TOQJIGITOV

Adamzat tarıhyndaǵy órkenıetke órleý, ǵylymı jańalyqtardy meılinshe jan-jaqty ashý HH ǵasyrda qol jetkizgen izdenisterden sanalary anyq. Talaı jyldar bodandyq qamyty moınyna ilinip, ózge ulttarǵa qaraǵanda kemsitýdi kóp kórip, kembaǵaldyq zapyranyn ishken de qazaq halqy ekendigi ótken tarıhtan belgili. Ashtyq jaılaǵan sormańdaı elge aınala berýimiz ben soǵys órti sharpyp talmaý­syraǵan kep kııýimiz zańdylyq aıasyna syıa almaıtyn qubylys degenmen, otyz jetiniń soıqany eldiń betke ustar birtýar uly perzentteri men jańa kóktep jaıqala gúl­degen jas órkendi typ-tıpyl tuqymymen qurtýy – jumyr basty pendeniń kórgen kesapatynyń eń zory. Halqyna jan-tá­nimen eńbek etip “halyq jaýy” atanýy eshkim túsinbeıtin, túsinýge de múmkin emes qupııa tylsym edi. Otyz jasqa iliner-ilin­besten kógenge tizilgendeı qońyraý­latyp jurt kózine masqaralap, shetinen tizip atyp tastaý asqan qatygezdik qoı. Qazaq tarı­hyndaǵy qaraly otyz jetiniń qurban­darynyń biri Sháımerden Toqjigitov edi. Ol – tóńkeristen soń ile-shala dúnıege kelgen qazaq baspasóziniń iri qaırat­ker­leriniń biri. “О́ner aldy – qyzyl til” dep bilgen halqymyzdyń asyl ónerin órge súıregen qalamy júırik azamat edi. Muralardyń eń qymbaty – sóz. Qymbat sózdiń, kıeli sózdiń qudiretine tabynǵan Sh.Toqjigitovtiń qazaq baspasózine, HH ǵasyr basynda Ahmet Baıtursynuly qalyptaǵan kósemsózdiń has júırigine aınalýy qorshaǵan orta taǵylymymen ózektes. Uly Abaıdy kúlli álemge syılaǵan qart Shyńǵys, Shákárimdeı darııany tolǵatqan kemel Shyńǵys, eń aqyrynda Muhtardaı danyshpandy jer jahanǵa tartý etken darhan Shyńǵys kókireginde sáýlesi bar keler býynnyń qaýlap ósýine alǵyshart jasap ketkeni ámbege aıan. Shyn óner ıesiniń ýyzyna jaryp, ana sútiniń nárli qoregine qosa týǵan jerdiń jýsan ıisti aýasy men qasıetti topyraǵynan nár alýy aıtylyp kele jatqan shyndyq. Zadynda, týǵan jerden boıyna kerek qasıetterdi sińirip ósý, emirengen ana omyraýynyń aq sútimen adaldyq, erlik sıpattardyń darýy – qazaq tárbıesiniń basy. Ulylardy jaratqan eldiń perzenti bolý – bolashaq qalam ıesiniń taǵdyr-talaıyn anyqtaýǵa yqpal jasaǵandyǵy daý týǵyza qoımas. El adamdarynyń ónegeli sózin kisilik júregimen qabyldap eseıdi keıingi býyn. Sháımerden Omaruly Toqjigitov 1901 jyly burynǵy Semeı gýbernııasy, Semeı ýezi, Shaǵan bolysynda qazirgi Abaı aýdanynyń Sarjal aýylynda dúnıege kelgen. Omar dóńgelengen shaǵyn sharýasy bar, sózine berik, isine tııanaqty, baısaldy adam bolǵan desedi kózkórgender. Qazaqtyń iri aýqatty adamy, mesenat Qarajan Úkibaevtyń tárbıesin kórgen. Qandas týys Omardy birsózdiligi, týrashyldyǵy úshin Qarajan Úkibaev jaqsy kórip, jaqyn ustaǵan. Balasy Sháımerdenniń aýyl mektebinde saýatyn ashyp, keıinirekte Semeı qalasyndaǵy túrli qazaq, orys mektepterinde oqýyna múmkindik týǵyzǵan. Qala ómirine aralasyp, órkenıettiń shet pushpaǵyn