Qazaq baspasóziniń qarashańyraǵy – jalpyulttyq «Egemen Qazaqstan» gazeti aldaǵy ýaqytta el óńirlerindegi, ıaǵnı oblystyq, qalalyq, aýdandyq gazetterde jarııalanǵan mańyzdy maqalalardy óz betinde jaryqqa shyǵarýdy qolǵa alyp otyr. Jańa jobanyń jalǵasy retinde búgin biz fılologııa ǵylymdarynyń doktory Jantas Jaqypovtyń Qaraǵandy oblystyq «Ortalyq Qazaqstan» gazetinde jýyrda jarııalanǵan «Qazdaýysty Qazybek bı sóziniń kúshi» atty máıekti maqalasyn oqyrman nazaryna usynýdy jón kórdik.
Qazybek bı týraly bir tarıhı áńgimede qalmaq hany Qontajynyń qazaqtardyń talabyn oryndaýy bala Qazybek sóziniń yqpaly ekeni týraly aıtylady: «Sózdi óńmenimnen suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵymnan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr» etshi, «kóreıin» dep turdy. Minekı, men sodan qatty seskendim. Senderge kórinbegenmen maǵan kórindi. Meniń endi buǵan qaıtaryp aıtar sózim joq, mal men janyn eseptep aldyna salyp berińder», – degen sheshimge kelipti qalmaq hany.
Qontajy bitimge qaımyqqannan kelgen joq, elshilerdiń aıtqanyn istemeımin dese, onyń áskerı qýaty da, óziniń aıbary men aqyly da jetip turǵan bolatyn. О́ziniń sózinen baıqap turǵanymyzdaı, bul – sóz kúshiniń áseri, yqpaly. Sózdiń mundaı qasıetin psıholıngvıstıkanyń sóz qabyldaý (vosprııatıe rechı) salasynda sóz sýggestııasy deıtin tarmaǵy zertteıdi.
Sýggestııa negizinen psıhologııa ǵylymyna tán termın bolǵandyqtan jalpy til biliminde sýggestııaǵa qatysty ári tildik, ári psıhıkalyq jaǵynan baılanystyra zerttegen birshama eńbekter bar. Jalpy, til biliminde psıholıngvıstıka aıasynda keıingi kezde zerttele bastaǵan «sýggestııa» termıni qazaq uǵymynda sený, ılaný degendi bildiredi. Qazaq dúnıetanymyndaǵy sózge senim uǵymyn aýyz ádebıeti shyǵarmalarynan kóp kezdestirýge bolady. Oǵan aıqyn bir kórsetkishti «Til tas jarady, tas jarmasa, bas jarady», «Taý men tasty jel buzar, adamzatty sóz buzar», «Kisige qarap sóz alma, sózine qarap kisini al», «Sóz tastan ótedi», «Aıtylǵan sóz – atylǵan oq» t.t., t.s.s. maqaldardan tabýǵa bolady. Bul – ǵylymı tilde «sýggestııa» dep atap júrgen qubylystyń halyq sanasynda da, tildik qubylystarda da bar ekenin kórsetedi.
Sheshendik sózderiniń sýggestııasyn zerdelegende olardyń magııalyq kúshimen qatar pragmatıkalyq áserin de qarastyrý qajettiligi týyndaıdy. О́ıtkeni aýyzsha sóıleý úlgisi bolyp sanalatyn mátinniń qoldanysyn, eki jaqty qarym-qatynastyń sýbektige baǵyttalý aıasyn tanytýda pragmatıkalyq áseri onyń sýggestııasynan paıda bolady.
I.Iý.Cherepanova shyǵarmashylyq beısanalyqqa arnalǵan eńbeginde sýggestıvtik lıngvıstıkanyń tildiń sana túbine (podsoznanıe) áser etýin túsindiretin tiltanýlyq sapaly teorııa jáne kúndelikti júze ekendigin aıtady.
