıkrobıologııa, medısına salasynda nebir talantty ǵalymdarymyz boldy jáne áli de bar. Eń bastysy, solar negizin qalaǵan ǵylymı mektep kúni búginge deıin jumys istep jatyr. Máselen, Bolat Jubanov, Edil Erǵojın sekildi ǵalymdar dúnıe­júzilik hımııada teńdesi joq jańalyq ashqan tulǵalar. Átteń, sol jańalyqtar kezinde zaýyttar basqa jerlerde ornalas­qandyqtan Qazaqstanǵa tımedi. Desek te, sol ǵalymdardyń mektebi Táýelsizdiktiń 20 jyly boıyna úzdiksiz jumys istep, nebir tamasha jańalyqtar ashyp úlgerdi. Menińshe, jańa zań jáne sol zań boıynsha jumys isteıtin tetikter otandyq ǵalym­dardyń jańalyqtaryn óndiriske engizip-aq Qazaqstandy álemdegi eń myqty memlekettermen ıyq teńestiretin jaǵ­daıǵa jetkizer kún alys emes. Olaı deıtin sebebim, qazaqstandyq ǵalymdarǵa bú­gin­de Amerıka, Fransııa, Japonııa, Qy­taı sekildi memleketter «quda» túsip, birlesken jobalar boıynsha jumys isteýdi usynyp júr. Keıbir jobalar qazirdiń ózinde jumys isteı bastady. N.Nazarbaev baǵdarlamalaryna ret-retimen kóz salǵan ǵalymdar Elbasymyz alǵa qoıǵan «álemdegi básekelestikke qabiletti elý eldiń sapynda bolý» maq­satynyń onyń búkil jıyrmajyldyq qyz­metine ózek bolyp órilgenin baıqaı alady. Áýeli KSRO-dan qalǵan ekono­mı­kalyq resessııa men gıperınflıasııadan shyǵýǵa bar kúsh jumyldyryldy. Sodan soń shıkizattyq negizdegi ekonomıkany damý arnasyna sala otyryp, odan kelesi negizgi baǵdarlamany júzege asyrý úshin qajetti qor jınaldy. Aqyr aıaǵynda 2010 jyldan bastap ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý baǵdarlamasy qolǵa alyndy. Mine, osy bar bolǵany jıyrma jyl ishinde ǵylym týraly eki zań qabyldanýy da Nursultan Ábishulynyń túpki maqsatyna jetýdegi kezekti baspaldaǵy ekeni daýsyz. Biz ekonomıst ǵalymdar únemi eseppen sóılegendi unatamyz, óıtkeni, kúnde shy­ǵa­ratynymyz esep. Meniń keıbir esepteýlerim boıynsha, 2020 jyldyń ózinde Qa­zaq­stannyń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimi 20 myń dollarǵa jetip qala­dy eken. Munyń 70 paıyzdaıy tek qana ınnovasııalyq óndiristen alynady. Bul kórsetkish bizdi Shyǵys Eýropanyń eń myq­ty memleketterimen teńestiredi. О́z basym muny Qazaqstannyń ǵaryshtyq jyldamdyqpen samǵaýy dep oılaımyn. HIH ǵasyrda ultymyzdyń danyshpany Abaı «ustarasyz aýzyńa tústi-aý murtyń» degen eken. Muny ádebıetshi-tilshi mamandar eń jaqsy degende «Abaı ultty bilim alýǵa, ǵylymdy meńgerýge shaqyrǵan osyndaı óleń jazdy» dep túsindiredi. Al bizder, ekonomıst mamandar danyshpany­myzdyń bul sózin «eń bolmaǵanda ustara shyǵaratyn ındýstrııa qur» degeni dep oılaımyz. Iá, bizde kúni búginge deıin ustara shyǵaratyn bir kásiporyn joq eken. Menińshe, ondaı kásiporyndy erteń de salmaýymyz múmkin. О́ıtkeni, ustara shy­ǵarýǵa mamandanǵan Shveısarııany qaı­talap qaıtemiz. Sondyqtan ózimizde hımııa ónerkásibin damyta otyryp, álem­ge shıkizat emes, alýan túrli hımııa ónim­derin sataıyq ta, olardan ustara alaıyq. Sonda «asyǵymyz túgel» bolmaq. Minekı, bizdiń Elbasymyzdyń tikeleı nusqaýymen júzege asyrylyp jatqan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy bile-bilgenge osylaı «sóılep tur». Al ǵylym týraly jańa zańymyz sol baǵdarlamany jemistirek, el damýyn ǵumyrlyraq etetin bir tus. Menińshe, ulttyń tabıǵı evolıý­sııalyq jolmen damyǵandaǵy jetetin jeri qaısy, ony ýaqyt kórseter deýdiń ózi bekershilik. О́ıtkeni, bizdiń qazaq halqy asa zerek, asa talantty halyq. Mine, sol zerektik pen talanttylyq naqty óndiris bolyp, ómirden kórinis taýyp jatsa, qazaqtyń «brendteri» álem bazarlaryn jaýlap alatyn kún alys emes. Saǵyndyq SATYBALDIN, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, akademık, ál-Farabı atyndaǵy QazMÝ professory.