tanı bastaýy onyń qalyptasý, jetilý jolynda óshpes izin qaldyrǵan. HH ǵasyrdyń basynda Qazaqstannyń eń kór­nekti, eń eleýli mádenıet, bilim orta­lyǵyna aınalǵan Semeı qalasy bala Sháımerdenniń buǵanasy qatyp, býyny bekýine, kóz aýlasynyń keńeıýine yqpalyn tıgizgen. Sháımerden Omaruly ózi ǵana oqyp qoımaı kóńili oıaý kókórim býynǵa jol nusqaǵan. “Sháımerden elge kelip júrgende jyl saıyn toptap balalardy qalaǵa alyp ketip, oqýǵa ornalastyryp otyrady eken. Onyń yqpal jasaýymen Mashan, Samaı, Sarjal, Jasar bastaýysh mektepteri salynyp, balalary oqýǵa tartylady. О́ziniń týǵan ortasyna Sh. Toqjigitov júreginiń oty bar, qyzýqandy halyq qamqorshysy retinde kórinedi”, – deıdi estelik jazba­synda Muqan Asqarov. Ári qaraı, jıyrmasynshy ǵasyrdyń 20-30 jyldary keýdesinde sańylaýy bar zııaly urpaq basynan keshken ómir kóshi. On toǵyz jasynda kommýnıstik partııa qataryna qabyldanady. Tóńkeris jeńgennen keıin Keńes ókimetiniń saıasatyna bel sybanyp aralasady. Ásirese, baspasóz maıdanyna aıanbaı atsalysady. Qazaq keńes baspasóziniń qarlyǵash­ta­rynyń biri – “Qazaq tili” (qazirgi “Semeı tańy”) gazetinde shyńdalady. Zamana saıasatyn nasıhattaǵan, túsindirgen kóptegen maqala, ocherkteriniń dúnıege kelýi sol shaq. “Qazaq tili” gazetiniń alǵashqy redaktory (1919-1921 jyldar) belgili pedagog, jýr­nalıst Mánnan Turǵanbaev, odan sońǵy (1921-1922 jyldar) Muhtar Áýezov boldy. Muhtardyń qyzmeti sol kezdegi Qazaqstan astanasy Orynbor qalasyna aýysqan soń “Qazaq tiliniń” redaktorlyǵyna Sh.Toq­jigitov taǵaıyndalǵan. Gazettiń maǵynaly, mańyzdy bolyp shyǵýyna qalam qaıratyn aıamaǵan Sháı­merden Omarulyn shyǵýyna bes jyl tolýyna arnalǵan mereıtoılyq maqalada aıryqsha baǵalaǵan: “Sháımerden joldas kiriskennen keıin “Qazaq tili” baılaýly saıası baǵyt ustanyp, betin jumysshylarǵa qaraı aýdardy, qalyń el kedeıine qaraı buryldy. Qazirgi kúnde marksshildik qısyn­nan, lenınshildik joldan aýa baspaıtyn anyq áleýmetshildigi bar, ótkir tildi, júıeli sózdi, sheber jazýshymyzdyń tórden oryn alarlyqtaıy osy Sháımerden joldas”. “Qazaq tili” – tóńkeristen soń ile-shala dúnıege kelgen gazet. О́kinishke oraı gazet­tiń birinshi sany kúni búginge tabylmaı otyr. Qazaq tiliniń mereıtoıyna arnalǵan “Bes jyldyqqa bes tilek” maqalasyna (1924, №120, 519) qulaq salaıyq: “Mine, al­dy­myzdaǵy tórtinshi dekabrde “Qazaq tili” bes­ke tolady. “Qazaq tilinen” jasqa kel­gen­de úlken qazaqsha gazet joq. Basqarma bes jyldyq múshelin atqarýǵa daıyndalyp jatyr. Besjyldyq músheldi kúnniń uly tilegi gazettiń mańyzyn kóterip, jergilikti ha­lyqqa uǵymdylyq jaǵynan jaqyndas­tyryp, el paıdasyna shyǵaratyn shyn qarýlyq dárejesine jetkizý”, – dep naqty maqsat qoıady. Muhtar Áýezov, Júsipbek Aımaýytov, Mánnan Turǵanbaev syndy qalamgerler basqarǵan gazettiń aıtýly uıymdastyrýshysy Sháımerden Toqjigitov. “Qazaq tili” gazetiniń ózi