Dúnıejúzinde ómir súretin halyqtardyń barlyǵy álemdi ózderiniń ulttyq kózqarastarymen tanıdy, ǵasyrlar boıy qalyptasqan salt-dástúrlerine negizdeıdi jáne ártúrli senim-men qabyldaıdy. Sýggestııa – senim. Sýggestııa uǵymy – kez kelgen mádenıette bar ámbebap qubylys. Ol – halyqtyń dúnıeni túsinýinen habar beretin qoıma, ıaǵnı sýggestııalyq kórinis ǵalamnyń negizgi bólshegi retinde ulttyń estetıkalyq tanym-talǵamyn, sharýashylyq kásibin, minez-qulqyn, salt-dástúrin, bir sózben aıtqanda, ulttyq rýhyn senim turǵysynan til arqyly jan-jaqty beıneleıdi, jeke adam sanasymen birge ómir súredi. Sol arqyly halyqtyń dúnıe týraly túsinigin aıǵaqtaıdy, ulttyq tanymyn bildiredi. Kez kelgen til faktorynyń astarynda, shyǵý tórkininde negiz bar ekendigi ras bolsa, kózben kórip, qolmen ustaýǵa bolmaıtyn, sana men bolmysqa qatysty qubylystardyń beınelenýi tildik sýggestııa arqyly júzege asady. Buǵan bir aıqyn dálel retinde Qazdaýysty Qazybek bıdiń bitimgerlik sóziniń myna kirispesin keltirsek te jetedi:
Biz qazaq degen mal baqqan elmiz,
Biraq eshkimge soqtyqpaı, jaı jatqan elmiz.
Elimizden kut-bereke qashpasyn dep,
Jerimizdiń shetin jaý baspasyn dep,
Naızaǵa úki taqqan elmiz!
Eshbir dushpan basynbaǵan elmiz,
Basymyzdan sózdi asyrmaǵan elmiz!
Dosymyzdy saqtaı bilgen elmiz,
Dámi, tuzyn aqtaı bilgen elmiz,
Asqaqtaǵan han bolsa,
Han ordasyn taptaı bilgen elmiz!
Atadan ul týsa, qul bolamyn dep týmaıdy,
Anadan qyz týsa, kúń bolamyn dep týmaıdy,
Ul men qyzdy qamatyp otyra almaıtyn elmiz!
Sóz kúshin qazirgi zertteý barysy basqasha deńgeıge, ıaǵnı, tildegi sýggestııalyq faktilerdi til biliminiń jańa jetistikterimen, kózqarastarymen kórsetý, tıimdi qatynas modelin óńdeýge kóshýde. Mundaǵy negizgi másele – adam janyna úńilý, syrttaı ǵana emes ishteı baqylaý jasaý. Bul jaǵdaıda ne aıtý kerektigi ǵana emes, qalaı aıtý kerektigi de mańyzdy bolady. Osyǵan oraı Qazdaýysty Qazybektiń qoldanatyn «tıimdi qatynas» modelin adamnyń ishki syryn, shyndyǵyn bilý úshin «synaq» jasaýy dep túsinýge bolady. Oǵan onyń bılik aıtqan eki oqıǵasyn dálel etýge bolady. Birinshisi:
Qazybek jeti jasynda-aq sheshendigimen, alǵyrlyǵymen kózge túse bastapty.
Ertede as berilip, báıge bolyp jatqanda bir qula qasqa júzdegen attan ozyp keledi. Qaımana júrgen bir jigit:
– Mynaý meniń taı kúninde joǵaltqan básirem, – dep onyń shylaýyna orala ketedi. Báıgege qosyp turǵan adam:
– О́zimniń qula bıemnen týǵan atym, – dep jeńistik bermeıdi.
... Qula qasqany báıgege qosqan kisi:
– Enesin bir kórsem, odan týǵan tóldi dál aıta alamyn, – dese, «taı kúninde joǵaltqan básirem» degen jigit:
– ... Enesin kórip tólin, tólin kórip enesin aınytpaı tabamyn, – deıdi.
– Olaı bolsa, – deıdi Qazybek bala, – anaý kógendeýli turǵan qozy-laqtan ekeýiń eki qozy aǵytyp ákelińder. Eki jigit eki qozy jetektep alyp keledi.
– Endi, – deıdi Qazybek, – ekeýiń óriske baryp osy eki qozynyń enesin taýyp ákelińder. Ekeýi eki saýlyq alyp keledi.
