Bıyl qysta dál qazir Astananyń irgesindegi Qajymuqan aýylynda turatyn sol Qardekeńmen birge Qytaıdaǵy aýylyma bardym. Qalyń el jınalyp hatym oqylyp jatqan bir jerde otyr edik, ortaǵa saqaly keýdesin japqan qarııa keldi. Qaýmalap amandasyp jatyrmyz. Bir kezde aqsaqal Qardybaıǵa burylyp jaqynda qalaǵa kóship alǵanyn aıtyp, qaıyra esen-saýlyq surasty. Qardekeń aman-saýlyq aıtysyp bola bere, «Qalaǵa kóshkenshe Qazaqstanǵa kóshpeısiz be?» dedi. Aqsaqal ezýine sál kúlki úıirip, «Bul jaqta ata-babamyzdyń qabiri jatyr, men ketsem oǵan kim Quran oqıdy?» dep edi, aınala jurt dý etip jaryla kúlgeni. Qoldy siltep, bas shaıqasyp, ishek-sileleri qatyp, qyran-topan kúlip jatyr, kúlip jatyr. Al Qardekeń tipti máz. Hamzany qushaqtap-qushaqtap qoıady.
Myna jurttyń kúlkilerin sonsha túsinbeı ańyryp qaldym. Álde durys tyńdamaı qaldym ba deıin desem, jap-jaqyn jerde, ap-anyq estip turmyn. Sonsha kúletin dúnıe emes qoı. Sóıtsem, bul áńgimeniń tarıhy bar eken. Hamza qarııa Qardybaıǵa anaý sózdi aıtqanda aýyl adamdarynyń oıyna birden sol tarıhı oqıǵa oralyp, «esinen ketpesteı bolǵan eken á» dep máz bolysyp jatqandary eken.
Jurtty kúlkige qarq qylyp turǵan Hamza qarııa Qardybaıǵa jezde bolyp keledi eken. Sonsha jaqyn da emes, rýlas apaıyn alǵan. Bizdiń jaqta sonsha jaqyn bolmasa da rýynan qyz alǵan jezdege ázildeý degenińiz urt tildi, qýshikesh jigitterdiń súıikti bir «kásibi».
Erterekte Hamza men Qardybaı bir jaqyndarynyń ulyna qudalyq sóılesip kelýge jolǵa shyǵypty. Jol mólsheri tańerteń erte shyǵyp, jebeleı aıańǵa arakidik jelis qosyp otyrsa aqshamda jeter alys jer eken. Alaıda, azdap moldalyǵy bar Hamza aýyldan shyǵa bere qabir kórse boldy burylyp, attan túsip Quran oqı beripti. Bara jatqan sharýalary qudalyqtyń jaıy ekenin, tym kesh barsa yńǵaısyz bolatyn aıtyp Qardekeń biraz qamshylasa da Hamza qabirge buryla bergenin qoımapty. Tipti, keıbirine «qudam edi», «qudaǵıym edi» dep uzaq súrelerden soza áýendetip, batasynyń ózinde bar tilegin sarqyp aıtyp, joldasynyń sabyryn ábden taýysypty.
Sonymen ne kerek, jebeı qamshylanyp, jele jortyp kele jatqan ekeýge aldydaǵy belegirden taǵy bir úıgen tas qorym kórinipti. Bul qorymnyń jaǵdaıyn Qardybaı jaqsy biledi eken... Jaqyndaǵanda atyn tebinip jiberip sál dóńesteý jerge jınalǵan qorym tastyń etegine kelip asyǵys-úsigis attan túsip, shart júginip otyra qalady. Artynan Hamza da jetip, ol da asyǵys-úsigis attan túsedi. – Aqyry shetinen oqyp kelemiz ǵoı, arýaq attap ketkendeı bolmaıyq, qanekı, – deıdi Qardekeń. Qyrysyp kele jatqan joldasynyń isti endi ózi bastaǵanyna qýanyp qalǵan Hamekeń tamaǵyn qyrnap ár áriptiń hıraǵatyn shyǵara otyryp asyqpaı oqıdy. Oqyp bolyp batasyn jasarda «kim dep aıtam?» degendeı Qardybaıǵa qaraıdy, Qardekeń sál kúmiljip baryp, «aq serkesh marqumnyń arýaǵyna...» dep tómen qarap aýyr kúrsinedi. Hamekeń «aty birtúrli eken» degendeı jaltaq-jaltaq qaraıdy da, bata sózin buzyp basqa sóz aıtatyn emes, «aq serkesh marqumnyń arýaǵyna...» dep Qardekeń sózin qaıtalap aıtyp bet sıpaıdy.