baǵalaǵandaı, redaktorlyq qyzmetke “alǵashqy kirisken kezde, buryn úırenshikti bolmaǵan is Sháımerden joldasqa ájeptáýir qıynyraq tárizdi kórindi. Biraq qajymas qaırat, són­bes jiger, daýyldaı lapyldaǵan ja­lyndy jas kúsh eriksiz ústemdik alyp, Sháı­merden joldas kóp keshikpeı iske tóselip ketti”. Kadr tapshylyǵynan gazettiń ár sanynda bir nemese birneshe maqalasy jarııalanatyn jaǵdaı qalyptasty. “Qazaq tiliniń” sarǵaıǵan betterin paraqtap otyrǵanda onyń qıly taqyryptar men túrli taǵdyrlardy qozǵaıtyn birneshe júz maqalasynyń bar ekendigin aıtýymyz shart. Aty-jónin kórsetpegen, basmaqala reýishti dúnıeler qanshama?! Egerde Toqjigitov kitabyn shyǵarar kún týsa, solardyń ishinen kúni búginge mańyzyn joımaǵan maqala­laryn terip alsa úlken jınaq bolary sózsiz. Bul arada Toqjigitov murasyna kúdikpen qaraýdyń reti joq. Árıne, búgingi istiń erteń tarıh qoınaýyna jol alary, kúni keshegi jaqsy bastamanyń erteń baǵasynyń kemýi, ıaǵnı adam ómirindegi, qor­shaǵan ortadaǵy qundylyqtardyń obektıv­tik sebepterge sáıkes ózgeriske túsýi ábden múmkin. Búgingi qundy dúnıemizdiń erteń túkke jaramaı jatýy kezdesip, bastan ótkerip otyrǵan shyndyǵymyz ǵoı. Ásirese, san salaly, taram-taram baǵamdaýlar baspasóz arqalar júkke tirelgende ýaqyt keńistiginiń yqpalymen asyldyń jasyp, jasyqtyń quny asatyn shaqtar da, ókinishke qaraı, boı kórsetetindigin jasyra almaımyz. Tóńkerister dáýirinde qoǵamdyq qalyp pen áleýmettik damýdaǵy birkelkilik, turaqtylyq saqtalmaǵan tar jol, taıǵaq keshýli saıasat maıdanynda syrttan baqy­laýshy emes, naǵyz qııan-keski qaqtyǵys­tarǵa bel sheship kirisken ǵajaıyp kósemsóz qaıratkeri Sháımerden Toqjigitov mura­synyń tańqaldyrar ozyqtyǵy da, áttegen-aı degizer kemistigi de zamanynyń jemisi. Onyń shyqqan bıigin de, kem soqqan tustaryn da tek qana búgingi tarıhı sana ólshemimen tarazylamaı, “Ýaqyt” atty qudyrettiń deńgeıimen oraılastyra belgileýimiz shart. Bul – qaǵıdatty másele. О́rkenıetti isterdiń oshaǵy Semeıde 1925 jyly “Tań” jýrnaly shyǵyp turǵan. Jýrnaldyń basy-qasynda Muhtar Áýezov­pen qyzmettes bolǵan Sh. Toqjigitov úlken eńbek atqaryp ketti. Nebári tórt sany ǵana shyqqanymen, onda jarııalanǵan materıal­dar kúni búginge tarıhı-etnografııalyq, ádebı-kósemsózdik maǵynasyn joıǵan joq. Ǵasyr basynda qazaqsha kitap basý isiniń bastaýynda turǵan, “Járdem seriktigi” atalatyn arnaıy baspahana uıymdasty­rylǵan, onda onnan astam qazaq tilindegi kitaptar jaryq kórgen, “Saryarqa” gazeti men “Abaı” sııaqty tarıhı basylymdar el ıgiligine aınalǵan, 20-jyldarda qazaqsha, oryssha, tatarsha kóptegen gazetteri bolǵan. Semeıde jýrnal jumysyn uıymdastyrýǵa qolaıly jaǵdaılar bar edi. Onyń ústine ult zııalylarynyń betke shyǵarlary shoǵyr­lanǵan Semeı qalasynyń rýhanı-shyǵar­mashylyq múmkinshiligi de bıik dárejede ekendigi dáleldeýdi tilemeıtin shynaıy shyndyq. “Tań” jýrnalynyń