– Qozylardy enesine salyńdar, – deıdi bala. At qosqan jigit qozysyn enesine salsa, álgi ákelgen saýlyǵy almaıdy, qozy da jerip qashady. Al «taıynda joǵaltqan básirem» degen jigit qozysyn saýlyqqa salsa, ıiskelep qozyny emizip tura qalady. Sonda Qazybek atqa ıelik etip júrgen kisige:
– Al, aǵaıyn, myna jigittiń mal tapqyshtyq qametine kúmánińiz bar ma? – dep suraıdy. Ol tómen qarap úndemeı qalady. Qazybek kópshilikke qarap:
– Qane, jurtshylyq, buǵan sizder qalaı qaraısyzdar? – degende, aınala tóńirektep turǵandar:
– Bala dál sheshim aıtty, atasyna rahmet, báıge qula taı kúninde joǵaltqan jigittiki, – desip tarasypty.
Qazybek atyna «Bı» ataǵy osy bıliginen keıin qosylypty.
Ekinshisi – el aýzyndaǵy myna bir oqıǵa:
Qazybek beride elge belgili bolǵan kezde eki áıel balaǵa talasyp daýlasyp, aldyna kelip júginedi. Áıelderdiń bireýi: «Mynaý balamdy esin bilmeıtin jas kúninde joǵalttym. Sony myna áıel taýyp aldy ma, álde urlap aldy ma, ony bilmeımin, áıteýir asyrap alypty. Búgin tanyp, surasam «óz balam» dep bermeıdi.
Ekinshi áıel turyp:
– Bala ózimdiki, ózim taptym, mynaý bosqa jarmasyp tur. Qazybek eki áıeldiń sózderin tyńdap bolyp, biraz oılanyp otyryp qalady. Sodan keıin: – Biriń balańdy joǵaltqanyńdy, endi biriń tapqanyńdy rastap shyǵarlyq munda basqa kýá joq. Sondyqtan munda mynadaı bılik etkim keledi, – deıdi de, balanyń eki qolynan eki áıelge ustatyp qoıyp, qara baltany joǵary kóterip: «ekeýińe qaq bólip beremin, osyǵan rızasyńdar ma?» – deıdi. Sonda balaǵa ıe bolyp júrgen áıel:
– Bireýge tiri ketkenshe, jartysy bolsa da ózimde qalsyn, bólseń ból! – dep bezerip turyp alady. Al, balany tanyǵan áıel:
– Oıbaı, bıeke-aı! Qaıda júrse de, tiri bolsyn, shaba kórmeńiz! – dep bezek qaǵady. Sodan baryp Qazybek:
– Bala myna joǵaltqan áıeldiki, óıtkeni ol balanyń tirligin tilep tur, balasyn ózine ber, – dep bılik aıtady.
Munyń lıngvıstıkalyq bir sıpattamasyn A. Mashımbaeva beripti: «Yqpal etýge baǵyttalǵan úrdisti qatynas teorııasy aıasynda qarastyrý zańdy. Bul jaǵdaıda yqpal etýshi tulǵany sýggestor (yqpal etý sýbektisi), al qabyldaýshy tulǵany (avtor), yqpal obektisin sýggestant dep ataýǵa bolady. Olar bir-birimen verbaldy, verbaldy emes tásildermen júrgizilgen sendirý mehanızmi arqyly birlesip áreket etedi».
Sýggestııa – sanany bıleýshi, bolmystaǵy senimdi qalyptastyratyn, retteıtin uǵym, adamnyń aldyna maqsat qoıý jolyna jeter bıigi. Al tildik sýggestııa osy senim kózderin sóz arqyly beınelep, adamnyń ózin-ózi sendirýin, sóz qudiretine tabynýyn bildiredi. Sýggestııalyq lıngvıstıka adam senimin tildiń túrli maǵynalyq qabattary arqyly beıneleıtin, senimge ıe bolýdyń, senim qalyptastyrýdyń joldaryn sóıleý arqyly tanytatyn til biliminiń jańa salasy. Ol tildegi sóıleý túrleri arqyly halyqtyń dúnıege kózqarasyn, ulttyq ereksheligin senim turǵysynan jan-jaqty taldap, sýgges-tııa atrıbýtyna tanym turǵysynan mán ústeıdi.