Eki jolaýshy attaryna minip endi alǵa ilgerleı bergende álgi quran oqyǵan «qorǵany» qora bolyp shyǵady ǵoı. Qora bolǵanda úlken mal qora emes, kóshken eldiń bir-eki kún damyldaǵanda qozy-laq qamaıtyn úıshigi. Jańbyr jaýǵanda ústine shatyr jaba salatyn qylyp, úsh-tórt aǵash aıqastyryp qoıǵan. Atyn tebine dál tusyna jetip kelgende ishi qozy-laqtyń qumalaǵyna sarǵaıǵan úıshiktiń esigindegi ergenshek aǵash shalqasynan jatyr eken. «Bu qalaı boldy?» degendeı ań-tań qarap turǵan Hamzaǵa Qardekeń saspastan, «Aq serkesh degen haıýannyń «qabiri» edi. О́zi qashyp ketken be, bireý soıyp alǵan ba, esigi ashyq qalypty ǵoı...» degen eken.
Qanshama qaljyńǵa «qyńq» demeıtin Hamzekeń atty uryp jiberip quıyn-peren ketken eken. Sońynan dalbaqtap Qardekeń de shabady. Ne kerek, sol shapqannan mol shaýyp, ekinti aýa baratyn úıdiń beldeýine at basyn bir-aq tirepti. Sýyt habar aıtyp kelgendeı attary qarasúmek terge malynǵan jolaýshylardan úı ıesi alǵashynda tiksinip qalady. Jáne bular bir-birine de lám-mım despeı, surlanyp alǵan. Kelgen jumysy qudalyqtyń jaıy. Hamzanyń túnergen túrinen kisi qorqatyn. Endi úı ıesi qysyla bastaıdy. Aqyry, Qardekeń syrtqa shyǵyp, ońashada mán-jaıdy túsindiredi.
Mal soıylyp, qudalyqtyń jaıy aıtylyp tańerteń eki jolaýshy keri qaıtady. Hamzekeń atqa taqymy tıgen bette aldyǵa túsip alyp jele jóneledi. Sońynan súlkektetip Qardekeń de qalmaı arqan boıy ilesip otyrady. Sóıtip, álgi aq serkeshtik «qabiriniń» tusyna da keledi. Sonda Hamzekeń erge bir jaq jambastaı otyryp úıshikke arqasyn berip, teris qarap ótti deıdi.
Aýyl shetine iline Hamza óz úıine tartypty. Qudalyqqa jumsaǵan úıge kelisim jaıy, kelesi qadam týraly Qardekeń bir ózi baryp aıtypty. Al aq serkeshtiń áńgimesi ertesinde quda jaqtan da, Qardekeńniń aýyly jaqtan da býdaı kóterilip jalpaq jurtqa jaıylyp kete barǵan ǵoı.
Sodan beri otyz jyldan asqan eken. Jezdeli-qaıyn bolyp qaljyńdasyp júrgen Hamza men Qardybaıdyń lám-mım dep til qatyspaǵaly da otyz jyldan asypty. Hamzekeńniń qatty ashýlanǵany sondaı odan keıin kezdeskende Qardybaıdyń sálemin de almaǵan eken. Keıin Qardybaı Qazaqstanǵa kóship ketedi. Araǵa attaı 6-7 jyl salyp qaıta barǵanda top ishinen Qardybaıǵa qaıyra sálemdesip, «Qazaqstanǵa kóshpeısiz be?» degenine qaljyńmen jaýap berip, bir jaǵy keshirip turǵandaǵysy eken.
– Áı, kári jezde, raıyńnan qaıttyń-aý aqyry, aldyńa bir aq serkesh ákelip «áýmın» desem, bata jasar ma edińiz? – deıdi sonda da qoımaı Qardekeń. – Jasamaǵanda, Quran oqyǵanda bata jasamaıdy deısiń be, alyp kelshi qane! – deıdi kári jezdesi.
Aýyl adamdarynyń sol kúngi rııasyz kúlkisin, Qardekeń jezdemniń sol kúngi rızaly qýanyshyn aıtyp suramańyz. Aq marqadaı tyrańdap, aq serkeshteı shunańdap, Hamza qarııany qaıta-qaıta qushaqtady emes pe...
Ularbek NURǴALYMULY
«Egemen Qazaqstan»