dúnıege kelýine tikeleı qatysty derekti Semeı qalasyndaǵy muraǵattar qorynan kezdestiremiz. Protokol №13 zasedanııa kollegıı agıtproma gýbkoma RKP (b) ot 6 noıabrıa 1924 g. Povestka dnıa: 4. Ob ızdanıı Kırjýrnala 1) V prınsıpe ne vozrajat ı schıtat neobhodımym; 2) Podyskanıe sredstv, vyrabotký plana ı nazvanıe porýchıt tt. Djantleýový, Shanıný ı Aýezový, kakovym porýchıt sdelat doklad na sledýıýshem zasedanıı kollegıı; 3) Komıssııý, schıtat za t. Djant­leýovym. Predsedatel Tokjıgıtov Sekretar Voronsov (R.1, op. 1, d.930, l.110) Qazaq tarıhyndaǵy iri úsh tulǵa – Semeıde qyzmettes, pikirles, syılas bol­ǵan, qarym-qatynastary baısaldy qalypta ótken. Muhtar Áýezov gýbkomda, ári Se­meıde ashylǵan halyq aǵartý ınstıtýtynda (SINO) oqytýshy, Jumat Shanın jer komıssııasynyń tóraǵasy, Sháımerden Toqjigitov gýbernııalyq partııa komıtetinde bólim meńgerýshisi, “Qazaq tili” gazetiniń redaktory. Almatydaǵy M.O. Áýezov mýzeı úıinde saqtaýly qoljazbada: “1925 jyly Semeıde “Tań” jýrnalyn shyǵardyq. Sonda birneshe áńgimelerim basyldy. Sol qysta “Qarakózdi” jazdym”, – dep tııanaqtap kórsetedi uly jazýshy. Qarajat tapshylyǵy jýrnaldyń júıeli shyǵýyna qolbaılaý jasaǵan. 1925 jyly nebári tórt-aq sany shyǵyp, ómir súrýin toqtatqan. Saıasat, sharýashylyq isine, mádenıet, ádebıet, óner máselelerine nazar aýdarǵan “Tań” jýrnaly eleýli qyzmet atqaryp ketti. Jýrnaldyń birinshi sanyndaǵy Sháı­mer­den qol qoıǵan kólemdi maqala – “Bizdiń jol”. Avtor munda jýrnaldyń aldynda turǵan maqsat pen ýaqytyndaǵy saıası ahýal, taptyq kúres, Keńes ókimetiniń jeńisin baıandy etý sııaqty ózekti taqy­ryptarǵa jeke-jeke toqtalady. Qoǵamnyń aldyndaǵy mindet pen jýrnal qaırat­kerleri jazýǵa tıisti problemalar kóptiń synyna usynylady. Sh.Toqjigitov sońǵy eki máselege – qazaqsha is júrgizý jáne kóp qaýly qabyldaǵannan góri olardyń iske asýyn qadaǵalaý jaılaryna shuqshııa túsedi. Bul – kúni búginge mańyzyn joımaǵan, mańyzyn joımaǵany bylaı tursyn, búgin, erteń kún tártibinen túspeýge tıis soqtaly dúnıeler ekendigin ómirdiń ózi dáleldep kórsetýde. “Qazaqstandaǵy partııa, keńes, sharýa, saýda hám kásipshilder mekemeleri qazaqtyń ózinshe sóılesip, kóptiń qamyna jaqyn­dasyp qoıyndasa almaı keledi deımiz. Bularǵa em esebinde qazaq tilin júrgizý, mektepter ashý, aýrýhanalar jasaý, sharýaǵa qaryzdar berý, jerge ornalastyrý taqyrypty tolyp jatqan qaýlylar kóp. Qaýlylar mol, gáp – iske asýynda. Eldi sózben jelbýaz qylýǵa bolmaıdy. Zań, qaýly, kerekti sóz – bári de iske asýymen kórkem-di. Olaı bolsa, endigi borysh sózdi qoıyp iske qaraı bet alý. Buǵan barlyq kúshti salý. “Mektep salamyz” dep qaqsaǵan tolyp jatqan qaýlylardan kóp qazaqtyń kózine salynǵan bir mektep artyq”. Kósemsózdiń sheberi Sh.Toqjigitov nandyra sóıleıdi. Salamyz! Isteımiz! Jasaımyz! Shyntýaıtynda, tyndyrymyna jetken naqty bir iske tatıtyn