Qazdaýysty Qazybek bıden qalǵan muralardyń bir salasy – tilek batalar. Oı-sanaǵa, aqylǵa negizdelgen bata-tilekter adam aqyl-oıynyń kúshtiligin bildiredi, árqaısysynyń beretin astarly maǵynasy, tyńdaýshyǵa berer áseri bar. Qazdaýysty Qazybek bı batasynan bir mysal:
О́rkenim óssin deseń,
Kekshil bolma –
Kesapaty tıer elińe.
Elim óssin deseń,
О́rshil bolma,
О́skenińdi óshirersiń.
Basyna is túsken paqyrǵa
Qastyq qylma,
Qaıǵysy kósher basyńa.
Janashyry joq jarlyǵa
Járdemshi bol asyǵa.
Qıyn-qystaý kúnderde
О́zi keler qasyńa.
Búgin saǵy syndy dep,
Jaqynyńdy basynba!
Batalardy lıngvıstıkalyq faktor dep qaraǵan professor G.Smaǵulova: «..tilek bata sózderiniń, ásirese tyńdaýshy úshin tildik yqpaly erekshe. Tilek-bata sózderi aldymen sýbektige qaratylyp aýyzsha aıtylatyndyqtan, mátin mazmuny kópshilik qaýymnyń qulaǵyna sińip, jadynda saqtalady. Al uzaq ýaqyt boıy sanadan óshpeı, kerisinshe ár taqyryp, mazmun aıasynda qaıtalana otyryp, tyńdaýshynyń oı-seziminde jańǵyra túsýi osy atalǵan sózderdiń adam psıhıkasyna qatty áser etip, sendirýi men ılandyrýynan», – dep durys jazǵan eken. Munda aıta ketetin jaıt – qazaq halqy jaratylysynan sózge toqtaǵan halyq bolǵandyqtan, sóz qadirin bilgendikten bata men tilekti adamnyń bolashaq jolyn ashýǵa, kógerip kókteýge tikeleı áser etetin sózdiń eń asyly, qasıettisi dep bilgendiginen onyń qudiretine ılanǵan. «Bataly qul arymas, batasyz qul jarymas» degen halyq naqyly da osyny meńzese kerek.
A.Mashımbaeva bata berý úderisindegi psıholıngvıstıkalyq sátterdi jaqsy baıandaıdy: «Bata berý árqashan sýbektıvti turǵydan baıandalady, bata berýshi sýggestor belsendi kórinedi. Onyń ózine tán sóıleý máneri, daýys yrǵaǵy, áýen-sazy bar. Jáne sýggerendtiń senimine kirip sóıleıdi, ózin psıhologııalyq turǵydan erkin ustaıdy, tyńdaýshyny sózge uıytady. Sol arqyly sýggerend jan dúnıesi ózine qarata aıtylǵan batany qabyldaıdy. Avtordyń sıpattaýynsha, «Bata berýge qatysýshy kommýnıkanttardyń arasyndaǵy túrli áleýmettik qarym-qatynas (sýggestor-sýggerend) psıhologııalyq beınesi ashylady. Atap aıtqanda: qatysýshylardyń bilim jáne mádenıet deńgeıi naqty kórinis tabady; áleýmettik mártebeleri tanylady; týysqandyq jaǵynan baılanys bolady; jas ereksheligine qaraı bólinbeıdi; jynysyna qaraı eskeriledi. Qazdaýys-ty Qazybek bıdiń bata sózderinen bul faktorlardyń bárin de tabamyz.