ne bar?! Kósemsóz tabıǵaty sharttylyqtan góri naqtylyqty qalaıtynyn qapysyz uǵynǵan. Jýrnalda saıası-buqaralyq sıpattaǵy Sháımerden Omaruly maqalalary kezdesedi. Bir eskeretin jaǵdaı – kóptegen materıaldarǵa, ásirese basmaqalalarǵa onyń qol qoımaı ketýi de ábden múmkin. Sondyqtan qarastyra túsken durys. Sh.Toqjigitov halyq ádebıeti úlgilerin jınaqtaý isine de mán bergen. “Tań” jýrnalynyń ekinshi sanynda el aýzynan terip alǵan “Tóleńgit Táńke batyrdyń sózi” zertteýshiler nazarynan kúni búginge tys keledi. Adam ómiriniń kezeń-kezeńderine sıpattama beretin tujyrymdy tolǵaýlary qashan da kádege jararlyq. Dástúrli sheshendik tolǵaý poetıkasynyń bederli belgileri aıqyn ańǵarylady. On bes degen bir jasta Kúmisten tartqan symdaı ekensiń. Jıyrma bes degen bir jasta Qubyladan soqqan jeldeı ekensiń. Otyz bes degen bir jasta Aǵar bulaq kózdeı ekensiń. Qyryq bes degen bir jasta Aıdyn shalqar kóldeı ekensiń. Elý bes degen bir jasta Jaılaýdan qaıta kóshken eldeı ekensiń. Alpys bes degen bir jasta El jaılap tastaǵan jerdeı ekensiń. Jetpis bes jer eken Seksen bes sor eken! Toqsan bes tor eken Torǵa túsken qustyń sory eken. Altynnan toqpaǵyń, kúmisten pispegiń bolsa da Kárilikke daýa joq eken. Halyqtyń mura qasıetin uǵynyp, urpaqtar sanasyna quıý qajettigin sezinýi bilimdar jandar úlesine tıesili minez. Dál osy sanda “Asan Qaıǵynyń jerge qoıǵan syndaryna az túzetý” atty Sh.Toq­jigitovtiń el aýzynan jazyp alǵan sózi ja­rııalanǵan. Bul – “Tańnyń” birinshi nómi­rindegi (87-89 better) Raqymjan Ja­man­qululynyń baspaǵa usynǵan “Asan Qaıǵy jelmaıa minip jeldirtip, Saryarqany aralap júrgendegi jerge qoıǵan syndary” eskilikti sózine bergen túzetýi, basqasha aıtqanda, Sh.Toqjigitov jınaqtaǵan óz aldyna bólek nusqasy. Muhtar Áýezovtiń aqyl-keńesimen Abaı men onyń aqyndyq aınalasyna qatysty kóptegen materıaldardyń tasqa túsýine Sháımerden yjdahatpen qaraǵan. “Abaıdyń basylmaǵan sózderi”, “Abaıdyń basylmaǵan qarasózderinen”, “Abaıdyń jarııalanbaǵan óleńderi” aıdarymen jaryq kórgen uly aqynnyń muralary onyń asyl qazynasyn oqyrman qaýymǵa nasıhattaýdaǵy kórnekti jumys ekendigi daýsyz. Shákárim, Turaǵul, Kókbaı, Áset, Kem­pirbaı tóńiregindegi derekter de oqyrmanǵa jón silterlik. Al M.Áýezovtiń el eskiligi men kóz kórgenderdiń aýzynan jazyp alǵan­­darynan basqa “Qaıǵyly jetim”, “Qazaq qyzy”, “Búrkit ańshy­lyǵynyń sýretteri”, “Eskilik kóleńkesinde” sııaqty tóltýma shyǵarmalary ádebıettegi jańa úrdis, tosyn áýenniń qulaqburaýyndaı sony estilgeni anyq. “Tań” jýrnaly men onyń mańyna top­tasqan shyǵarmashylyq ujymnyń atqar­ǵan tarıhı qyzmeti áli de zerttelýi kerek. Zertteýshi ǵalymdar H.Bekqojın, T.Qo­jakeev, Á.Jırenshın, Ú.Subhanberdına, taǵy basqalary Sháımerden Omarulynyń “Eńbekshi qazaq” (“Egemen Qazaqstan”) gazeti redaktorynyń orynbasary qyz­metinde jemisti eńbek atqarǵandyǵyn sóz etedi. Keıbir derekterde Toqjigitovtiń atalmysh gazet redaktory bolǵandyǵy aı­tylady. Sońǵy derek muraǵattyq derek­termen naqtylana tússe quba-qup. Qalamy tóselgen jýrnalıst Sh.Toq­ji­gitov “Eńbekshi qazaqta” 1925-1930 jyldary “Til taqyryby”, “Ádebıet máseleleri”, “Toqsan toby” týraly”, “Qazaq teatryna eki jyl” sııaqty kóptegen zamannyń asa zárý kókeıkesti máselelerin kóterdi. Qazaq tili, mádenıeti tóńiregindegi ordaly oılar “Eńbekshi qazaq” betinen oqyrmandar júregine jol tartty. Sh.Toqjigitov basqarǵan taǵy bir bas­pasóz týmasy – “Jarshy” jýrnaly. Qazaq keńes ensıklopedııasynyń tórtinshi tomy­nan tómendegi derektermen tanysamyz: “Jarshy” – Qazaqstan ortalyq jańa álippe komıtetiniń qoǵamdyq-saıası jáne kórkem ádebı jýrnaly. 1929 jyldyń ıanvarynan 1930 jyldyń dekabrine deıin Qyzylordada, sońynan Almatyda latyn árpimen aıyna bir ret shyǵyp turdy. Redaktory – B.Maılın. Barlyǵy 17 nómiri jaryq kórdi. Tırajy – 13 myń dana. Jýrnal negizinen jańa álippeni nasıhattap, latyn, arab áripterin salystyra kórsetip, eńbekshi halyqtyń saýatyn ashýǵa kómek­testi. “Jarshyda” qazaq aqyn, jazýshy­larynyń óleńderi men áńgimeleri, orys jazýshylarynyń eńbekterinen úzindi ja­rııalandy. Endeshe, “Jarshyǵa” basshylyq jasaǵan jyldardaǵy Sháımerden Omaruly eńbegi zertteýdi tileıdi. Sh.Toqjigitov qalamynan shyqqan 4 ki­tap – “Eńbekshiler kósemi – Lenın”, “El qor­ǵaý mindeti”, “Jol kórinisteri”, “Kú­rish” jazýshynyń keler urpaqqa qaldyrǵan mura-týmalarynyń mańyzdylary, qomaq­ty­lary. Jazýshylyq maqsattan góri áleýmet, qoǵamdyq orta kese-kóldeneń aldyǵa tart­qan kókeıkesti máselelerge shuǵyl jaýap berý údesinen shyǵýdy kózdegendigi bese­neden belgili. О́z ýaqytynyń suranysyn tolyǵymen ótegen. Búgin de eskirip turǵan joq. Qaıta qaırylar, túıinder, birigip aqyldasar oılar, kóp bolyp shesher jáıtter barshylyq. “Eńbekshiler kósemi – Lenın” 1924 jyly Semeı qalasynda jaryq kórdi. V.I.Lenınge arnalǵan qazaq tilindegi al­ǵashqy eńbekterdiń biri. Kitap shyǵa sala Mánnan Turǵanbaı shaǵyn ǵana súıinshi habar jarııalaǵan: “Basqarmada Lenın jaıyn jazǵan qazaqsha kitap satylady. О́zi az. Tez alyp qalyńdar” (“Qazaq tili” 1924, 11 mart, 29(428)). Nebári 3000 danasy ǵana basylǵan kitap kimge jetsin, birneshe kúnde tarap ketken. Keshe ǵana “kósemshil” bolǵandardyń búgin V.I.Lenınge úrpıe qarap, úrke boıyn aýlaq salýy qandaı túsiniksiz, buldyr túsinik desek te, maqtamaı da dattamaı, artyq aıtyp, kem qalmaı onyń tarıhtaǵy baǵasy berileri sózsiz. Al jıyrmasynshy jyldardaǵy baǵa ózgeshe edi. Týra 1924 jyldyń qańtarynda Lenın dúnıeden qaıtqanda burynǵy Keńester Odaǵynyń qaramaǵyndaǵy barsha ult pen ulys qaraly kúıdi bastan keshkendigi asyryp aıtqandyq emes. Sháımerden kitaby Lenın qazasynan soń ile-shala jazylǵan. Biraq aýdarma kitap emes. Lenın jónindegi gazet-jýrnaldardaǵy, saıası