Sóz sýggestııasyndaǵy bir yqpal – aıtýshynyń áleýmettik-qoǵamdyq mártebesi. Qazdaýysty Qazybek bı sóziniń bir kúshi osynda jatyr. Tarıhshy J.Omarı bıdiń «Qazdaýysty» atalýyna oraı bir jaqsy aıǵaq keltiredi: «... qazaqtyń ... qalyń ortasynda memleket pen qoǵam ómiriniń mańyzdy degen máseleleri búkil el basshylary men qarýly azamattar qatysqan jıyn-da sheshiledi. Osy uly nópir jıyndy «Qaz» dep ataıdy. Onyń ótkizilý salty da, sheshetin máselesi de keńes pen júginisten bólek. ... Mine, osyndaı jerde bı-sheshenniń sheberligi, daýsynyń kúshtiligi jarysqa túsedi. Búkil qazaqtyń jıynyn meńgerip ketý ońaı emes. Sol sebepten Buqar jyraý Abylaı handy toqtatqysy kelse: «Ashýlanba, Abylaı, Ashýlansań, Abylaı, Kóterermin, kórermin, Kóterip qazǵa salarmyn», – deıdi. Babamyzdyń «Qazdaýysty» atanýyna eń aldymen onyń búkil qazaq qaýymy jınalǵan uly dúbirli jıyndardy ózine baǵyndyrǵan sheshendik qasıeti, aqylmandyǵy sebep. Zor daýystyń ar jaǵynda ǵajaıyp tabıǵı qasıet, óner men bilim, eresen ıntellektýaldy tárbıe jatyr».
Sóz sýggestııasynyń qazaqtyń kommýnıkatıvtik mádenıeti úshin bir ereksheligi ulttyq dúnıetanymnan, tipti ulttyq álem kartınasynan baıqalady. Qazaq halqy – ǵalamdy metaforamen beıneleýge, metaforalyq maǵynada qabyldaýǵa óte beıim halyq. Kádimgi qarabaıyr álem qazaqqa áser ete qoımaıdy, biz qarabaıyr dúnıeni de metaforalap qabyldaǵandy jón kóremiz. Bul metaforany áldebir sózdiń aýyspaly maǵynada qoldanylýymen shekteýge bolmaıdy. Másele kognıtıvtik, konseptýaldyq metaforada. Qazdaýysty Qazybek bı sózderiniń qudyretti kúshi de osy metaforalyǵynda. Birer aıǵaqtar keltire keteıik:
Sen temir de, biz kómir,
Eritkeli kelgenbiz,
Eki eliktiń laǵyn
Telitkeli kelgenbiz.
* * *
Sen qabylan da, biz arystan,
Alysqaly kelgenbiz,
Jańa úıretken jas tulpar,
Jarysqaly kelgenbiz,
Tutqyr sary jelimbiz
Jabysqaly kelgenbiz. ....
* * *
Qazybek sonda julyp alǵandaı:
– Tisi synsa – aýyz ishinde, qoly synsa – jeń ishinde júre berý kerek degen ne sóz! Onyń ústindegi jalǵyz tony janat emeı nemene? Aýzyndaǵy otyz tis bolat emeı nemene? Astyndaǵy jalǵyz at qanat emeı nemene? Hannyń bizben qaryspaı bitiskendigi ras bolatyn bolsa, janatynan aıyrmaı, bolatynan maıyrmaı, qanatynan qaıyrmaı alǵanyn qaıyrý kerek, qazaq qalmaqtyń satyp alǵan quly emes. Bul da bireýdiń ardaqtap asyraǵan uly. Erikti ul azat bolyp qaıtýy kerek, – depti. Sonda Qońtajy Qazybek sóılese, arýaǵy asyp ketip, aýzyna sóz túspeıdi eken:
– «Má, janatyńa janatym», – dep janat ishigin sheship beredi, «Má, bolatyńa bolatym» dep bolat semserin beredi: «Má, qanatyńa qanatym» dep astyndaǵy qaraqasqa tulparyn túsip beredi.
Baıqalyp turǵandaı, osy nıetterin bı qarabaıyr sózben jetkizse, maqsatyna jeter me edi?!
Biz bul joly sózdiń, onyń ishinde Qazdaýysty Qazybek sııaqty bı-sheshenderdiń sóziniń kúshi (yqpaly, áseri) sııaqty sýggestııalyq qubylystyń birer ǵana jaǵdaıyna nazar aýdardyq. Al másele óte kóp, mundaı shaǵyn eńbek aýqymyna syımaıdy. Bul másele arnaıy zertteýdi, tereń de keń zertteýdi qajet etedi.
Jantas JAQYPOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