kitaptardaǵy, zertteýlerdegi, oqý­lyqtardaǵy, kórkem ádebıettegi materıal­dardy iriktep alyp kitabyn jazý ústinde erkinshe paıdalanǵan. “Aldymen oqýshylarymyzdyń esine salatyn bul kitaptyń ishinde kórsetilgen oqıǵalardy kóbinese jazylyp júrgen kitapshalardan, aıtylyp, basylyp júrgen tarıhtardan aldyq, – deı kelip kirispe sózde , – tóńkeristiń tarıhyn bilý, ilgeri isterine shyn beıilmen berilip kómekshi bolý, taǵdyryńdy sheship zulmattan qutqaryp, ádiletke súıregen kúshti syılap, ol kúshke kúshińdi qosyp, onyń jolyndaǵy kedergilermen tartynbaı tartysqa túsý – adamshylyqtyń boryshy. Olaı bolsa, bizdiń qazaq jurty da shetten qarap paıdalanýshy ǵana bolyp qalmaıdy. Tarıhty bilý bar. Tarıhtyń nusqaǵan jolymen júrý bar. Biz bilip qana qoımaı, adamshylyqtyń túzý, týra jolyna túsip, jalpynyń qamy úshin istelip jatqan iske qaraýshy ǵana emes, qalaýshy bolyp kirisýimiz qajet” ekendigin qadap aıtady. Bul bir Sháımerdenniń tanymy, uıyp senýi emes, barsha jurttyń oı-tilegi bolatyn. “El qorǵaý mindeti” 1927 jyly Qyzyl­orda, Tashkent qalalarynda basylyp shyq­ty. Eldi qorǵaý, eldiń tynyshtyǵyn saqtaý – ejelden árbir halyqty tolǵantqan taqy­ryp. Tóńkeristen sońǵy aýyr jyldarda kún tártibindegi asa zor másele eldi qorǵaýǵa kelip tireletin. Kózi ashyq, saıası saýatty, ár isti alda turǵan keleli mindettermen tyǵyz ushtastyra qaraýdy daǵdysyna aı­nal­dyrǵan Toqjigitov bul taqyrypty da jan-jaqty qarastyrady. Jazýshy ar­naýynda: “Jas tilekti, er júrekti ulandar, El qorǵany, er qyrandar! Qyzyl ásker mektebindegi eńbekshi qazaq jastaryna arna­dym”, – dep nysanasyn ashyq baıqatady. El qorǵaý abyroıy jastardiki ekendigin oqyrmanǵa ejiktep jetkizedi. Sh.Toqjigitovtiń kelesi kitaby – “Jol kórinisteri” (Samarqan-Ashǵabad-Baký) Qyzylordada 1929 jyly shyqqan. Avtor týysqan respýblıkalardaǵy el ómirimen, halyq turmysymen túrli jıyndar men májilisterge joly túsip, saparǵa barǵan shaqtarda tanysqan. Munda da saıahatshy Toqjigitov emes, jýrnalıst, jazýshy, qaıratker azamattyń kórgen-bilgennen túıgenderi, qıly salystyrýlary sátti órimdelgen. Týǵan topyraqtaǵy qubylys­tar­men egizdeý, derekti naqtylyq pen tal­ǵamdy baıqampazdyq kitaptyń arqalaǵan júgin jeńildetip, maqsatty bıikten ta­bylýyna qolaıly jaǵdaı jasaǵan. Jıyrmaǵa tolar-tolmastan partııaǵa mú­shelikke ótken, gýbernııalyq, ýezdik, par­tııa komıtetteriniń basshylyǵyna saılan­ǵan, baspasózdiń ǵajap uıymdastyrýshysy, ólkelik, búkilodaqtyq partııa jıyn­da­ry­nyń delegaty, Qazaqstan Ortalyq Atqarý Komıtetiniń (KazSIK) múshesi Sháımerden Toqjigitov – eńbegimen qaıratkerlik de­ń­geıge kóterilgen jan. Sháımerden Omaruly – Qazaqstan tarıhyndaǵy eleýli tulǵa. Nebári 36 jyl jasap, otyz jetinshi jyldyń qurbany bolǵan azamat qyrshynynan qıylǵansha aıanbaı mańdaı terin tógip ótti bul pánıden. Arap ESPENBETOV, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.Semeı.